به گزارش اقتصادران، در شرایطی که بازار سرمایه ایران در پی حمله اخیر آمریکا و اسرائیل با توقف فعالیت مواجه شده است، بحث درباره اثرات این تعطیلیها بر رفتار معاملهگران و اعتماد عمومی سرمایهگذاران دوباره داغ شده است.
تجربه نشان داده است که چنین توقفهایی میتوانند پیامدهای متضادی داشته باشند؛ از یک سو میتوانند هیجانات زودگذر را کاهش دهند و از سوی دیگر، اگر ادامهدار شوند، به اعتماد عمومی آسیب جدی وارد کنند. برخی کارشناسان معتقدند توقف کوتاهمدت بازار در زمان بحران قابل توجیه است و گاهی حتی ضروری به نظر میرسد، اما طولانی شدن آن، ریسکهای روانی و اقتصادی بسیاری ایجاد میکند و ممکن است سرمایهگذاران را دچار سردرگمی کند و حس عدم کنترل بر داراییهایشان را افزایش دهد.
در همین رابطه، محمدرضا اعلمی، تحلیلگر بازار سهام، با تاکید بر تجربه بازارهای جهانی می گوید که تعطیلی موقت بازار در شرایط بحرانی تا حدی قابل قبول است.
او معتقد است در بازارهای مالی جهان، وقتی رویدادهای غیرعادی مانند جنگ، بحرانهای اقتصادی شدید یا حوادث سیاسی بزرگ رخ میدهد، تصمیمگیران بازار برای مدت کوتاهی معاملات را متوقف میکنند تا فرصت کنترل هیجانات و بازگشت آرامش به معاملات فراهم شود. این توقفهای کوتاهمدت به معاملهگران اجازه میدهد بر اساس اطلاعات و شرایط جدید تصمیمگیری کنند و از اتخاذ تصمیمهای احساسی یا شتابزده خودداری کنند.
هدف اصلی کاهش نوسان و فروپاشی روانی است
به گفته اعلمی، هدف اصلی این اقدامات کاهش نوسانات لحظهای و جلوگیری از فروپاشی روانی بازار است، نه محدود کردن دسترسی سرمایهگذاران به داراییها.
با این حال، به باور او مشکل اساسی زمانی ایجاد میشود که تعطیلی بازار برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. در چنین شرایطی، اعتماد عمومی به بازار آسیب میبیند و سرمایهگذاران احساس میکنند در زمانهای حساس نمیتوانند به داراییهای خود دسترسی داشته باشند.
بازار سرمایه در بحران باید زنده بماند
به گفته او حتی در شرایط دشوار اقتصادی و سیاسی، اصل دسترسی سرمایهگذاران به داراییهایشان باید حفظ شود، چراکه حیات بازار وابسته به حضور و مشارکت فعال این افراد است.او تاکید میکند که بازار باید همواره زنده بماند و حتی در بحرانهای شدید، امکان خرید و فروش فراهم باشد تا مکانیزم طبیعی قیمتگذاری و مدیریت ریسک بتواند عمل کند.
باز بودن بازار داراییهای فیزیکی حیاتی است
اعلمی همچنین به تفاوت ماهیت بازارهای مختلف اشاره میکند. او میگوید در حوزه داراییهایی که پشتوانه فیزیکی دارند، مانند صندوقهای مبتنی بر طلا یا ابزارهایی نظیر گواهی سپرده طلا، اهمیت باز بودن بازار حتی بیشتر است. وقتی بازار این ابزارها بسته شود، سرمایهگذاران ممکن است به سمت خرید مستقیم داراییهای فیزیکی مانند طلای آبشده یا سکه روی آورند، چرا که در این حالت احساس میکنند همواره و بدون محدودیت به دارایی خود دسترسی دارند.
به باور او، چنین حرکتی ممکن است نقدشوندگی بازارهای رسمی را کاهش دهد و کارایی آنها را پایین بیاورد، زیرا سرمایهها از بازارهای کنترلشده و رسمی به بازارهای غیررسمی منتقل میشوند.
توقف کوتاه بورسقابل پذیرش است
در حوزه بازار سهام نیز اعلمی معتقد است توقف کوتاهمدت معاملات در شرایط بحرانی قابل پذیرش است، اما این توقف نباید طولانی شود. حتی اگر بازار پس از بازگشایی با افت قیمتها یا نوسانات منفی مواجه شود، این روند طبیعی است و جزو فرآیند کشف قیمت و تطبیق با شرایط جدید محسوب میشود.
او توضیح میدهد که یکی از چالشهای مهم سیاستگذاری در بازار سرمایه ایران، گره خوردن تصمیمهای مدیریتی به شاخص کل است. وقتی سیاستگذاران همواره تلاش میکنند بازار را در مسیر مثبت نگه دارند یا تصمیمهای خود را بر اساس سطح شاخص تنظیم کنند، در شرایط بحرانی کمتر تمایل دارند بازار باز بماند و این امر میتواند نوسانات طبیعی و اصلاح منطقی بازار را محدود کند.
کارآمدترین راه عبور از بحرانها
به گفته اعلمی، اگر مکانیزم طبیعی بازار اجازه فعالیت داشته باشد، بازار خود را با شرایط جدید تطبیق میدهد و با گذشت زمان، سرمایهگذاران به رفتار منطقی بازمیگردند.
او تاکید میکند کارآمدترین راه عبور از بحرانها اعتماد به سازوکار بازار است. سیاستگذاری بلندمدت که نقش عرضه و تقاضا را در بازار حفظ کند، نه تنها سرعت رسیدن به تعادل را افزایش میدهد، بلکه اعتماد سرمایهگذاران را نیز تقویت میکند. در واقع، وقتی سرمایهگذاران مطمئن باشند که تصمیمگیریها مبتنی بر اصول بازار و بلندمدت است، احتمال اتخاذ تصمیمهای احساسی کاهش مییابد و حتی در شرایط بحرانی، سرمایهگذاران با اطمینان بیشتری در بازار باقی میمانند.
سناریوهای احتمالی بازگشایی بازار سهام در صورت ادامه تنشها
اعلمی در ادامه توضیح میدهد که در سناریوهای احتمالی بازگشایی بازار سهام در صورت ادامه تنشها، طبیعی است که بازار در ابتدای بازگشایی با فشار فروش مواجه شود. این فشار فروش میتواند ناشی از نگرانیها و فضای روانی سرمایهگذاران باشد و حتی خروج سرمایه قابل توجهی را در پی داشته باشد. با این حال، برآورد دقیق میزان افت بازار در چنین شرایطی دشوار است و بخشی از آن به شدت تحولات اقتصادی و بخشی دیگر به احساسات و رفتار سرمایهگذاران وابسته است.
به گفته او، زیرساختهای اقتصادی و صنعتی کشور آسیب گستردهای ندیدهاند و صنایع بزرگ حاضر در بازار سرمایه به طور مستقیم دچار خسارت نشدهاند، بنابراین فشار فروش در ابتدای بازگشایی عمدتاً روانی و ناشی از نگرانیهاست.
این تحلیلگر تاکید میکند که همزمان با فشار فروش، گروهی از سرمایهگذاران نیز شرایط را فرصتی برای خرید میبینند. این افراد با قیمتهای پایینتر اقدام به خرید سهام شرکتها میکنند و این رفتار میتواند به تدریج به تعادل بازار کمک کند.
به گفته اعلمی، تجربه نشان داده است که بازار در مواجهه با بحرانهای کوتاهمدت پس از یک دوره افت اولیه، مسیر متعادلتری را در پیش میگیرد و رفتار معاملهگران منطقیتر میشود.
تجربه جنگ ۱۲ روزه؛ بازار چگونه خود را بازیابی کرد؟
اعلمی همچنین به تجربه جنگ ۱۲ روزه اشاره میکند و توضیح میدهد که حتی در شرایطی که جنگ به صلح کامل منجر نشده و تنها آتشبس برقرار شده بود، بازار سرمایه توانست مسیر خود را پیدا کند. پس از یک تا دو هفته افت اولیه، بازار به تدریج روند متعادلتری به خود گرفت و معاملهگران توانستند با شرایط جدید سازگار شوند.
او معتقد است این تجربه نشان میدهد رفتار بازار در شرایط مختلف میتواند متفاوت باشد و انتظار روند صعودی قوی در زمان وقوع جنگ طبیعی نیست، اما با گذشت زمان، تعادل برقرار میشود.
شرایط امروز بازار؛ با جنگ ۱۲ روزه فرق دارد
او با یادآوری تجربه جنگ ۱۲ روزه میگوید که در آن زمان بازار با شوک ناگهانی مواجه شد و بسیاری از سرمایهگذاران به سرعت سرمایه خود را از بازار خارج کردند و فشار فروش سنگینی ایجاد شد. اکنون، شرایط کمی متفاوت است؛ مردم در سطح شهر تهران در حال زندگی عادی هستند، مغازهها باز است و خرید و فروش جریان دارد. فضای روانی اولیه بحران فروکش کرده و با گذر زمان و تسلط بیشتر بر شرایط منطقه، آرامش نسبی ایجاد شده است.
نقش صندوقهای درآمد ثابت در شرایط بحرانی
اعلمی به نقش صندوقهای درآمد ثابت نیز اشاره میکند و میگوید این صندوقها میتوانند نقدشوندگی و مدیریت ریسک سرمایهگذاران را تقویت کنند. در دورههای پرریسک، بخشی از سرمایهها از بازار سهام خارج شده و به سمت صندوقهای درآمد ثابت حرکت میکند تا در محیطی با ریسک کمتر، سرمایه محفوظ بماند. با این حال، محدودیتهایی که گاهی در معاملات این صندوقها اعمال میشود میتواند رفتار سرمایهگذاران را تحت تأثیر قرار دهد و بخشی از سرمایهها را به سمت بازارهای غیررسمی یا داراییهای فیزیکی هدایت کند.
اعلمی تاکید میکند که ایجاد محدودیت در دسترسی سرمایهگذاران به داراییهایشان میتواند باعث خروج سریعتر و سنگینتر سرمایه شود، اما اگر سرمایهگذاران مطمئن باشند که بازار باز است؛ چه صندوقهای درآمد ثابت، چه بازار سهام نگرانی کاهش مییابد و حتی ممکن است خروج پولها در هفتههای بعد به ورود سرمایه تبدیل شود.
او توضیح میدهد که در بخشهایی از بازار ممکن است خروج سرمایه رخ دهد، اما در بخش دیگری سرمایه جذب شود؛ برای مثال، سرمایه خارج شده از صندوقهای درآمد ثابت میتواند به صندوقهای طلا یا سایر ابزارها منتقل شود تا ریسک مدیریت شود. ابزارهای متنوعی مانند بازار آپشن نیز میتوانند به حفاظت از پورتفوی سرمایهگذاران در شرایط نزولی کمک کنند.
اعلمی یادآوری میکند که حتی در تجربه جنگ ۱۲ روزه، حمایت ۶۰ هزار میلیارد تومانی اعلام شد، اما ریزش شدیدی رخ داد. او تاکید میکند که بازار نباید برای کنترل شاخص بسته شود. باز بودن بازار حتی در شرایط نزولی ضروری است تا مکانیزم طبیعی کشف قیمت و مدیریت ریسک فعال باشد.
بهترین روش بازگشایی، پلکانی است
بهترین روش بازگشایی بازار در شرایط تنشهای طولانی، بازگشایی محدود و پلکانی است. تعیین ساعتهای مشخص برای معاملات و بازگشایی تدریجی با در نظر گرفتن حجم مبنا و دامنه نوسان، به آرامش روانی و تعادل بازار کمک میکند.
اعلمی توضیح میدهد که محدود کردن دامنه نوسان و حجم مبنا باعث میشود کوچکترین اخبار یا تحولات اقتصادی فشار فروش ایجاد کند و شاخص به شکل مصنوعی نگه داشته شود. این رویکرد موجب شد بازار در دورههای گذشته به روند صعودی شارپی هدایت شود، بدون اینکه اصلاح منطقی انجام شود، و در شرایط بحران مانند جنگ، بازگشایی بازار با افت شدید شاخص همراه شود.
او پیشنهاد میکند برای باز کردن بازار مقدماتی، حجم مبنا و دامنه نوسان به حالت طبیعی بازگردد و بازگشایی بازار به صورت محدود و مرحلهای انجام شود تا معاملات منطقی و متعادل شوند.
توصیه مهم یک کارشناس به سهامداران خرد
در نهایت، اعلمی درباره توصیه خود به سرمایهگذاران خرد میگوید که قبل از وقوع هر بحران، باید پورتفوی خود را بر اساس سناریوهای محتمل برنامهریزی کنند.
به گفته او، حتی قبل از جنگ نیز تأکید کرده بود که برای بدترین حالت ممکن آماده باشند تا در شرایط بحرانی بتوانند مدیریت مناسبی بر سرمایه خود داشته باشند. اکنون نیز سرمایهگذاران باید بر مدیریت ریسک تمرکز کنند و با استفاده از ابزارهای متنوع بازار، از جمله صندوقهای درآمد ثابت، صندوقهای طلا و ابزارهای مشتقه مانند آپشن، پورتفوی خود را طوری تنظیم کنند که هم توانایی حفظ سرمایه را داشته باشد و هم بتواند از فرصتهای بالقوه بازار بهرهمند شود.
