برچسب: معیشت

به گزارش اقتصادران، برای فهم وخامت اوضاع اقتصادی و معیشتی جامعه نیازی به بررسی نمودارهای بلند یا نوشتن گزارش‌های چندصفحه‌ای نیست بلکه فقط کافی است نگاهی به بازار و مراکز خرید انداخت. جامعه چنان در یک مخمصه اقتصادی گرفتار شده که به این زودی‌ها امید نمی‌رود کمر راست کند. افزایش شدید قیمت کالاهای اساسی، اجاره‌بهای سنگین، هزینه‌های بالای رفت‌وآمد و… ضربه‌ بزرگی را به زندگی مردم وارد کرده است. با کاهش قدرت خرید مردم بالطبع آسیب فراوانی نیز به کسب‌وکارهای مختلف مانند فروشندگان لوازم‌خانگی، تلفن‌همراه، طلا و جواهرات و پارچه‌فروشان وارد شده است. در شرایطی که جامعه صرفا برای بقا مبارزه می‌کند و توان مقابله با تورم و افزایش قیمت‌ها را ندارد، ناچار می‌شود به پدیده‌هایی مثل خانه‌های اشتراکی، خرید اقساطی کالاهای اساسی یا حتی پشت‌بام‌خوابی روی بیاورد.

در چنین وضعیت سخت معیشتی، جامعه مجبور است برای انتقال درد خود به سیاستگذاران دست به اعتراض بزند. با شدت گرفتن تورم و گسترش این وضعیت، اعتراضات معیشتی اخیر در اکثر شهرهای کشور شکل گرفت تا شاید سیاستمداران به حال ناخوش مردم توجهی کنند. درمقابل دولت مسعود پزشکیان با شروع این دور از اعتراضات به‌طور ناگهانی دست به اصلاحاتی اقتصادی مانند حذف ارز ترجیحی زد و اعتبار یک‌میلیون تومانی برای هر نفر را جهت افزایش قدرت خرید خانوار در نظر گرفت؛ تصمیمی که به‌باور بسیاری از کارشناسان اقتصادی نه‌تنها کارساز نبوده بلکه ممکن است شرایط را وخیم‌تر نیز کند. افزایش ۲۰درصدی حقوق کارمندان و کارکنان که حتی مورد تایید مجلس نیز قرار نگرفت، همان بمب ساعتی بود که دولت زیر پوست جامعه منفجر کرد. بسیاری معتقدند که در اقتصاد تحریمی، افزایش حقوق‌ها بدون لحاظ کردن تورم بالای ۶۰ درصد به‌نوعی صدقه دادن است زیرا همین امر خودش باعث افزایش قیمت‌ها شده و عملا پولی برای مردم باقی نمی‌گذارد. سرانجام باید گفت این سیاست‌های نادرست است که روزگار جامعه را به این نقطه رسانده و اوضاع سخت را روزبه‌روز تشدید می‌کند. با وجود اینکه کمتر از ۶۰روز تا آغاز سال جدید باقی‌مانده، نگرانی خانواده‌ها از همین حالا آغاز شده و آنها را بیش‌ازپیش شرمنده کرده است.

بحران پشت بحران

شرایط اقتصادی به گونه‌ای شده است که بحران پشت بحران می‌آید که می‌توان به این موارد اشاره کرد:

زندگی قرضی و قسطی: «جهان‌صنعت» پیشتر مساله گسترش خرید اقساطی در جامعه را بررسی و به آمارهای قابل توجهی دست یافت. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که ۶۳‌درصد از افراد در دوسال اخیر تجربه خرید اقساطی را داشتند. در گزارش‌ها آمده که از سال‌۱۴۰۲ میزان خرید اقساطی و اعتباری در پلتفرم‌های بزرگ حدود ۴۷۲درصد رشد داشته است. برآورد شده که میزان پرداخت وام برای خرید اقساطی در کشور ۵۶۶‌درصد افزایش پیدا کرده است. باوجود رشد چشمگیر خرید اقساطی در یکی از گزارش‌های غیررسمی نیز بیان شده که حدود ۱۸۲‌هزارنفر از کاربران یکی از پلتفرم‌ها در بازپرداخت اقساط خود دچار مشکل شده‌اند و این موضوع باعث شده که برای بسیاری از افراد چالش‌های بانکی و مالی ایجاد شود. به‌طورکلی پدیده خرید اقساطی که این روزها درحال گسترش است نه یک راه‌حل منطقی بلکه گذر موقت از یک بحران به‌بحران دیگر است.

خانه‌های اشتراکی: تقسیم اجاره و پول پیش نخستین توجیهی است که با دیدن آگهی‌های همخانگی به ذهن می‌رسد. فشار گرانی مسکن می‌تواند توان مالکیت یک واحد آپارتمان را سلب کند‌ اما نیاز اولیه سکونت را نه. نیازی که با سکونت در شهری دیگر یا تمایل به جدایی از خانواده به دلایل مختلف سر بر آورده و راه‌حل‌های موقتی باید به تامین آن کمک و گریزی پیدا کنند. قبلا پل‌های هوایی و دیوارهای شهر وسیله اطلاع‌رسانی درباره نیاز به همخانه و تقسیم وجه اجاره یک خانه بودند، گاهی هم فضای مجازی محل مناسبی برای انتشار این آگهی‌ها بوده و هست. حالا اما پلتفرم‌های مختلفی این شرایط را برای همگان ایجاد کرده است. آگهی‌هایی که بعضی‌هایشان پر از شرط و شروط و اما و اگر هستند و برخی دیگر شرایط ساده‌تری دارند. اغلب آگهی‌دهندگان دانشجویان و افراد مجرد شاغلی هستند که به فرد دیگری برای تقبل بخشی از هزینه‌ها نیاز دارند‌ اما در این میان شرایط خاص هم میان آگهی‌دهندگان کم نیست. کسانی که حاضرند از بخش زیادی از سهم پرداختی همخانه یا حتی تمام این سهم بگذرند و با او زندگی کنند. اغلب این افراد جنسیت همخانه موردنظرشان را ذکر نکرده‌اند و با یک تماس می‌شود فهمید به همخانگی با جنس مخالف تمایل بیشتری دارند.

جامعه در لبه پرتگاه

مصطفی آب‌روشن، جامعه‌شناس با بیان اینکه جامعه کشور در فقر غوطه‌ور شده و راه گریزی برایش باقی نمانده به «جهان‌صنعت» گفت: گسترش پدیده‌هایی مانند خانه‌های اشتراکی و قسطی شدن مواد غذایی می‌تواند نشانه‌ای از نهادینه‌شدن فقر باشد زیرا این الگو نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از خانوارها حتی برای تامین نیازهای اولیه نیز فاقد نقدینگی پایدار هستند. وقتی کالاهای ضروری مانند مواد غذایی، پوشاک یا دارو از سبد خرید نقدی خارج و به تعهدات بلندمدت تبدیل می‌شوند، فقر از یک وضعیت مقطعی به یک سازوکار دائمی در زندگی روزمره بدل می‌شود. این وضعیت نه‌تنها قدرت انتخاب و کرامت اقتصادی خانوار را کاهش می‌دهد بلکه چرخه بدهی، وابستگی و نابرابری را بازتولید کرده و امکان خروج از فقر را دشوارتر می‌کند. وی افزود: در جامعه‌شناسی قسطی‌شدن غذا، مایحتاج روزانه و اشتراک جای خواب را می‌توان «نهادینه‌شدن فقر» یا «مالی‌شدن زیست روزمره» نامید؛ وضعیتی که در آن نیازهای اولیه به جای تامین فوری، از مسیر بدهی و تعهدات مالی برآورده می‌شوند. این پدیده نشان‌دهنده گذار فقر از یک وضعیت استثنایی به یک وضعیت ساختاری و پایدار است به‌گونه‌ای که بدهی به بخشی از زندگی عادی تبدیل می‌شود. در این چارچوب مصرف ضروری نه بر پایه درآمد بلکه بر اساس توان استقراض تعریف می‌شود که پیامد آن تضعیف امنیت اجتماعی و بازتولید نابرابری است.

تغییر الگوی بقا

اعتراض و خشم؛ تنها راه‌حل باقی‌مانده

این جامعه‌شناس با اشاره به اعتراضات معیشتی اخیر در کشور گفت: به‌طور کلی نمی‌توان مرزبندی مشخصی در سلسله اعتراضاتی که در جامعه ایران در حال وقوع است، ارائه داد زیرا هر بار که با یک پدیده خاصی مواجه می‌شویم، زمینه و جرقه‌ یک جنبش اجتماعی شکل می‌گیرد. آنچه در همه این اعتراضات مشترک است، وجود گروه‌های متعددی از جامعه است که به شدت از وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ناراضی هستند و در هیچ‌یک از اعتراضات سال‌های اخیر به مطالبات آنان پاسخ داده نشده است. در واقع هر گروه اجتماعی در واکنش به ناکارآمدی و بی‌تفاوتی حاکم بر جامعه، احساس طردشدگی می‌کند و برای پیشبرد منافع مشترک، از طریق تنها راه ممکن که همان عمل جمعی است و عموما خارج از انتظارات نهادهای رسمی دست به کنشگری می‌زند به‌ویژه در مورد اعتراضات اخیر جوانان باید عرض کرد که  این پدیده علت نیست بلکه معلول نادیده گرفتن و تجمع مطالباتی است که امکان ظهور و بروز نداشته و همچون فنری رها شده و تر و خشک را با هم سوزاند. این تحلیل نشان می‌هد که وضعیت اقتصادی جامعه به‌شدت نگران‌کننده بوده و بیکاری و فساد جامعه را در بر گرفته است. این وضعیت نتیجه مستقیم ناکامی‌های گسترده اجتماعی و احساس طردشدگی از سوی جامعه است که جوانان را وادار به تخریب اماکن عمومی و نمادهای مذهبی کشور سوق داده است. در واقع این تخریب‌های گسترده نتیجه سال‌ها اعتراض گسترده و عدم پاسخگویی است.

اهمیت زمینه اجتماعی

آب‌روشن در پایان افزود: عده‌ای بر این باورند که شروع اعتراضات صنفی بوده اما حلقه مفقوده در اینجاست که زمینه اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است. در واقع تا بسترهای نابسامان اجتماعی وجود داشته باشد حتی یک حادثه کوچک یا شیطنت سیاسی به انفجار یا پیامدهای پیش‌بینی‌نشده‌ای ختم خواهد شد. بی‌اعتنایی به مطالبات مردم به ویژه قشر جوان، این تلقی را به‌وجود می‌آورد که نظام سیاسی یا توان پاسخگویی ندارد یا اراده‌ای برای تحقق مطالبات بحق شهروندان وجود ندارد که همین واقعیت انگیزه پیوستن به گروه‌های رادیکالی و براندازانه داخل و خارج را در ذهن جوانان شکل می‌دهد. اگر مسوولان به مطالبات مردم به‌ویژه جوانان پاسخی عملی و متقاعدکننده ندهند، ناگزیر خواسته‌های عمومی خود را به شکلی که امروزه مشاهده می‌کنیم نشان می‌دهند. به‌عبارتی این وندالیسم اجتماعی، انعکاس نادیده گرفته شدن توسط دولتمردان است.

به گزارش اقتصادران، دولت ادعا کرد مردم نگران نباشند ما کالابرگ می‌دهیم و گرانی‌ها با این کالابرگی که به مردم می‌دهیم جبران می‌شود. اما کالابرگی که دولت از آن سخن می‌گوید، فقط یک میلیون تومان اعتبار دارد و در قیاس با تورم سنگین بازارها، آورده چندانی ندارد: برای دهک‌های فرودست فقط ۵۰۰ هزار تومان عایدی دارد و برای دهک‌های بالاتر چیزی حدود ۶۵۰ هزار تومان در هر ماه!

افراد متعلق به سه دهک فرودست قبلاً ۵۰۰ هزار تومان کالابرگ می‌گرفتند و سهم دهک‌های بالاتر ۳۵۰ هزار تومان بود. حالا چطور قرار است حمایتِ نهایتاً ۵۰۰ هزار تومانی دولت، همه گرانی‌های ناشی از آزادسازی کامل قیمت ارز و تورمی را که مهار آن ظاهراً از دست دولت خارج شده، جبران کند؟!

مشاهدات میدانی نشان می‌دهد در ده روز یا دو هفته اخیر، گرانی چند ده درصدی تقریباً به همه کالاها و اقلام اساسی زندگی سرایت کرده است؛ برای نمونه گوشت قرمز را در نظر می‌گیریم؛ دو هفته پیش از این، یک کیلو گوشت قرمز در قصابی‌های سطح شهر کرمانشاه حدود ۹۰۰ هزار تومان قیمت داشت اما بیست و سوم دی‌ماه، این قیمت به حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان رسیده است.

در تهران در روزهای ابتدای دی، قیمت گوشت قرمز در سطح شهر بین یک میلیون و ۵۰ تا یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان بود اما ۲۳ دی، گوشت در تهران با حداقل ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان افزایش نرخ به فروش می‌رسد؛ یک قصابی در مرکز تهران، قیمت هر کیلو گوشت چرخکرده را یک میلیون و ۹۰۰ هزار تومان اعلام می‌کند.

در همین بازه زمانیِ دو هفته‌ای، سایر کالاهای مصرفی سبد خانوار نیز ۳۰.۴۰ یا حتی ۵۰ درصد گرانی را تجربه کرده‌اند. نتایج جست‌وجوهای میدانی نشان می‌دهد اقلامی مانند دستمال کاغذی، شوینده‌ها و لبنیات نیز در بازار گران شده‌اند؛ قیمت روغن خوراکی نیز که به ادعای وزیر کشاورزی قرار بود نهایتاً دو برابر شود، به سه برابر قبل رسیده و البته این کالای اساسی هنوز در بسیاری از فروشگاه‌های سطح شهر یافت نمی‌شود.

برآیند این داده‌های واقعی – تماماً واقعی- نشان می‌دهد که تورمی که بر سبد مصرفی خانواده‌های ایرانی در اثر سیاست‌های اقتصادی اخیر دولت تحمیل شده، چند ده میلیون تومان است؛ و اعجاب‌انگیز این است که رئیس جمهور در گفتگو با مردم حدود دو هفته بعد از آغاز اعتراضات، با یقین و قاطعیت می‌گوید «ما به دقت محاسبه کردیم، حذف ارز ترجیحی ۵۰۰ هزار تومان افزایش هزینه برای مردم به دنبال می‌آورد که این مبلغ را هم در قالب کالابرگ به مردم داده‌ایم…».

۲۱ دی، مسعود پزشکیان در گفتگویی تلویزیونی با مردم، در دفاع از افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ گفت: «بر اساس محاسبات صورت گرفته از سوی بانک مرکزی، سازمان برنامه و بودجه و دیگر سازمانها و گروههای اقتصادی میزان افزایش احتمال قیمت‌ها در ارتباط با کالاهای هدف حدود ۵۰۰ هزار تومان است. برای اینکه فرد بتواند مقدار مورد نیاز را بخرد، ۵۰۰ هزار تومان باید اضافه داشته باشد. پولی که ما از ارز ترجیحی تخصیص دادیم یک میلیون تومان است اما یکسری کالاهای دیگر ممکن است در این بسته یارانه‌ای نباشند و از تالار اول به تالار دوم بروند و ممکن است آن‌ها افزایش پیدا کنند».

رئیس جمهور توضیح نمی‌دهد چطور اینهمه کارشناس، تورم انتظاری حذف ارز ترجیحی را فقط ۵۰۰ هزار تومان تخمین زده‌اند وقتی فقط گرانی گوشت قرمز به تنهایی بیشتر از ۵۰۰ هزار تومان است؟! چطور این کارشناسان خود را به خواب زده‌اند و سرایت تورم نجومی به همه حوزه‌ها و تقریباً تمام کالاها را پیش‌بینی نکرده‌اند؟!

پزشکیان با رانتی نامیدن ارز دولتی، بر این مسئله پافشاری دارد که برداشتن یارانه واردات، باعث کاهش فشار معیشتی بر فرودستان می‌شود! او در بخشی دیگر از صحبت‌هایش ادعا می‌کند «در روند گذشته و تا مقطعی که پرداخت ارز به شیوه رانتی ادامه داشت، دهک‌های یک، دو، سه، چهار و پنج که دهک‌های پایین جامعه محسوب می‌شوند. خیلی وقت‌ها از ارزهایی که تخصیص داده می‌شد، بهره‌مند نمی‌شدند و از طرف دیگر روزبه‌روز هم بار زندگی بر دوش آن‌ها سنگین‌تر و سنگین‌تر می‌شد. ما مصمم هستیم به هیچ وجه نگذاریم مردم از بُعد معیشت در مشکل و تنگنا باشند و تا جایی که از دست ما برمی‌آید با تمام وجود در تلاشیم که نگرانی‌های آن‌ها را رفع کنیم».

اما آنچه ما در کف بازار و در سطح خیابان‌های شهر می‌بینیم، گرانی سنگین همه اقلام اساسی زندگی و وضعیت بغرنج معیشت همان گروه‌هایی‌ست که رئیس جمهور ادعا می‌کند همه تلاش دولت آن است که در مشکل و تنگنا نباشند.

«با ۵۰۰ هزار تومان کالابرگ اضافی، چطور مشکلات معیشتی مردم برطرف می‌شود» علیرضا خرمی فعال کارگری با طرح این پرسش ادامه می‌دهد: قرار بود صدای مردم و اعتراضات آن‌ها را بشنوند، آیا نتیجه‌ی آنهمه ادعا برای شنیدن صدای مردم همین ۵۰۰ هزار تومان اضافه است که به حساب مردم ریختند؟ هر کار خواستند صورت دادند و مهار تورم را رها کردند، حالا چطور از این ۵۰۰ هزار تومان که فعلاً با آن می‌شود فقط ۳۰۰ گرم گوشت خرید، دفاع می‌کنند؟!

خرمی اضافه می‌کند: دولت قیمت‌ها را آزاد کرده و همه اجناس دلاری به زعم دولت به «قیمت جهانی» به مردم عرضه می‌شود؛ یعنی گوشت و مرغ و برنج و مایحتاج ساده زندگی که تا چند وقت پیش از تمام کشورهای منطقه ارزان‌تر بود، الان گران‌تر از بسیاری از کشورهای دنیا به مردمی فروخته می‌شود که ۸۰ درصدشان زیر خط فقر درآمد دارند و با حقوق یک روزشان، یک کیلو گوشت نمی‌توانند بخرند!

این فعال کارگری خطاب به تصمیم‌سازان و رئیس جمهور ادامه می‌دهد: می‌خواهید «صدای مردم» را بشنوید؟ وقتش رسیده که حقوق کارگران و کارمندان را حداقل با کشورهای همسایه همتراز کنید تا نیروی کار بتواند نیازهای اولیه زندگی را تامین کند و مجبور به مهاجرت از این مرز و بوم و نوکری برای سرمایه‌داران کشورهای بیگانه نشود. آقای رئیس جمهور صدای مردم اینها است، کمی بشنوید!

رئیس جمهور و دولت باید به «مردم» همان مردمی که مدعی شنیدن صدایشان هستند، پاسخ بدهند که ۵۰۰ هزار تومان کالابرگ اضافه، از کدام محاسبات کارشناسانه بیرون آمده، و چطور قرار است تنگناهای معیشتی را برطرف کند. باید پاسخ بدهند فقط دو هفته بعد از آزادسازی و دقیقاً وقتی که «مردم» به شرایط اقتصادی در کف خیابان اعتراض داشتند، چرا سبد مصرفی خانوار برای یک زندگی بسیار ساده، چند ده میلیون گران‌تر شد، چرا کار تامین معاش فرودستان آن‌چنان بیخ پیدا کرده که فریادها از گرسنگی به آسمان رسیده و فریادرسی نیست؟!

گزارش: نسرین هزاره مقدم