بازار خدمات حفاری نفت و گاز در خاورمیانه این روزها شرایط متفاوتی را تجربه میکند. همزمان با تشدید تنشهای ژئوپلیتیک، اختلال در صادرات انرژی و افزایش هزینههای عملیاتی، بسیاری از پروژههای اکتشاف و توسعه در کشورهای منطقه وارد فاز رکود شدهاند. گزارشهای منتشر شده از سوی شرکتهای بزرگ خدمات نفتی جهان نشان میدهد که فعالیتهای حفاری در بخشهایی از خاورمیانه به شکل محسوسی کاهش یافته و درآمد شرکتهای بزرگ بینالمللی افت کرده است.
طبق گزارش رویترز، شرکت اسالبی در سهماهه نخست سال جاری با کاهش ۱۰درصدی درآمد خود در منطقه خاورمیانه و آسیا مواجه شده و درآمد این شرکت به ۶۹/۲میلیارددلار رسیده است. بیکر هیوز نیز افتی ۱۹درصدی را ثبت کرده و درآمدش به ۱۵/۱میلیارددلار کاهش یافته است. هالیبرتون هم از افت ۷/۱۲درصدی درآمد فعالیتهای خود در خاورمیانه خبر داده؛ افتی که عمدتا ناشی از کاهش پروژهها در عربستان و قطر عنوان شده است.
رکودزنی حفاری به شیوه ایران
فعالان صنعت حفاری میگویند: مجموعهای از عوامل شامل اختلال در صادرات گاز قطر، محدودیت تولید نفت در عراق، نااطمینانی امنیتی در پروژههای فراساحلی و همچنین رشد هزینههای تامین تجهیزات و خدمات باعث شده شرکتهای بینالمللی نسبت به آینده بازار خدمات حفاری در منطقه محتاطتر شوند.با این حال ایران تصویری متفاوت از بازار حفاری منطقه ارائه میدهد. هدایتالله خادمی، رییس هیاتمدیره انجمن شرکتهای حفاری و خدمات فنی نفت و گاز میگوید: تمام دکلهای حفاری فعال کشور مشغول کار هستند و برخلاف برخی کشورهای منطقه، پروژههای حفاری در ایران متوقف نشده است.
به گفته او، در حال حاضر حدود ۱۱۳ دکل خشکی و ۱۸ دکل دریایی در کشور فعال هستند و هیچکدام بیکار نیستند. این در حالی است که در برخی کشورهای منطقه بخشی از ناوگان حفاری به دلیل کاهش پروژهها و محدودیت سرمایهگذاری از مدار فعالیت خارج شده است.
خادمی معتقد است حتی اگر شرایط سیاسی و اقتصادی کشور به گونهای پیش برود که تولید نفت کاهش پیدا کند، باز هم باید از فرصت موجود برای حفاریهای جدید و افزایش ظرفیت تولید استفاده شود. او تاکید میکند که تجربه سالهای پایانی جنگ تحمیلی نشان داد ایران توان بازگشت سریع به بازار نفت را دارد و اگر از هماکنون برای افزایش ظرفیت تولید برنامهریزی نکند، در آینده سهم بیشتری از بازار جهانی را از دست خواهد داد.
به گفته او، کشورهای منطقه نیز دقیقا با همین نگاه در حال برنامهریزی هستند. اشاره خادمی به سیاستهای امارات متحده عربی است که طی سالهای اخیر میلیاردها دلار صرف افزایش ظرفیت تولید نفت خود کرده و حتی حاضر شده برای دستیابی به اهداف تولیدیاش وارد چالش با سیاستهای اوپک شود.
دکل هست، نقدینگی نیست
با وجود این، فعال بودن دکلها تنها بخشی از واقعیت صنعت حفاری ایران است. شرکتهای حفاری در شرایطی پروژههای خود را ادامه میدهند که با فشار سنگین مالی مواجهند. افزایش نرخ ارز، رشد هزینه مواد مصرفی، دشواری تامین تجهیزات و تاخیر طولانی در پرداخت مطالبات، وضعیت نقدینگی این شرکتها را شکننده کرده است.
رییس انجمن شرکتهای حفاری میگوید: برخی پیمانکاران به دلیل عدم پرداخت مطالباتشان از سوی شرکتهای دولتی، با بحران تامین نقدینگی روبهرو شدهاند. به گفته او، شرکت ملی نفت ایران در برخی موارد بیش از دو سال است که بدهی خود به پیمانکاران حفاری را تسویه نکرده است.این تاخیر در شرایطی رخ میدهد که بخش قابل توجهی از هزینههای شرکتهای حفاری ارزی است. بسیاری از مواد شیمیایی، قطعات، تجهیزات و خدمات تخصصی مورد استفاده در عملیات حفاری وابسته به نرخ ارز هستند و جهشهای قیمتی، هزینه تمامشده پروژهها را به شدت افزایش داده است.
خادمی میگوید: انجمن حفاری قصد دارد طی نامهای رسمی به وزیر نفت خواستار بازنگری در قراردادهای حفاری شود. به گفته او، یا باید نرخ قراردادها اصلاح شود یا تامین مواد مصرفی مستقیما بر عهده کارفرما قرار گیرد چراکه ادامه وضعیت فعلی میتواند شرکتهای حفاری را با بحران جدی مواجه کند.
فشار مالی بر صنعت حفاری در حالی افزایش یافته که ایران برای حفظ تولید نفت خود به سرمایهگذاری گسترده نیاز دارد. بسیاری از میادین بزرگ نفتی کشور وارد نیمه دوم عمر خود شدهاند و برای جلوگیری از افت تولید، نیازمند اجرای پروژههای نگهداشت و افزایش ضریب بازیافت هستند.
میادین پیر و بحران سرمایهگذاری
سیدمهدی حسینی، کارشناس ارشد حوزه انرژی معتقد است: مشکل اصلی صنعت نفت ایران در حال حاضر نه کمبود دکل حفاری و نه ضعف نیروی انسانی بلکه بحران سرمایهگذاری و محدودیت منابع مالی است.
او میگوید: کارکنان صنعت نفت طی ماههای اخیر توانستهاند تولید و توزیع انرژی را حتی در شرایط پرتنش منطقه حفظ کنند و از بروز اختلال گسترده جلوگیری شود اما ادامه این وضعیت بدون تامین منابع مالی امکانپذیر نیست.
حسینی تاکید میکند که میادین بزرگی همچون اهواز، آغاجاری، گچساران و بیبیحکیمه سالهاست وارد مرحله افت طبیعی تولید شدهاند. این میادین برای حفظ سطح تولید نیازمند سرمایهگذاری سنگین، فناوریهای نوین و اجرای پروژههای ازدیاد برداشت هستند؛ پروژههایی که بدون دسترسی به منابع مالی و فناوری پیشرفته عملا امکان اجرا ندارند.
او میگوید: بخشی از دانش فنی و توان اجرایی در داخل کشور وجود دارد اما برخی فناوریهای کلیدی همچنان وابسته به خارج است و تحریمها امکان تامین تجهیزات و فناوری را دشوار کردهاند.
به اعتقاد این کارشناس انرژی، اکنون حتی در میادین معمولی نیز مساله اصلی فنی نیست بلکه کمبود سرمایه و دشواری تامین مالی روند توسعه را کند کرده است.
حسینی همچنین به فشار مضاعفی اشاره میکند که محدودیت صادرات نفت بر صنعت بالادستی وارد کرده است. به گفته او، وقتی صادرات نفت کاهش پیدا میکند و بازگشت منابع ارزی با مشکل مواجه میشود، طبیعی است که توان سرمایهگذاری در توسعه میادین جدید و نگهداشت میادین قدیمی نیز کاهش یابد.
این در حالی است که صنعت نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد ایران محسوب میشود و بخش عمده درآمد ارزی کشور به آن وابسته است اما همانطورکه حسینی تاکید میکند، صنعتی که قرار است موتور محرک اقتصاد باشد، خود نیز برای بقا و توسعه نیازمند سرمایه و منابع مالی است.
در چنین شرایطی تداوم تاخیر در پرداخت مطالبات پیمانکاران میتواند به تدریج زنجیره تامین صنعت حفاری را دچار اختلال کند. بسیاری از شرکتهای خدمات حفاری طی سالهای اخیر تلاش کردهاند با خرید تجهیزات جدید و توسعه ناوگان خود، ظرفیت عملیاتیشان را افزایش دهند. به گفته خادمی، تنها طی یکونیم سال گذشته پنج دستگاه دکل جدید خریداری شده است.
اما ادامه روند توسعه، بدون دسترسی به منابع مالی پایدار ممکن نیست. فعالان صنعت حفاری هشدار میدهند اگر بحران نقدینگی تشدید شود، شرکتها ناچار خواهند شد بخشی از پروژههای توسعهای خود را متوقف کنند؛ اتفاقی که در بلندمدت میتواند ظرفیت تولید نفت کشور را تحتتاثیر قرار دهد.
