دسته: سیاسی

به گزارش اقتصادران، جنگ ۴۰روزه، معادلات قدرت در خلیج‌فارس را برهم زده و عربستان را در موقعیتی پیچیده قرار داده است؛ جایی میان مدیریت روابط با ایران، مقابله با جاه‌طلبی‌های اسرائیل و تردید نسبت به حمایت آمریکا.

پرسش مهم این روزها پس از جنگ ۴۰ روزه این است که این رویداد چگونه موازنه قدرت در خلیج فارس و محاسبات عربستان سعودی را تغییر داده است. ریاض با اتخاذ رویکردی محتاطانه، تلاش کرده از درگیری مستقیم دور بماند و همزمان میان هراس از ایران و جاه‌طلبی‌های اسرائیل تعادل برقرار کند. بی‌اعتمادی به تضمین‌های امنیتی آمریکا، عربستان را به سوی تنوع‌بخشی به ائتلاف‌ها، از جمله نزدیکی به مصر، پاکستان و ترکیه، سوق داده است. در عین حال، این کشور ناچار است راهی برای مدیریت روابط با ایران و حفظ ثبات اقتصادی خود بیابد. آینده عربستان به توانایی‌اش در حفظ استقلال راهبردی و ایجاد توازن منطقه‌ای بستگی دارد.

در چارچوب این ایده؛ ماریا فانتپی رئیس برنامه «مدیترانه، خاورمیانه و آفریقا» در موسسه امور بین‌الملل در رم و ولی نصر استاد کرسی «مجید خدوری» در دانشکده مطالعات پیشرفته بین‌المللی دانشگاه جانز‌هاپکینز ۲۰ آوریل در نشریه فارن افرز به محاسبات جدید ریاض برای مواجهه با نظم جدید منطقه پرداختند و نوشتند:

با اینکه عربستان به نیروهای آمریکایی اجازه استفاده از پایگاه‌هایش را داد، از پاسخ مستقیم به حملات ایران خودداری کرد. ریاض هشدارهای دیپلماتیک مختصری صادر کرد، اما برخلاف امارات متحده عربی خواستار ادامه جنگ نشد و وعده‌ای برای پیوستن به کارزار آمریکا و اسرائیل نداد. همچنین برخلاف عمان و قطر، تلاش‌های دیپلماتیک خود با ایران را محدود نگه داشت و در عوض به‌طور ضمنی از نقش میانجی‌گرانه پاکستان برای کاهش تنش حمایت کرد.

تا اینجا، عربستان رویکرد صبر و نظاره را در پیش گرفته است. این کشور به حفظ آتش‌بس خود با حوثی‌ها در یمن تمایل دارد. ورود مستقیم عربستان به جنگ، احتمالا حملات حوثی‌ها را در پی خواهد داشت و صادرات نفت این کشور از مسیر دریای سرخ را به خطر می‌اندازد. در عین حال، ریاض می‌داند که نمی‌تواند برای تضمین امنیت خاورمیانه به ایالات متحده تکیه کند. اگر ایران دامنه حملات خود را گسترش دهد و زیرساخت‌های حیاتی عربستان را هدف قرار دهد، ممکن است ریاض وارد جنگ شود و از نیروی هوایی و توان موشکی خود استفاده کند.

با این حال، صرف‌نظر از اینکه جنگ چگونه پایان پیدا کند، عربستان می‌داند که باید اقتصاد و استقلال راهبردی خود را حفظ کند. این کشور همچنان به نوعی حمایت از سوی ایالات متحده چشم خواهد داشت، اما همزمان ناگزیر است با تعمیق ائتلاف‌های منطقه‌ای با مصر، پاکستان و ترکیه و نیز افزایش اتکای خود به چین، این حمایت را تکمیل کند. همچنین لازم است به‌دنبال چارچوبی جدید برای تعامل با ایران جهت مدیریت پیامدهای جنگ باشد. اگر ریاض بتواند چنین کند و حمایت همه اعضای شورای همکاری خلیج‌فارس از جمله امارات و بحرین که رویکردی تهاجمی‌تر در قبال تهران دارند را جلب کند، این شانس را خواهد داشت که پس از پایان جنگ، نفوذ خود را افزایش دهد، نه اینکه آن را از دست بدهد.

برهم خوردن توازن

عربستان سعودی همواره ترجیح داده است با ایرانی ضعیف و مهار‌شده مواجه باشد؛ کشوری که نتواند امنیت یا برنامه‌های اقتصادی ریاض را به مخاطره بکشاند. پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، عربستان با نگرانی شاهد افزایش نفوذ ایران در جهان عرب بود. حمایت ایران از حوثی‌ها در یمن به‌ویژه موجب نگرانی ریاض شد و آن را به مداخله نظامی در این کشور کشاند. مداخله‌ای که تنش‌ها با ایران را تشدید کرد. روابط دیپلماتیک رسمی دو کشور پس از حمله معترضان به سفارت عربستان در تهران در سال ۲۰۱۶ قطع شد و سه سال بعد، شکاف عمیق‌تر شد؛ زمانی که یمنی‌ها به تاسیسات نفتی عربستان حمله کردند و برای مدتی نیمی از تولید نفت این کشور را مختل ساختند.

این حمله مستقیم، رهبران سعودی را شوکه کرد. اما واکنش ضعیف ایالات متحده که از تعهدات خود برای دفاع از شریکش و حفاظت از امنیت انرژی جهانی شانه خالی کرد نیز به همان اندازه غافلگیرکننده بود. این تجربه ریاض را متقاعد کرد که نمی‌تواند به تضمین‌های امنیتی واشنگتن تکیه کند. در نتیجه، عربستان در تولید موشک سرمایه‌گذاری کرد، تهدید به دستیابی به سلاح هسته‌ای کرد و برای عادی‌سازی روابط با تهران به پکن روی آورد. همزمان، در پی دستیابی به یک پیمان دفاعی رسمی با آمریکا و عادی‌سازی روابط با اسرائیل نیز بود.

حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل و پاسخ نظامی گسترده اسرائیل، چالش تازه‌ای برای عربستان ایجاد کرد. ایالات متحده عادی‌سازی روابط میان عربستان و اسرائیل را پیش‌شرط یک پیمان دفاعی می‌دانست، اما عملیات اسرائیل در غزه چنین امری را دست‌کم در کوتاه‌مدت از نظر سیاسی ناممکن ساخت. جنگ غزه همچنین اسرائیل را به یک قدرت نظامی بی‌رقیب تبدیل کرد که قصد دارد آینده خاورمیانه را شکل دهد. عربستان از ایران هراس داشت، اما به همان اندازه نیز نمی‌خواست در نظمی منطقه‌ای که کاملا تحت سلطه اسرائیل باشد، گرفتار شود. برای گسترش گزینه‌های خود، عربستان سال گذشته با پاکستان پیمان دفاعی امضا کرد؛ پیمانی که به پایه‌ای برای یک ائتلاف منطقه‌ای گسترده‌تر با مشارکت مصر و ترکیه تبدیل شد.

آینده‌ای پرتنش

اولویت عربستان این است که درگیر جنگی نشود که زیرساخت‌های حیاتی، اقتصاد و برنامه‌های توسعه‌ای‌اش را به خطر ‌اندازد. با این حال اگر ایران حملات خود به زیرساخت‌های سعودی را گسترش دهد، ریاض ممکن است وارد جنگ شود؛ همچنین اگر بحرین و امارات به‌طور کامل به مقابله با ایران بپیوندند، این امر می‌تواند در محاسبات عربستان تاثیر بگذارد. اما ورود به جنگ ممکن است عربستان را ناگزیر به عادی‌سازی روابط با اسرائیل بدون دریافت امتیازات معنادار در مساله فلسطین کند، موضوعی که برای افکار عمومی سعودی و جهان عرب اهمیت زیادی دارد. ریاض بر این باور است که اسرائیل جنگ را ابزاری برای وابسته کردن کشورهای عربی خلیج‌فارس به خود و گرفتار کردن ایران و عربستان در یک منازعه طولانی‌تر می‌بیند؛ امری که به تثبیت برتری اسرائیل و کاهش نقش راهبردی کشورهای خلیج فارس به صرف تولیدکنندگان نفت منجر می‌شود.

حتی اگر عربستان در حاشیه بماند و جنگ سریع پایان یابد، باز هم با چالش‌های پیچیده‌ای مواجه خواهد شد. ایرانِ آسیب‌دیده اما جسورتر می‌تواند همچنان همسایگان خود و امنیت دریایی در خلیج فارس را تهدید کند. تهران نیز بر این باور است که حملاتش به کشورهای خلیج فارس مانعی برای همکاری‌های آینده نخواهد بود.

پس از جنگ ۱۲روزه در ژوئن ۲۰۲۵، ایران به کشورهای خلیج فارس هشدار داده بود که در صورت آغاز دوباره جنگ، به کشورهایی که میزبان پایگاه‌های آمریکایی هستند حمله خواهد کرد. با از سرگیری جنگ در اواخر فوریه، ایران فراتر رفت و زیرساخت‌های انرژی و اهداف غیرنظامی را هدف قرار داد و تنگه هرمز را بست.

پیش از آغاز محاصره آمریکا، ایران این ایده را مطرح کرده بود که می‌تواند مدیریت تنگه هرمز را با همکاری عمان بر عهده بگیرد. چنین ترتیبی می‌تواند دسترسی نیروی دریایی آمریکا به خلیج فارس را محدود کند و حتی محاصره را بی‌اثر سازد، درحالی‌که به تهران امکان می‌دهد امتیازات اقتصادی و سیاسی از کشورهای وابسته به این مسیر تجاری بگیرد. ایران همچنین پیشنهاد داده که چین نقش خود را در میانجی‌گری میان ریاض و تهران گسترش دهد. با این حال، عربستان تمایلی ندارد که خاورمیانه به میدان رقابت میان آمریکا، چین و روسیه تبدیل شود.

در جست‌وجوی شرکای جدید

در مواجهه با دو گزینه نامطلوب پذیرش سلطه اسرائیل بر خاورمیانه یا تحمل خطر مستمر از سوی ایران ریاض به‌دنبال تقویت موقعیت خود از طریق ایجاد ائتلاف‌های جدید است. اندکی پس از آغاز جنگ، مصر، پاکستان، عربستان و ترکیه نشست اضطراری وزرای خارجه کشورهای اسلامی را برگزار کردند که در پی آن، پاکستان به‌عنوان میانجی برجسته شد. این روند نه‌تنها به عربستان در پایان دادن به جنگ کمک می‌کند، بلکه تضمین می‌کند که از هر توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن کنار گذاشته نشود. اگر همکاری این چهار کشور عمیق‌تر شود، می‌تواند وزنی راهبردی فراتر از شورای همکاری خلیج فارس و چتر امنیتی آمریکا برای عربستان ایجاد کند. هر سه کشور مصر، پاکستان و ترکیه دارای ارتش‌های بزرگ و مجهز هستند؛ پاکستان سلاح هسته‌ای دارد و ترکیه عضو ناتو است.

روشن است که ریاض به‌دنبال شرکای امنیتی فراتر از واشنگتن است و امیدوار است این چهار کشور بتوانند موثرتر از عربستان به‌تنهایی بر اسرائیل و ایالات متحده تاثیر بگذارند. همچنین ممکن است برای تقویت توان دفاعی خود از جمله در حوزه پهپاد به کشورهایی مانند کانادا و برخی کشورهای اروپایی که از رفتار غیرقابل پیش‌بینی واشنگتن ناراضی هستند، روی آورد. در همین راستا، در اواخر مارس، اوکراین توافقی با عربستان امضا کرد تا به این کشور در ادغام فناوری پهپاد در سامانه‌های دفاع هوایی کمک کند. اگر این چهار کشور همکاری دفاعی خود را تقویت کنند، عربستان آمادگی بیشتری برای مواجهه با بحران‌های طولانی‌مدت خواهد داشت و می‌تواند در پرونده‌هایی مانند لبنان یا غزه نیز نقش میانجی ایفا کند.

چارچوب جدید برای امنیت خلیج فارس

عربستان همچنین باید چارچوبی مستقل برای امنیت خلیج‌فارس طراحی کند و سایر کشورهای منطقه و این ائتلاف چهارجانبه را برای حمایت از توافقی با ایران درباره امنیت دریایی بسیج کند. ایران خواهان آن خواهد بود که عربستان تضمین دهد پایگاه‌های آمریکایی در خاکش برای حمله به ایران استفاده نشوند. در مقابل، عربستان انتظار دارد که ایران یا متحدانش دیگر خاک این کشور را هدف قرار ندهند. برای موفقیت چنین توافق عدم‌تجاوزی، عربستان باید شورای همکاری خلیج فارس را به نهادی چندجانبه و کارآمدتر تبدیل کند. نهادی که بتواند تاب‌آوری اقتصادی و دفاعی اعضایش را تضمین کند. همچنین این توافق باید شامل تضمین‌های امنیتی برای سایر اعضای شورا نیز باشد. عمان و قطر پیش‌تر چنین رویکردی را در تعامل با ایران دنبال کرده‌اند و در جنگ اخیر هدف حمله قرار نگرفتند؛ سایر کشورها نیز ممکن است به پیروی از این الگو علاقه‌مند شوند. البته اسرائیل ممکن است نزدیکی عربستان به مصر، پاکستان و ترکیه و نیز تعاملش با ایران پس از جنگ را تهدیدآمیز بداند. اما اگر این ائتلاف چهارجانبه نفوذ بیشتری پیدا کند و توافق عدم‌تجاوز میان ایران و عربستان شکل بگیرد، این امر می‌تواند حتی به نفع اسرائیل نیز باشد، چراکه مسیر عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و عربستان را هموارتر می‌سازد.

سرنوشت محتوم همزیستی

ریاض با بی‌اعتمادی عمیقی به این روند می‌نگرد، اما ایران شریک آسانی برای ایجاد یک نظم امنیتی پایدار در منطقه نیست. با این حال، ایران و عربستان همواره همسایه خواهند بود و جغرافیا گزینه‌های آنها را محدود می‌کند. جایگزین همزیستی، چرخه‌ای بی‌پایان از درگیری است که هم ایران و هم کشورهای عربی خلیج فارس را به نابودی خواهد کشاند.

به گزارش اقتصادران، این روزها نام تنگه هرمز را زیاد می‌شنوید اما شاید تعجب کنید اگر بدانید این اولین بار در تاریخ نیست که یک تنگه، چنین عرصه را بر قدرت‌های جهان تنگ کرده‌است. تنگه‌ها در جغرافیای سیاسی اهمیت زیادی دارند؛ آنها را باید «گره‌گاه‌ها» و «چهارراه‌های تاریخ» نامید؛ نقاطی که بر روی نقشه کوچک‌اند، اما اثرگذاری سهمگینی بر قدرت سیاسی دارند؛ و علاوه بر کاروان‌های تجاری و نیرو‌های نظامی، قوانین و انتظامات حقوقی و معماری امپراتوری‌ها نیز، به نوعی، عابران تنگه‌ها هستند.

به گزارش اقتصادران، انتشار ویدیویی از سوی سنتکام درباره عملیات تفنگداران دریایی آمریکا در دریای عرب و همزمان ادعای مقام‌های ایرانی درباره حمله به یک کشتی تجاری در دریای عمان، بار دیگر تنش‌های تهران و واشنگتن را به اوج رسانده است؛ سطح جدید از تنش را شاهدیم که با هشدار‌های متقابل، واکنش چین و حتی خروج اضطراری کشتی‌های تفریحی از خلیج فارس همراه بوده است.

به گزارش اقتصادران، قرار بود دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا در پایان ماه مارس با همتای چینی‌اش شی جین‌پینگ دیدار کند تا مهم‌ترین رابطه دوجانبه جهان را تثبیت کند. اما در حالی که خاورمیانه در آتش می‌سوخت، قیمت انرژی سر به فلک کشید و پیکر نظامیان آمریکایی به ایالات متحده بازمی‌گشت، ترامپ به این نتیجه رسید که سفر به پکن برای یک دیدار پر سر و صدا تصمیم مناسبی نیست.

به گزارش اقتصادران، ۱۶ سال پیش و زمانی که در سفر به کشور قطر، احتمال حملات اسرائیل به کشور را رد می‌کرد و می‌گفت: «به‌دلیل اقدامات تلافی‌جویانه ایران، در “عالم واقع، زمینه اجرایی” حمله به کشور وجود ندارد»، شاید تصور نمی‌کرد که روزی خواهد رسید که تهران و تل‌آویو، به همراهی آمریکا، وارد نبرد سنگین نظامی شوند که ترکش آن حتی متوجه خانه او هم شود.

صحبت درباره محمود احمدی‌نژاد، رئیس دولت‌های نهم و دهم است؛ مردی که از همان روزهای نخست سال ۸۴ که وارد پاستور شد و بر مسند ریاست‌جمهوری نشست، شعارها و دیدگاه‌های تندی را علیه اسرائیل و موضوع هولوکاست مطرح می‌کرد. به بیان دیگر، تا پیش از آن‌که احمدی‌نژاد در رقابت با آیت‌الله هاشمی رفسنجانی پیروز شود، ایران و اسرائیل مناسبات سازشی با یکدیگر نداشتند و فضای میان تهران و تل‌آویو عمدتاً در سطح تنش‌های لفظی دنبال می‌شد؛ اما روی کار آمدن دولت بهار به ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد، سرآغاز فصل جدید و مهمی در روابط ایران و اسرائیل شد؛ فصلی که در دهه هشتاد با ترور مقامات و دانشمندان زیادی همراه بود و در سال‌های اخیر نیز به نبردهای مستقیم ایران و اسرائیل و حتی آمریکا گره خورده است.

از شایعه ترور تا حمله به میدان ۷۲ نارمک

اما فارغ از آنکه سیاست‌ورزی رئیس دولت بهار در طی این سال‌ها چه تغییر و تحولاتی داشته که منجر به سه‌گانه ردصلاحیت او در انتخابات پاستور شد، موضوع سکوت او و فاصله گرفتن از دیدگاه‌هایش درباره اسرائیل است. او که روزی اسرائیل را «لکه ننگی» می‌خواند که باید از صفحه روزگار محو شود یا هولوکاست را افسانه می‌دانست، در زمان‌هایی که انتظار می‌رفت مواضع صریح‌تری درباره حمله تل‌آویو به تهران بگیرد، به صدور بیانیه‌ای اکتفا کرده است؛ مانند حمله سپاه پاسداران به اسرائیل در بهار سال ۱۴۰۳ در پی حمله این رژیم به کنسولگری ایران در دمشق که گفته بود: «هر کشوری به سایر کشورها غیرقانونی حمله کند، باید پاسخ آن را دریافت کند و این حق کشوری است که مورد تهاجم قرار گرفته است.»

او حتی در جنگ ۱۲ روزه، که مواضع سیاسیون با چاشنی تهییج و چالش همراه بود، به یک بیانیه کوتاه چندخطی و تسلیت شهادت فرماندهان بسنده کرد و نوشت: «اینجانب ضمن محکوم کردن این تهاجمات و درخواست توقف فوری آن‌ها، شهادت این فرماندهان، نیروها و دانشمندان را به خانواده‌های آنان و ملت بزرگ و شریف ایران تسلیت عرض می‌کنم.» در آن زمان شایعه ترور احمدی‌نژاد نیز منتشر شده بود که سایت دولت بهار، رسانه نزدیک به او، آن را تکذیب کرد.

معجزه هزاره سوم که روزگاری خود را در صف اول «مقاومت در برابر صهیونیسم» معرفی می‌کرد، در فاصله جنگ ۱۲ روزه تا جنگ رمضان نیز سخنی درباره تحریکات اسرائیل علیه ایران بیان نکرد تا آنکه در ۹ اسفندماه مورد هدف ترور رژیم صهیونیستی و آمریکا قرار گرفت. هرچند که ابتدا برخی از خبرگزاری‌ها مدعی شهادت او در حمله به میدان ۷۲ نارمک شدند، اما این خبر تکذیب شد و سپس اعلام شد که تنها محافظانش به شهادت رسیده‌اند.

احمدی‌نژاد کجاست؟

اما نکته مهم این است که از زمان انتشار خبر رئیس دولت بهار تا به امروز، نه‌تنها عکسی از او منتشر نشده است، بلکه به‌جز صدور دو بیانیه در پی شهادت رهبر انقلاب و انتخاب آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای به رهبری انقلاب، هیچ واکنش دیگری به شهادت مقامات نظامی و سیاسی و مردم غیرنظامی نداشته است. حال این روزها سؤال‌های زیادی درباره وضعیت سلامتی او مطرح شده و افکار عمومی می‌پرسد که احمدی‌نژاد کجاست؟

حجت‌الاسلام عباس امیری‌فر، فعال سیاسی اصولگرا و مشاور سابق احمدی‌نژاد که راهش را از او جدا کرده است، در گفت‌وگویی درباره آخرین خبر از رئیس‌جمهور پیشین بیان کرد: «کمابیش از دوستان که سؤال کردیم، گفتند به مسافرت  رفته تا آقای مشایی را ببیند، ولی یک ویلای شخصی دارد که معمولاً به آنجا می‌رود.»

وی درباره وضعیت سلامتی احمدی‌نژاد گفت: «اتفاقی برای او نیفتاده و فقط کمی دچار موج انفجار شده و پایش نیز آسیب دیده بود، اما دوستانش گفتند که مشکلی ندارد.»

امیری‌فر درباره نحوه ترور رئیس دولت بهار نیز خاطرنشان کرد: «خود خانه هدف حمله نبوده و اسرائیل و آمریکا به گیت محافظان که سر کوچه قرار داشت حمله کرده بودند و سه نفر از پاسداران به شهادت رسیدند.»

این چهره سیاسی اصولگرا درباره سکوت احمدی‌نژاد نسبت به ترور مقامات و شهادت مردم غیرنظامی گفت: «خیر، علت خاصی ندارد. احمدی‌نژاد یک روز شلوغ می‌کند، یک روز سکوت می‌کند. اصلاً مشخص نیست چگونه است و نمی‌شود روی او حساب کرد. البته برای شهادت رهبری و انتخابات رهبر سوم انقلاب، بیانیه‌ای صادر کرد، اما بعد از آن دیگر خبری از ایشان منتشر نشد. احتمالاً برای آنکه جایی که حضور دارد شناسایی نشود، مخفی شده است.»

به گزارش اقتصادران، ساعت ۱۱شب بود که دونالد ترامپ پشت گوشی‌اش نشست و تایپ کرد: «ایران تقریبا با همه‌چیز موافقت کرده است.» ۲۰دقیقه بعد سخنگوی وزارت خارجه ایران پشت میکروفن ایستاد و گفت: «هیچ توافقی در کار نیست.» هردو در یک‌لحظه داشتند درباره یک‌واقعیت واحد صحبت می‌کردند. این پارادوکس دیگر صرفا یک‌بازی کلامی سیاسی نبوده بلکه این اقتصاد است.