به گزارش اقتصادران، یکی از نگرانیهای مهم در ایام جنگ، نحوه تولید و تامین و توزیع دارو و تجهیزات پزشکی است. از ۹ اسفند و با آغاز حملات هوایی امریکا و اسراییل به کشورمان، اگرچه که مسوولان حوزه سلامت این اطمینان را میدادند که هیچ مشکلی در تولید و تامین دارو ایجاد نخواهد شد، اما با هدف قرار گرفتن چند کارخانه داروسازی و انبارهای ذخایر دارو و شیرخشک در برخی شهرها و همچنین انهدام کامل انستیتو پاستور و کارخانه توفیق دارو در حملات هوایی امریکا و اسراییل، این نگرانی افزایش یافت که زنجیره تولید و تامین دارو و تجهیزات پزشکی با مشکل مواجه شود. محمد هاشمی؛ سخنگوی سازمان غذا و دارو، در گفتوگو با «اعتماد» میگوید که در جنگ رمضان، حدود ۳۰ واحد تولیدی دارو و تجهیزات پزشکی، آسیبهای جزیی یا کلی دید و به عنوان مثال، یک کارخانه تولید اقلام بیمارستانی و اتاق عمل که در مجاورت اهداف خاص قرار داشت، در حدی دچار آسیب جدی شد که خط تولید این کارخانه به طور موقت متوقف شد.
هاشمی همچنین میگوید که کارخانههای دارو و تجهیزات پزشکی نیز تحتتاثیر شرایط، خسارتهایی متحمل شدند که اقدامات لازم برای بازسازی و احیای ظرفیت تولید در دستور کار قرار گرفت.
اما علاوه بر خسارات ناشی از حملات هوایی به کارخانههای داروسازی و تولیدکننده تجهیزات پزشکی، نگرانی بابت اختلال در زنجیره تولید و تامین این کالاهای استراتژیک از این جهت رو به افزایش بود که به دلیل شرایط خاص کشور، تمام گذرگاههای هوایی ورود کالا به ایران برای حفظ امنیت، مسدود بود و گذرگاههای دریایی در شرق، شمال و جنوب کشور هم بارها هدف حملات هوایی امریکا و اسراییل قرار گرفت و بنابراین، تنها مسیر ممکن برای واردات کالاهای حیاتی، مسیر ریلی و زمینی در شمال کشور بود.
طبق گزارشهایی که در ایام جنگ توسط جمعیت هلالاحمر ارایه شد، از نیمه اسفند و به دنبال افزایش تعداد مجروحان غیرنظامی و آسیبهای جدی به بیمارستانها و مراکز درمانی، ۱۱ کشور محمولههای دارو، کمکهای امدادی، تجهیزات بیمارستانی و مواد غذایی در قالب کمکهای بشردوستانه و از طریق مسیرهای ریلی و زمینی به ایران فرستادند که این اقلام توسط جمعیت هلالاحمر تحویل و توزیع شد. سازمان پزشکان بدون مرز و کشورهای ترکیه، ترکمنستان، عراق، چین، هند، روسیه، آذربایجان، ازبکستان، تاجیکستان، ارمنستان و داغستان روسیه در چند نوبت محمولههای امدادی، دارویی، مواد غذایی، خودروهای سنگین، تجهیزات پزشکی، تجهیزات آواربرداری، آمبولانس و اقلام زیستی برای ایران ارسال کردند ولی مسوولان حوزه سلامت، ضمن تقدیر از دولتهای این کشورها و مردمی که برای هموطنان ایرانی کمک میفرستادند، تاکید داشتند که باید همچنان از ظرفیت تولید داخلی استفاده شود، چون حجم آسیبهای جانی و خسارات مالی در حملات هوایی امریکا و اسراییل، بسیار فراتر از این کمکهای بشردوستانه است.
هاشمی البته در گفتوگو با «اعتماد» در تشریح وضعی که دستاندرکاران تولید و تامین این کالای استراتژیک با آن مواجه بودند، اطمینان میدهد که در طول ۴۰ روزی که ایران با جنگ دست و پنجه نرم میکرد، خللی در زنجیره تولید و تامین و توزیع دارو و تجهیزات پزشکی ایجاد نشد ولی نکته مهم این است که به طور معمول، در ایام جنگ علاوه بر داروهایی که مصرف معمول گروههای متفاوت بیماران هستند، برخی داروها و تجهیزات پزشکی به دلیل افزایش شمار مجروحان جنگی و بستریهای تروما، پرمصرفتر میشود. سرمهای شست و شو و قندی و نمکی، مسکنها، داروهای ضد عفونت، داروهای بیهوشی، انواع ویتامینها، اقلام موردنیاز جراحیها، اقلام موردنیاز در ترمیم شکستگیها و سوختگیها، در ایام جنگ بیشترین مصرف را دارند. مسوولان سازمان غذا و دارو همواره این اطمینان را دادهاند که ذخایر دارویی به مدت ۶ ماه تامین شده که این ذخیره ۶ ماهه، شامل تمام اقلام و ازجمله پرکاربردترینهای در ایام جنگ هم میشود ولی نکته مهم این است که بودجه و اعتباراتی که برای روند تولید و تامین دارو و تجهیزات پزشکی در لایحه بودجه ۱۴۰۵ پیشبینی شد، پیش از شروع جنگ به مجلس ارایه شده بود و شنیدههای «اعتماد» حاکی از آن است که اعتبار تخصیص یافته به سازمان غذا و دارو برای تامین ذخایر استراتژیک، رقمی معادل تامین ذخایر برای مدت ۳ ماه است. البته رییس سازمان غذا و دارو، هفته قبل در گفتوگو با «اعتماد» خبر داد که از روز یکشنبه ۱۶ فروردین، اولین بخش از اعتبارات ارزی و بودجه مورد نیاز تولید و تامین دارو توسط بانک مرکزی تخصیص داده شده و طبق قرار مقرر در سال ۱۴۰۴، ارز اختصاص یافته به دارو، مثل پارسال ارز ترجیحی ۲۸ هزار تومانی خواهد بود.
هاشمی هم در گفتوگو با «اعتماد» درباره وضعیت تولید و تامین دارو در طول جنگ و نحوه مدیریت این وضع باتوجه به تجربه برگرفته از ایام جنگ ۱۲ روزه میگوید: «تامین دارو به صورت لحظهای و تحت نظارت مستقیم سازمان غذا و دارو رصد میشود و معاونان غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور نیز به طور مستمر این فرآیند را پیگیری میکنند. تاکنون هیچگونه گزارش مبنی بر کمبود شیرخشک، دارو یا تجهیزات پزشکی ثبت نشده است. در روزهای ابتدایی جنگ ۱۲ روزه، جمعیت مواج در شهرهای مهمانپذیر، چالشهای موقتی در زنجیره تامین دارو، شیرخشک و تجهیزات پزشکی ایجاد کرد ولی با تدابیر اتخاذ شده، وضعیت به سرعت به حالت عادی بازگشت. در این دور از جنگ هم با بهرهگیری از تجربیات جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، مدیریت هوشمندانهای در تامین اقلام ضروری صورت گرفت و از بروز چالشهای مشابه جلوگیری شد. تنها مساله قابل اشاره در روز نخست، مربوط به مباحث لجستیکی و ایاب و ذهاب بود که با هماهنگی شرکتهای پخش، مرتفع شد. در مجموع، تاکنون هیچ گزارش منفی در خصوص تامین دارو، شیرخشک و تجهیزات پزشکی واصل نشده است.»
سوال «اعتماد» از این کارشناس حوزه سلامت این بود که در این نوبت از جنگ، وضعیت تولید و تامین داروهای استراتژیک شامل اعصاب و روان، انسولین، شیرخشک، داروهای بیماران سرطانی و اماس و قلبی چگونه مدیریت شد آن هم باتوجه به اینکه پیش از آغاز جنگ، گزارش برخی دستاندرکاران حوزه سلامت، حاکی از کمبود حدود ۳۰۰ قلم دارو به دلیل مشکلات ناشی از انتقال ارز بود که هاشمی در جواب این سوال میگوید: «تعریف سازمان غذا و دارو از مفهوم کمبود دارو مبتنی بر شاخصهای فنی و آماری دقیق است. در هر کشوری، حتی در شرایط بهینه، امکان بروز کمبودهای مقطعی در برخی اقلام دارویی وجود دارد؛ گاه حتی اصلاح یا بهروزرسانی خطوط تولید میتواند موجب وقفههای کوتاهمدت در عرضه شود که امری متعارف در نظامهای دارویی جهانی است. سازمان غذا و دارو به عنوان مرجع رسمی و با دسترسی به آمار مستند، تنها نهاد برای ارایه گزارش دقیق در این حوزه است. گاهی تقاضای بیماران یا پزشکان برای برندهای خارجی داروهایی که نمونه داخلی آنها با کیفیت مطلوب در بازار موجود است، ازسوی برخی به عنوان کمبود تلقی میشود درحالی که از منظر فنی و حاکمیتی، کمبودی در عرضه وجود ندارد. انسولین نمونهای از این دسته داروهاست که تولید داخلی آن تامین است، اما ترجیح برخی بیماران برای مصرف برند خارجی، ممکن است چالشهایی در دسترسی ایجاد کند. مطابق مقررات جاری، در صورت وجود تولید داخلی با کیفیت مناسب، تجویز نمونه خارجی مشابه نمونه داخلی، ممنوع است.
در این راستا، لزوم اطلاعرسانی شفاف و فرهنگسازی برای همسوسازی انتظارات بیماران و پزشکان با واقعیتهای نظام تامین دارو، بیش از پیش احساس میشود. علاوه بر این، مفهوم کمبود دارو همواره ناظر بر یک قلم خاص نیست؛ بلکه بیانگر میانگین وضعیت اقلام مختلف در بازههای زمانی متفاوت است. به عنوان مثال، اعلام کمبود در ۷۰ قلم دارویی به این معناست که به طور میانگین، این تعداد از اقلام ممکن است در مقاطعی با چالش عرضه مواجه شوند؛ درحالی که امروز داروی «الف» تامین میشود و فردا داروی «ب» ممکن است به دلیل فرآیندهای گمرکی یا توزیع، با تاخیر موقت همراه باشد. این نوسانات، بخشی از طبیعت پویای زنجیره تامین دارو است.»
هاشمی میافزاید: «پیش از شرایط اخیر، دغدغههایی درخصوص تامین و انتقال ارز دارو مطرح بود که طبیعتا میتوانست بر روند واردات تاثیرگذار باشد؛ با این حال، در این ایام، با فعالسازی کامل ظرفیتهای تولید داخلی و مدیریت زنجیره تامین، فرآیند توزیع دارو بدون اختلال اساسی ادامه یافت و حتی باتوجه به آسیبهای وارده به برخی واحدهای تولیدی، خوشبختانه تامین داروهای بیماران خاص (قلبی، سرطانی، اماس و اعصاب و روان) با چالش جدی مواجه نشده، چراکه واحدهای تولیدکننده این داروها که تحتتاثیر قرار گرفتند یا ظرفیت تولید محدودی داشتند یا آسیبهای وارده در حد جزیی بوده و خللی در خطوط اصلی تولید ایجاد نکرده و ظرفیتهای جایگزین و ذخایر استراتژیک، پایداری عرضه این داروها را تضمین کرده است.»
نکته دیگری که مسوولان سازمان غذا و دارو باید برای افکار عمومی توضیح داده و نگرانیهای مرتبط را کاهش دهند، وضعیت واردات مواد اولیه و موثره موردنیاز در خطوط تولید دارو است، چون در ایام جنگ باتوجه به انسداد گذرگاه مرزی و محدودیت واردات انواع کالاها، تامین مواد مورد نیاز کارخانههای داروسازی به یک سوال مهم برای مردم تبدیل شده بود و هاشمی در جواب به «اعتماد» میگوید: «به لطف سیاستگذاری هوشمندانه در زمینه ذخایر استراتژیک، هیچگونه اختلالی در تامین مواد اولیه و موثره دارویی رخ نداد. این ذخایر، تمامی اقلام ضروری ازجمله مواد اولیه و موثره را پوشش میدهد. در حال حاضر، فرآیند تولید دارو از حیث دسترسی به مواد اولیه با چالش مواجه نیست، چراکه حتی در شرایط ویژه، مسیرهای جایگزین و تمهیدات لازم برای تامین پایدار مواد اولیه پیشبینی و اجرا شده است.»
ارسال کمکهای اهدایی دارویی، پزشکی و امدادی در ایام جنگ از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۷ فروردین ۱۴۰۵:
سازمان پزشکان بدون مرز، کشورهای ازبکستان، تاجیکستان، داغستان، ارمنستان، ترکمنستان، روسیه، عراق، چین، هند و ترکیه برای هموطنان ایران محمولههای بشردوستانه فرستادند.
جمهوری آذربایجان: سه محموله اهدایی با ۱۸ تریلی شامل مواد غذایی، دارو، تجهیزات پزشکی، آرد، برنج، آب آشامیدنی، روغن و چای
عراق: دو محموله در قالب بیش از ۳۰ تریلی با فتوای آیتالله سیستانی و ارسالی از طرف مردم عراق و حرم حسینی شامل آمبولانس، خودروهای امدادی، تجهیزات پزشکی، تجهیزات آواربرداری، اقلام زیستی
چین: دو محموله از طرف اتاق بازرگانی جنوب چین و ایرانیان مقیم در جنوب این کشور شامل خودروهای سنگین و تجهیزات امدادی
داغستان: ۱۴۰ تن مواد غذایی
سازمان پزشکان بدون مرز: اقلام دارویی
روسیه: دو محموله با وزن بیش از ۳۳۰ تن شامل دارو، تجهیزات پزشکی اضطراری از جمله کیتهای کمکهای اولیه
هند: دو محموله شامل دارو و تجهیزات پزشکی
ترکمنستان: دارو و تجهیزات پزشکی موردنیاز مجروحان در بیمارستانها
ترکیه: سه محموله تجهیزات پزشکی
