اسفند که رسیده هشدارها بهکمبود آب هم پشت آن میرسد. هشدارهایی درباره کاهش مصرف آب در خانهتکانیهای نوروزی، شیرهایی که گاهی فشارشان میافتاد، پیامکهای هشدار مصرف و توصیههایی که از ۲۰درصد صرفهجویی شروع میشد و بهنصب مخزن خانگی میرسید. درمیانه اینهشدارها اما اعداد زبان سختگیرتری دارند. طبق آمارهای منتشرشده از وضعیت سدهای کشور تا اول اسفندماه پرشدگی سدها نیز به۳۹درصد رسیده و اینیعنی ۶۱درصد حجم مخازن همچنان بدون آب است. وضعیت نگرانکنندهای که برخی سدهای شاخص کشور بیانگر شرایطی حساس و بعضا بحرانی است.
اینتصویرکلی وقتی بهتهران متمرکز شده تلختر میشود. برای سدهای تامینکننده پایتخت اعدادی مثل امیرکبیر حدود ۵درصد و لار حدود یکدرصد ثبت شده است. سد طالقان که در پاییز امسال بخشی از کمبود آب تهران و کرج را تامین کرده بود هم حالا در وضعیت قرمز خالیشدن منابع آبی قرارگرفته است. بهطوری که راما حبیبی، معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقهای تهران هم نسبتبه روند خالیشدن حجم سد آب طالقان هشدار داده و گفته که درحالحاضر اینسد هم حجم قابلتوجهی ندارد.
از ابتدای مهرماه تاکنون حدود ۷۶میلیمتر بارندگی در استان تهران ثبت شده و ایندرحالی است که اینمیزان بارندگی بنا بهگفته اینمقام وزارت نیرو، نسبتبه میانگین بلندمدت ۴۷درصد عقب بوده که عدد معناداری است.
تهران تنها نمونه نیست اما چون مرکز ثقل مصرف و سیاست بوده بهآینه بحران بدل میشود چه آنکه هر تصمیمی که درباره مدیریت کمآبی گرفته شود اول در تهران دیده میشود و بعد در استانهای خشکتر.
وعدههایی که درمان نبود
خشکسالی بعد از پنجسال تکرار پیاپی در تابستان۱۴۰۴ نمود عینی تر پیدا کرد. هرچند هشدارها از سالهای قبل مکررا مطر میشد اما درعمل بهسطح دغدغه در دولت یا مجلس و مراکز تصمیمگیر دیگر تبدیل نشده بود. وقتی در ۳۱تیر۱۴۰۴ امیرحسین ثابتی، نماینده مجلس پس از جلسهای با مدیران آب تهران نوشت اگر ۲۰درصد صرفهجویی انجام نشود بحران واقعی نزدیک است نگرانی بهسطح جامعه هم رسید؛ جملهای که بیشتر از یکهشدار فردی نشانه انتقال نگرانی از بدنه قانونگذاری بهسطح سیاست بود. چند روز بعد نایبرئیس کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس نیز با همین لحن گفت مردم باید مصرف را تا ۲۰درصد کاهش دهند تا اینتابستان قابل عبور باشد.
مثل همه برنامههای شرایط اضطرار که دولتها بستههای مسکن وار و موقتی تدوین میکنند تا از شرایط عبور کنند دولت چهاردهم هم همین مسیر را رفت. برای تهران تصمیم گرفته شد که ضربالاجلی آب سد طالقان را با احداث خط لوله بهتهران و کرج برسانند و در سایر شهرهای دارای تنش آبی هم برنامهها روی کنترل شبکه متمرکز شد. تعدیل فشار در ساعات شب و توصیه بهذخیرهسازی خانگی تبدیل بهیکی از پاسخهای اصلی شد.
هرچه تابستان بهنیمه نزدیکتر شده فشار کمبود آب هم بیشتر میشد. تاجاییکه عباس علیآبادی، وزیر نیرو صراحتا گفت که ممکن است ناچار شوند در برخی شبها فشار آب را تا حد صفر کاهش دهند. درواقع معنی صحبتش اینبود که آب قطع میشود و شد. اگرچه ادبیاتی که مقامات دولتی بهکار بردند تمرکز بر صرفهجویی داوطلبانه یا مدیریت اضطراری داشت اما واقعا دربسیاری از شهرها از جمله تهران آب قطع میشد. با اینحال در تهران که قطعی آب گاهی ۱۲ساعت هم گزارش شده بود مورد پذیرش مقامات وزارت نیرو نبود و مدیرعامل آبفای تهران بارها اعلام کرد که قطع یا جیرهبندی برنامهریزیشده در دستور کار نیست. حال آنکه قطع و کاهش فشار حداکثری در ساعات شب اجرا شد؛ تصمیمی که بیشتر شبیه مدیریت بحران بود تا حل مساله.
همزمان با شدتگرفتن نگرانیها از کمبود آب در شهرهای بزرگ رییسجمهور از طرح انتقال پایتخت خبر داد. طرحی که با شروع بارشهای پاییزی خیلی زود از اهم برنامههای دولت کنار رفت.
حالا با نزدیکشدن بهبهار و کاهش بارندگیها آب دوباره بهصدراخبار برگشته است. دوباره طرحهایی که روی کاغذ مانده بازخوانی و تکرار میشود و تصمیماتی که باید از شش ماه قبل نتیجه اجرای آنها بهثمر مینشست دوباره مورد تاکید قرار میگیرد چهآنکه کمآبی پروندهای نیست که با پایان تابستان بسته شود بلکه اتفاقا زمستان و بهار زمان تعیینکنندهای برای اجرای سیاستها بوده است.
وقتی همه گزارشهای هواشناسی حکایت از نوسان و ناهمگنی بارشها دارد و کارشناسان درباره سال آینده از بهار گرمتر از نرمال و احتمال کاهش بارش در نیمهدوم بهار صحبت میکنند طبیعتا انتظار ایناست که طرحهایی که دولت از آنها برای حل مشکل بحران آب سخن میگفت دستکم در ششماه گذشته اندکی جلوتر رفته باشد؛ طرحهایی مثل جلوگیری از هدررفت آب در لولههای انتقال، مدیریت آبخیزداری، جلوگیری از تبخیر و طرحهای مدیریت مصرف در بخش کشاورزی. این درحالی است که نهتنها طرحها متوقف یا بهکندی پیش میروند بلکه راهکارهای موقت مثل انتقال آب طالقان هم حالا خود تبدیل بهبحرانی دیگر شدند.
توصیههایی که شنیده نمیشوند
علاوهبر مصرف نامتقارن آب در بخش کشاورزی و مصرف خانگی هدررفت آب هم مساله قابل توجه است؛ موضوعی که میشود با یکطرح ضربتی بهسرعت آن را مهار کرد. یکآمار رسمی از میزان هدررفت آب خود بهتنهایی بیانگر آن است که چطور تلاشی برای حفظ همین منابع اندک نمیشود و بحران آب در تصمیمگیریهای دولتی در اولویت نیست. براساس اعلام سخنگوی آب میزان واقعی هدررفت فیزیکی آب در کشور حدود ۱۵درصد و در تهران نزدیک به۱۰درصد برآورد میشود؛ رقمی که بهگفته او در بافتهای فرسوده شهری بهمراتب بالاتر است و ضرورت نوسازی شبکههای قدیمی را دوچندان میکند.
علاوهبر هدررفت آب که میتواند یکطرح میان مدتی باشد طرحهای بلند مدتی مثل جلوگیری از تبخیر آب، بازچرخانی و شیرینسازی آب دریا و مهمتر از آن بازدارندگی از مصرف بیش ازاندازه با استفاده از ابزار تعرفه هم ازجمله اقداماتی است که کارشناسان توضیه میکنند.
محمد درویش، کارشناس محیطزیست کمآبی امسال و سال آینده را ادامه یکروند میداند و نه یکاستثنا. درویش هشدار داده که تمرکز بیشازحد سیاستگذاران بر مصرف خانگی آدرس غلط است. بهگفته او، بیش از ۸۰درصد مصرف آب کشور در بخش کشاورزی رخ میدهد و تازمانیکه الگوی کشت، قیمت آب و شیوه آبیاری اصلاح نشود فشار بر شهروندان شهری تنها صورت مساله را پاک میکند. او میگوید کاهش فشار آب در شهرها شاید در کوتاهمدت جواب بدهد اما در بلندمدت بهبیاعتمادی اجتماعی و نابرابری دسترسی منجر میشود.
مرتضی افقه، اقتصاددان هم معتقد است تا زمانی که آب تقریبا رایگان است هیچ سیاست صرفهجویی پایداری شکل نمیگیرد. او میگوید افزایش تعرفه برای پرمصرفها اگر با حمایت از اقشار کمدرآمد و اصلاح همزمان مصرف در کشاورزی همراه نباشد نهتنها بحران را حل نمیکند بلکه هزینه سیاسی دولت را بالا میبرد. از نگاه او بحران آب بهتدریج درحال تبدیلشدن بهیکمساله اجتماعی-اقتصادی است و نه صرفا فنی.
کارشناسان میگویند کمآبی امسال و نگرانی درباره سال آینده نتیجه سالها تصمیمگیری کوتاهمدت، قیمتگذاری نادرست و غیبت حکمرانی یکپارچه آب است. بهباور آنان اگر سیاستگذار همچنان بحران را فصلی ببیند و نه ساختاری هر بهار و تابستان سناریوها فقط تکرار میشوند با اینتفاوت که مخزنها هربار خالیتر و تصمیمها پرهزینهتر میشوند.
