دسته: اجتماعی

میناب برای ایران جان داد

مدرسه میناب دوطبقه بوده و در طبقه اول کلاس درس پسرها و در طبقه دوم هم کلاس دخترها قرار داشته است و عسل در روز حادثه به طبقه اول آمده بوده تا وضو بگیرد و پس از دقایقی انفجار اول یعنی همان انفجاری که یکی از ساختمان‌های همجوار مدرسه را مورد هدف قرار داده بود، رخ می‌دهد و دخترک از ترس به‌سرعت راه می‌افتد تا به کلاس خودش در طبقه بالا برود و در همین حین انفجار دوم مدرسه را نشانه رفته و او را در طبقه اول زیر آوار گرفتار می‌کند. در ادامه، روایتی که می‌خوانید از تنها بازماندگان فاجعه میناب، شرح دقیق جزئیات وقایع آن روز و مشاهدات عینی دانش‌آموزان از لحظات انفجار است.

با بچه‌ها داشتیم بازی می‌کردیم که مدرسه را زدند

این دختر مینابی اینگونه روایت می‌کند: معلم ما آن روز کار داشت و زنگ آخر رفت و در مدرسه نبود. من و دیگر دوستانم بعد از رفتن معلم در همان طبقه دوم در حال بازی بودیم و نزدیک اذان ظهر که شد، رفتم تا وضو بگیرم. او می‌گوید: در همان موقع صدای خیلی ترسناکی شنیدم و می‌خواستم سریع بروم بالا که مدرسه را زدند و پس از آن به داخل مدرسه پسرانه پرت شدم، موج انفجار من را پرت کرد و زیر آوار بودم و بعدش را دیگر نفهمیدم که چه شد.

این کودک ۹ساله مینابی می‌گوید: من هر روز ساعت ۶‌صبح سوار سرویس مدرسه می‌شدم و تا ساعت ۲‌ظهر هم در مدرسه بودیم. ما در کلاس ۱۵‌نفر بودیم و از دوستان و همکلاسی‌هایم کسی زخمی نشده؛ بیشترشان آن روزی که مدرسه را زدند کشته شدند. فقط ما پنج نفر زنده ماندیم.

او توضیح می‌دهد: دلم برای دوستانم ستایش، خدیجه، مطهره، محنا و مریم تنگ شده است؛ همه این بچه‌ها شهید شدند، مخصوصا با ستایش و خدیجه دوست صمیمی بودیم. دوستان خوبی برایم بودند. من نمی‌دانستم که چه اتفاقی برای دوستانم افتاده. وقتی از بیمارستان به خانه آمدم به من گفتند که بیشتر همکلاسی‌هایم شهید شده‌اند.

این دانش‌آموز مجروح مدرسه میناب می‌گوید: آن روز اتفاق خیلی بدی افتاد. خیلی ترسیدم. مامانم به من گفته که به همراه خاله و دایی‌هایم به دنبالم آمده بودند اما من زیر آوار بودم.

بیهوش بودم و فکر می‌کردند مرده‌ام

عسل می‌گوید: بعد از اینکه من را از زیر آوار پیدا کردند، بیهوش بودم و با آمبولانس مرا به بیمارستان بردند. دایی‌ام می‌گوید که گفته‌اند من مرده‌ام و می‌خواستند مرا هم مثل بقیه بچه‌ها داخل کیسه(کاور ویژه اجساد افراد جانباخته) بگذارند. گفته بودند که من نفس نمی‌کشم و نبض ندارم، بعد دایی‌ من آنها را دعوا کرده بود و بعد از چند دقیقه که من یکی از پاهایم را تکان دادم فهمیدند من زنده‌ام و بعد بستری‌ام کردند.

وی می‌افزاید: روزی که مدرسه را زدند پاها، دست‌ها، شکم و کمرم زخم شد و سوخته بود. همان شب اول من را به بندر بردند که به یک بیمارستان دیگر ببرند. الان حالم بهتر شده و فقط کمرم کمی درد می‌کند چون کمرم باز شده است. (به‌دلیل شدت ضربه و زیرآوار بودن و سوختگی) کمرم را عمل داخلی کرده‌اند. عسل دانش‌آموز کوچک مینابی در پایان می‌گوید: من دوست دارم درس بخوانم و در آینده دکتر شوم.

روایت مادر عسل

در ادامه، مادر عسل نیز می‌گوید: روز حادثه من خانه بودم که خواهرم به من زنگ زد و گفت تهران را زده‌اند. بلافاصله به همسرم زنگ زدم و از او پرسیدم جنگ است اما جوابی نداد و گوشی را قطع کرد. وقتی تماس را قطع کرد من فهمیدم تا اینکه ساعت‌۱۱ بود که همه همسایه‌ها توی کوچه ریخته بودند و داشتند گریه می‌کردند و من نمی‌دانستم که چه شده است که همه گریه می‌کنند. دوباره به داخل خانه رفتم که یکدفعه در خانه تکان خورد. گفتم نمی‌دانم امروز چه خبر است و از خانه بیرون آمدم که شنیدم مردم می‌گویند جنگ شروع شده است و البته باورم نمی‌شد که به این آسانی جنگ شروع شده باشد.

مادر عسل می‌گوید: خانه ما به مدرسه دور است و اصلا فکرش را هم نمی‌کردم که مدرسه را هم بزند اما وقتی مدرسه را زده بود خانه ما هم لرزید و در حیاط تکان خورد. من آنقدر گیج و شوکه شده بودم که عسل را آن روز فراموش کرده بودم. عسل آن روز ساعت ۵‌صبح بیدار شد و نمازش را خواند و چون روزه بود، صبحانه هم نخورد و برای مدرسه آماده و ساعت ۶‌صبح سوار سرویس شد. عسل پشت سرش را نگاه کرد و دستی تکان داد و بوس برای من فرستاد و رفت. نگاه عسل مثل همیشه نبود و دلم خیلی آشوب شده بود. در همین حین برادر و خواهرم به دنبالم آمدند که باهم به دنبال عسل برویم؛ برادرانم از یک مسیر و من و خواهرم از مسیری دیگر به سمت مدرسه رفتیم. ترافیک شدید بود و خیلی در ترافیک گیر کردیم، می‌خواستم از ماشین پیاده شوم و بقیه راه را بدوم اما چون دختر کوچکم همراهم بود خواهرم اجازه نداد.

مادر دانش‌آموز مجروح مینابی می‌گوید: بالاخره بعد از چند دقیقه به مدرسه رسیدیم. آنقدر همه‌چیز خراب و به‌هم ریخته بود که یادم نمی‌آمد چرا به آنجا رفته‌ام و دنبال چه کسی می‌گردم. دختر کوچکم گوش‌هایش را گرفته بود و گریه می‌کرد. همه بچه‌ها را در کاورها قرار داده بودند و آمبولانس مدام می‌آمد و می‌رفت، از بچه‌های مختلف دست و پاهایشان هر کدام یک طرف افتاده بود و تا جایی که چشم کار می‌کرد بدن تکه‌تکه شده بچه‌ها به اطراف افتاده بود.

او ادامه می‌دهد: با دیدن وضعیت مدرسه و بچه‌ها به پدر عسل زنگ زدم و گفتم بیا که مدرسه خراب شده و عسل ما نیست و او را پیدا نمی‌کنیم. پدرش در شهر دیگری بود و همان موقع راه افتاد اما به دلیل ترافیک سنگین ساعت ۴ به ما رسید. با وضعیتی که از مدرسه می‌دیدم اصلا فکر نمی‌کردم عسل زنده مانده باشد اما امیدم را به خدا از دست ندادم، وقتی پیکرهای چند تکه شده بچه‌ها را درون کاور می‌گذاشتند نگاه می‌کردم که ببینم عسل هم بین آنها هست یا نه، خیلی از بچه‌ها آن‌روز با معلم‌هایشان پرپر شدند.

مادر دختر مجروح مینابی می‌گوید: ساعت کمی از ۱۱ گذشته بود که ما کار جست‌وجو را شروع کردیم و تا ساعت ۲ نتوانسته بودیم عسل را پیدا کنیم؛ در کنار امدادگران هلال‌احمر با برادرها و خواهرم زیر آوارها را به دنبال دخترم می‌گشتیم و البته من خیلی حالم بد بود و بیشتر آنها، دنبال نشانی از عسل گشتند تا بالاخره یکی از امدادگران  او را از روی یک لنگه کفشی که بعد از آن همه جست‌وجو از زیر آوار بیرون زده بود پیدا و خواهرم او را در همان لحظات اولیه شناسایی کرد. مانتو و شلوار عسل سوخته بود و لباسی به تنش نمانده بود؛ حتی مقنعه هم در سرش نبود و فقط همان لنگه کفش به پای دخترم مانده بود که ما را به او رساند.

او می‌گوید: عسل در حالی چند ساعت را زیر آوار بود که یک ترکش هم در پایش بود و بعد از چند ساعت که در بیمارستانی در میناب بود گفتند باید او را به بخش سوختگی یکی از بیمارستان‌های بندر منتقل کنیم و شب او را انتقال دادند.

مادر دانش‌آموز مینابی می‌گوید: دخترم به ما گفت که به طبقه پایین رفته بوده تا وضو بگیرد و به نمازخانه رفته بوده تا نماز بخواند. فکر می‌کنم که لحظه بمباران مدرسه در همان طبقه اول بوده که زنده مانده؛ اگر عسل طبقه بالا بود مثل بقیه همکلاسی‌هایش که در راهروی بالا بودند و از ۱۵‌نفر ۱۰‌نفرشان شهید شدند او هم شهید شده بود.

این مادر در پایان افزود: دخترم عسل بعد از انفجار مدرسه هنوز به‌طور کامل خوب نشده و به سختی راه می‌رود؛ به لحاظ روحی خیلی حساس و زودرنج شده است.

میناب؛ پژواک درد

آنچه از این روایت به دست آمد، پژواک شوم جنگ و صدای درد است. عسل کوچک از دل آوار برخاست. از میان خاک و دود و سکوتی که بر مدرسه‌اش سایه انداخته بود. زنده ماندن او، تنها یک معجزه جسم نیست بلکه نمادی از روحی است که هیچ انفجاری نمی‌تواند خاموشش کند. دختری که روزی از دل آن فاجعه عظیم زنده بیرون آمده، امروز با درد کمر و چشمانی پر از یاد دوستان شهیدش، هنوز می‌گوید می‌خواهم دکتر شوم.

شاید همین آرزو، پاسخی باشد به جهانی که کودکانش را از لبخند محروم کرده است. عسل نه فقط یک نجات‌یافته بلکه صدای همه کودکانی است که می‌خواهند زنده بمانند، رویاهایشان را زندگی کنند و مدرسه را دوباره به امنیت و امید بازگردانند. پایان این داستان، در حقیقت آغاز دوباره‌ زندگی است.

نگاه به داده‌های جمعیتی نشان می‌دهد بیشترین تمرکز تجرد قطعی و تأخیر در ازدواج، امروز در میان متولدین دهه هفتاد و ابتدای دهه هشتاد است. نسلی که درست در نقطه‌ای به سن ازدواج رسید که تورم مزمن، قدرت خرید را تحلیل برده و هزینه‌های شروع زندگی را چند برابر کرده بود.

طبق آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، سن متوسط ازدواج در ایران در دو دهه اخیر به‌طور مستمر افزایش یافته و سهم افراد هرگز ازدواج‌نکرده در گروه‌های سنی بالاتر از ۳۰ سال، رشد قابل توجهی داشته است. این تغییر را نمی‌توان صرفاً به تغییر نگرش نسبت داد؛ مسئله، بیش از هر چیز، ناترازی میان درآمد و هزینه زندگی است.

ازدواج، حتی در حداقلی‌ترین تعریف ممکن، مجموعه‌ای از هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر دارد. این گزارش، بر اساس قیمت‌گیری از کاسبان کف بازار، فروشگاه‌های مجاز و فروشگاه‌های اینترنتی نوشته شده است. نکته مشترک در تمام این گفت‌وگوها یک جمله است: «این‌ها حداقل‌ها است؛ پایین‌تر از این دیگر نمی‌شود بست.»

اولین برخورد عدد با ازدواج، در دفترخانه اتفاق می‌افتد. ثبت واقعه ازدواج در سال ۱۴۰۵، به‌همراه آزمایش‌های پیش از ازدواج و مراجعات پزشکی، در مجموع ۳ تا ۵ میلیون تومان هزینه دارد. این عدد شاید در مقیاس کلی بزرگ نباشد، اما نشانه‌ای است از این واقعیت که حتی رسمی‌کردن یک تصمیم عاطفی هم بدون پول ممکن نیست.

در بازار نوسانی این روزهای طلا و سکه، حتی تهیه ساده‌ترین نماد ازدواج هم دیگر ساده نیست. بررسی قیمت‌ها نشان می‌دهد یک رینگ یا حلقه طلای ساده برای دو نفر، بدون نگین و طراحی خاص، در حال حاضر بین ۵۰ تا ۷۰ میلیون تومان تمام می‌شود. فروشندگان طلا تأکید می‌کنند این قیمت‌ها کف بازار است و انتخاب ارزان‌تر عملاً شدنی نیست. در نتیجه، حلقه دیگر فقط یک نماد نیست؛ به یکی از هزینه‌های قطعی و غیرقابل حذف ازدواج تبدیل شده است.

مسکن؟ جایی که تصمیم‌ها نفس‌گیر می‌شود

با این همه، هیچ‌کدام از این هزینه‌ها به اندازه مسکن تعیین‌کننده نیست. مسکن، نقطه‌ای است که بسیاری از تصمیم‌ها، پیش از آن‌که به اجرا برسند، متوقف می‌شوند. بازار اجاره در سال‌های اخیر چنان تغییر کرده که حتی حداقلی فکر کردن هم الزاماً به عددهای کوچک منجر نمی‌شود.

بررسی میدانی از بازار مسکن نشان می‌دهد برای اجاره یک واحد معمولی، نه لوکس، نه بزرگ، در منطقه متوسط تهران یا شهرهای اطراف، پول‌پیش بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون تومان لازم است. اجاره ماهانه نیز معمولاً در بازه ۱۵ تا ۳۰ میلیون تومانی است. این اعداد، به گفته مشاوران املاک، کف واقعی بازار است؛ خانه‌ای ارزان‌تر از این یا کیفیت زیست طبقه متوسط را به‌شدت پایین می‌آورد یا عملاً در دسترس نیست.

وسایل حداقلی خانه چند؟

اما حتی اگر فرض کنیم زوجی از مانع مسکن عبور کند، زندگی تازه آغاز می‌شود؛ و زندگی بدون وسایل کامل، عملاً ممکن نیست. اینجا دیگر صحبت از چند قلم پراکنده نیست، بلکه از بستن یک خانه کامل اما حداقلی است.

قیمت‌ فروشگاه‌های مجاز و آنلاین نشان می‌دهد، برای تجهیز یک خانه با وسایل ضروری، شامل یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز، سرویس خواب، تلویزیون، فرش‌های حداقلی و اقلام اصلی آشپزخانه، عدد واقع‌بینانه بین ۸۰۰ تا ۱ میلیارد تومان است.

اینجا هم کاسبان بازار می‌گویند این بسته‌ها اقتصادی‌ترین حالت ممکن‌اند و حذف هر قلم، زندگی روزمره را مختل می‌کند. به بیان ساده‌تر: از این پایین‌تر، دیگر خانه‌ای شکل نمی‌گیرد.

محاسبه نهایی؛ ازدواج حداقلی چقدر خرج دارد؟

اگر همه این هزینه‌ها را کنار هم بگذاریم، تصویر روشن می‌شود. ثبت ازدواج و آزمایش‌ها حدود ۵ میلیون تومان، حلقه ساده حدود ۷۰ میلیون تومان، بستن یک خانه کامل حداقلی بین ۸۰۰ تا ۱ میلیارد تومان، پول‌پیش مسکن ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون تومان، اجاره ماه اول حدود ۳۰ میلیون تومان.

در چنین سناریویی، عدد نهایی بالاتر از یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان می‌ایستد. این رقم نه زندگی لوکس است و نه تجملی؛ بلکه همان حداقلی است که خود بازار می‌گوید پایین‌تر از آن، دیگر نمی‌شود زندگی را شروع کرد.

این هزینه ها البته جدا از هزینه های جانبی مربوط به ازدواج از جمله برگزاری یک مراسم یا مهمانی ساده و به جا آوردن برخی آداب و رسوم برای زوج های جوان است.

در برابر عددهای سرسام‌آور شروع زندگی، وام ازدواج تنها روزنه رسمی حمایت دولت از ازدواج جوانان است؛ روزنه‌ای که حالا خودش با ابهام و تعلیق روبه‌رو شده است. بر اساس توضیحات رسمی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، وام ازدواج حذف نشده، اما شکل تصمیم‌گیری درباره آن تغییر کرده است. دولت در لایحه بودجه جدید، جزئیات عددی برخی تسهیلات مرسوم از جمله وام ازدواج و فرزندآوری را از متن بودجه خارج کرده و تعیین سقف و چارچوب این تسهیلات را به هیئت عالی بانک مرکزی سپرده است.

به زبان ساده، دولت به‌جای آن‌که صراحتاً بگوید در سال آینده چه مقدار وام ازدواج باید پرداخت شود، توپ را به زمین بانک مرکزی انداخته است. این تغییر دو پیام دارد: نخست، هماهنگ‌کردن پرداخت وام‌ها با توان واقعی شبکه بانکی؛ و دوم، باز گذاشتن دست دولت برای چانه‌زنی با مجلس. به‌ویژه آن‌که تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد، تمایل دولت به افزایش سقف وام ازدواج کاهش یافته است. در سال ۱۴۰۴، برای نخستین‌بار در سال‌های اخیر، سقف این وام افزایش نیافت و متقاضیان، همان ارقام ۳۰۰ یا ۳۵۰ میلیون تومانی سال قبل را دریافت کردند.

رقم وام ازدواج برای هر نفر ۳۰۰ میلیون تومان است و فقط در صورت پایین‌بودن سن عروس و داماد، به ۳۵۰ میلیون تومان می‌رسد.

در بودجه ۱۴۰۵، حدود ۳۷۰ هزار میلیارد تومان اعتبار برای وام ازدواج و فرزندآوری پیش‌بینی شده است. در حال حاضر حدود ۵۵۰ هزار نفر از متقاضیان سال‌های گذشته همچنان در صف دریافت وام قرار دارند. فرآیند پرداخت همانند سال‌های گذشته، از طریق ثبت‌نام در سامانه و تخصیص سهمیه به بانک‌ها انجام می‌شود که بسیاری به نحوه پرداخت و زمان طولانی آن اعتراض دارند. همچنین به تازگی بسته ۳۰۰ میلیونی «خرید اعتباری» لوازم خانگی برای تسهیل «ازدواج» تببین شده است که با فرض دریافت همه این‌ها یک زوج ۹۰۰ میلیون دارند که از ماه اول ازدواج باید به فکر اقساطش باشند.

حالا اگر فرض کنیم زوجی موفق شود وام ازدواج و خرید اعتباری را کامل دریافت کند، مسئله اصلی باقی می‌ماند. با هزینه‌ای حدود ۲ میلیارد تومان برای شروع حداقلی زندگی، ۳ وام که عدد آن به ۹۰۰ میلیون می رسد و باید اقساط آن را در کنار هزینه های زندگی تامین کند. تازه این در شرایطی است که زوج هیچ وام دیگری نداشته باشد، همه وسایل را نقدی خریده باشد و فقط با اقساط وام ازدواج و اجاره خانه وارد زندگی شود؛ اقساطی که می‌تواند ماهانه حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان باشد.

حالا سؤال ساده و بی‌رحمانه این است: با حقوق حداقلی ۱۶ میلیون تومان، حتی با وام، چطور می‌شود چنین زندگی‌ را شروع کرد؟

ادامه این وضعیت، فقط آمار تجرد را بالا نمی‌برد؛ ازدواج را به امری طبقاتی تبدیل می‌کند. نسلی که ازدواج نمی‌کند یا آن را به تعویق می‌اندازد، نه از سر انتخاب، بلکه از بخاطر «نتوانستن»، نسلی است که مدام به آینده حواله داده می‌شود؛ آینده‌ای که هر سال دورتر می‌شود.

وقتی شروع زندگی به عددی میلیاردی گره می‌خورد، طبیعی است که بسیاری اصلاً وارد بازی نشوند. نتیجه، جامعه‌ای است که در آن پیوندها دیر شکل می‌گیرند، خانواده‌ها کوچک‌تر می‌شوند و فاصله نسل‌ها عمیق‌تر می‌شود. این فقط بحران ازدواج نیست؛ بحران ادامه زندگی است.

در حالی که رسانه‌های «خودی» همچنان بدون این مشکلات ادامه می‌دهند، رسانه‌های «مستقل و خصوصی» به‌دلیل نبود حمایت و تنگنای شدید اقتصادی در آستانه ورشکستگی کامل قرار گرفته‌اند؛ بحرانی که علاوه بر معیشت، حرفه و سابقه روزنامه‌نگاران را نیز به مرز سقوط کشانده است.

تیراژ رو به سقوط، اعتبار رو به فراموشی

حتما تا اینجای کار از خود پرسیده‌اید که چرا کار به اینجا رسید؟ نخستین پاسخی که می‌توان به این سوال داد، آغاز جنگ است. با تشدید درگیری‌ها و هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های اقتصادی، رسانه‌های خصوصی و مستقل که بخش عمده درآمدشان از محل تبلیغات و همکاری با همین بنگاه‌ها تامین می‌شد، مستقیما در معرض بحران قرار گرفتند. از سوی دیگر بسیاری از آگهی‌های چاپ‌شده در روزنامه‌ها همچنان تعرفه‌هایشان تسویه نشده و همین موضوع بر شدت مشکلات مالی افزوده است. بدهی‌های انباشته به چاپخانه‌ها، حقوق کارمندان و خبرنگاران، اجاره‌بهای دفتر و تحریریه و ده‌ها چالش دیگر، امروز روزنامه‌های کشور را با خطری جدی و واقعی روبه‌رو کرده است.

جنگ؛ قاتل کلمات

پویا نام خبرنگاری است که حدود یک سال است وارد این حرفه شده. او خبرنگار بخش اجتماعی روزنامه است و این روزها به‌دلیل مشکلات ناشی از جنگ، در تنگنا قرار گرفته. او در بیان وضعیت خود به «جهان‌صنعت» گفت: حدود یک هفته پیش از شروع جنگ، مشغول تهیه و نگارش ویژه‌نامه پایان سال۱۴۰۴ بودیم. در لحظات پایانی سال، همه کارمندان و کارگران به عیدی و دستمزد پایان سال امید دارند اما بمب و موشکی که در اسفندماه شروع به باریدن کرد، همه این امیدها را نقش بر آب کرد. خبرنگاران همواره باید در بحران‌ها و سختی‌ها، وظیفه‌ای را که بر عهده‌شان گذاشته شده به بهترین شکل انجام دهند. بیان مشکلات مردم و رساندن صدای آنها، چیزی است که به آن پای‌بندیم و تا دقایق پایانی کارمان هم به آن وفادار می‌مانیم. متاسفانه روزنامه ما هم به‌دلیل مشکلات ناشی از جنگ، از این سختی‌ها بی‌نصیب نمانده و بعضی از همکارانم خانه‌نشین شده‌اند. کاهش صفحات و حذف برخی سرویس‌ها برای صرفه‌جویی در هزینه‌ها، ازجمله مشکلاتی است که سبب شده افراد با سابقه و حرفه‌ای رسانه ما خانه‌نشین شوند. با هزینه‌های گزاف زندگی و خرجی خانه، این روزها حقوق زیر ۱۵‌میلیون‌تومان در شرایطی که خط فقر به ۶۰‌میلیون‌تومان رسیده، زندگی را بسیار سخت کرده است.

با همه این اوصاف و تمامی محدودیت‌ها، مدیر مسوول روزنامه‌مان نگذاشت پرداخت حقوق‌مان در اولین ماه کاری سال حتی یک روز هم عقب بیفتد. وقتی می‌بینیم حاصل سال‌ها تلاش افراد چطور می‌تواند یک‌شبه از بین برود، همه را ناراحت و ناامید می‌کند. وظیفه هر دولتی در چنین شرایطی این است که برای بخش‌های آسیب‌دیده حمایتی در نظر بگیرد اما در این مملکت، همه‌چیز به «خودی» و «غیرخودی» تقسیم می‌شود. آنهایی که تعریف و تمجید و هر اقدام مسوولان را تایید کردند، این روزها حال و روز بدی ندارند اما کسانی که همراهی نکردند، سراغ درد مردم رفتند، واقعیت را نوشتند و بازتاب دادند، امروز در خطر بیکاری و بحران قرار گرفته‌اند. حالا سوال اصلی که این روزها در تحریریه ما و شاید در خیلی از روزنامه‌های دیگر مطرح می‌شود این است که اگر اوضاع همین‌طور پیش برود، تا چند ماه دیگر اصلا روزنامه‌ای باقی می‌ماند یا خیر؟

نبض جامعه در دستان قلم

علیرضا شریفی‌یزدی، جامعه‌شناس در رابطه با پیامدهای بحران ورشکستگی رسانه‌های مستقل و تعدیل خبرنگاران به «جهان‌صنعت» گفت: رسانه‌های مستقل، فراتر از تبیین و تبلیغ سیاست‌های حاکمیتی که وظیفه رسانه‌های دولتی است، نقشی حیاتی در جوامع مردم‌سالار ایفا می‌کنند. این رسانه‌ها به‌دلیل استقلال مالی از سیستم حکومتی قادرند مسائل را از دیدگاهی بی‌طرفانه‌تر بررسی کرده، به نقد سازنده بپردازند و راهکار ارائه دهند. یکی از کارکردهای اصلی رسانه‌های مستقل، انعکاس صدای مردم به گوش حاکمان است. این امر به نظام حکمرانی کمک می‌کند تا درکی واقع‌گرایانه از شرایط جامعه و خواسته‌های شهروندان به دست آورد. وی افزود: از سوی دیگر رسانه‌های مستقل با طرح به‌موقع و سازنده خواسته‌های مردم و ارائه انتقادات صحیح، مانع از انباشت نارضایتی‌ها و جلوگیری از بروز هرج و مرج و ناآرامی در جامعه می‌شوند. علاوه بر این رسانه‌ها نقش مهمی در رشد فکری، فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی جامعه ایفا می‌کنند. در صورت ورشکستگی یا از بین رفتن رسانه‌های مستقل، جامعه با پیامدهای فاجعه‌باری روبه‌رو خواهد شد:

ایجاد تک‌صدایی

مخدوش شدن مرجعیت خبری داخلی

هنگامی که مردم در داخل کشور صدای خود را شنیده نمی‌یابند، منابع خبری داخلی اعتبار خود را از دست می‌دهند. در نتیجه مردم ناگزیر به سمت رسانه‌های خارجی که ممکن است اهداف خاصی را دنبال کنند، گرایش پیدا می‌کنند. این رسانه‌ها می‌توانند به مرجع اصلی تحلیل و ارائه اطلاعات برای جامعه تبدیل شده و پیامدهای مختلفی را به دنبال داشته باشند.

تضعیف بدنه خبررسانی

خبرنگاری و روزنامه‌نگاری یک تخصص است که از طریق تحصیلات آکادمیک یا تجربه کاری حاصل می‌شود و جایگزینی آن به سادگی امکان‌پذیر نیست. با ورشکستگی رسانه‌ها و مشکلات اقتصادی حاصل از آن، خبرنگاران حرفه‌ای که وظیفه شناسایی و بیان دقیق مسائل جامعه را بر عهده دارند، از مدار خبررسانی خارج می‌شوند. این امر منجر به تضعیف بیشتر بدنه خبررسانی جامعه خواهد شد که از پیش نیز با کمبودهای متعددی روبه‌رو است.

کاهش امید به بازگشت به حرفه

برای خبرنگاری که به دلیل مشکلات اقتصادی از حرفه خود خارج شده و مشغولیت دیگری پیدا کرده است، بازگشت مجدد به حوزه روزنامه‌نگاری با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو خواهد بود. نمونه بارز این تضعیف، وضعیت صداو‌سیمای جمهوری اسلامی است که امروزه دیگر به‌عنوان مرجع اصلی رسانه‌ای برای عموم جامعه تلقی نمی‌شود. در صورت تعطیلی روزنامه‌ها و رسانه‌های مستقل نیز انتظار می‌رود پیامدهای مشابهی رخ دهد و مردم برای کسب اطلاعات ناگزیر به رسانه‌های خارجی روی آورند.

ستون‌فقرات خبررسانی در مخمصه بحران

این جامعه‌شناس بیان کرد: بحرانی که از اسفندماه سال گذشته آغاز شده، تاثیرات مخربی بر نیروی انسانی کشور مخصوصا رسانه‌ها گذاشته است. این شرایط، خبرنگاران حرفه‌ای را که ستون فقرات خبررسانی جامعه هستند، به سمت ترک حرفه سوق داده و عملا توانایی جامعه برای آگاهی‌یابی دقیق و صحیح را کاهش می‌دهد. هنگامی که خبرنگاران به دلیل مشکلات اقتصادی مجبور به تغییر شغل یا انجام کار دوم در کنار حرفه اصلی خود می‌شوند، هویت شغلی آنها دچار تشتت می‌شود. این افراد دیگر نمی‌دانند که آیا یک راننده تاکسی اینترنتی هستند یا خبرنگار یک خبرگزاری. این وضعیت علاوه بر مشکلات مالی، بر جنبه روانی و هویتی آنها نیز تاثیر منفی می‌گذارد. وقتی خبرنگاری از حرفه خود کناره‌گیری می‌کند، تجربه‌ها و دانش سال‌ها تلاش او از جامعه رسانه‌ای رخت برمی‌بندد. این گسست باعث می‌شود تا نسل‌های بعدی خبرنگاران نتوانند از تجربیات ارزشمند پیشکسوتان بهره‌مند شوند و این امر به تضعیف بیشتر بدنه رسانه‌ای کشور منجر می‌گردد. شریفی یزدی توضیح داد: این پدیده که پیش از این در برخی رسانه‌ها شاهد آن بوده‌ایم، تکرار می‌شود. عوامل اقتصادی، شغلی یا سبک زندگی، مجبور به مهاجرت از کشور می‌شوند. اگرچه برخی از این افراد به کلی حرفه خبرنگاری را کنار می‌گذارند اما بخش قابل‌توجهی از آنها جذب رسانه‌های خارجی می‌شوند. عدم توانایی در حفظ این نیروها در داخل کشور، به معنای از دست دادن سرمایه‌های انسانی و اطلاعاتی است که می‌توانستند در جهت آگاهی‌بخشی و منافع داخلی به کار گرفته شوند. در جامعه‌ای که سرانه مطالعه در آن پایین است، رسانه‌ها نقش کلیدی در تامین اطلاعات و آگاهی عمومی ایفا می‌کنند. تعطیلی رسانه‌ها یا تغییر شغل خبرنگاران، به‌طور قطع تاثیر منفی بر سطح آگاهی عمومی و سیاسی جامعه خواهد گذاشت. در این شرایط مردم بیشتر تحت‌تاثیر اطلاعات و تحلیل‌های رسانه‌های خارجی قرار می‌گیرند که این امر خطر سوء‌استفاده از آنها را افزایش می‌دهد.

ورای خبر؛ دردهای پنهان

قلم زیر چکمه سیاست، جنگ و اقتصاد

روزگار بر ایرانیان سخت‌تر از همیشه می‌گذرد. در این میان رساندن صدای واقعی مردم و بیان مشکلاتشان، تنها وظیفه و رسالتی است که بر دوش خبرنگاران و روزنامه‌نگاران باقی مانده. اما این راویان حقیقت زیر بار محدودیت‌های داخلی، فشار جنگ و مشکلات اقتصادی روزافزون، دیگر توانی برایشان نمانده است. از سوی دیگر خطر تعطیلی و نابودی رسانه‌های مستقل، این حرفه را در آستانه فروپاشی قرار داده است. قلم دیگر نه تنها وسیله معاش نیست بلکه حتی بقای خود را نیز در معرض تهدید می‌بیند. حرفه‌ای‌های خبر که سال‌ها با جان و دل، درد مردم را فریاد زدند، امروز در سایت‌های کاریابی به دنبال لقمه نانی می‌گردند. مدیران رسانه‌ها نیز که با مشقت فراوان و با سرمایه و اعتبار خود چراغ آگاهی‌بخشی را روشن نگه داشتند و جامعه را از حقیقت امروز دور نکردند، امروز با از بین رفتن همه چیز مواجه شده‌اند و این پایان تلخ حقیقت‌گویی و راویان حقیقت است.