در چنین شرایطی، فعالان اقتصادی و سیاستگذاران با پرسشهایی کلیدی درباره چشمانداز تجارت، تداوم فعالیت کسبوکارها و ظرفیتهای احتمالی گشایشهای سیاسی و اقتصادی روبهرو هستند؛ پرسشهایی که پاسخ به آنها بیش از هر زمان دیگری به تحلیل واقعبینانه از توازن نیروها و محدودیتهای موجود وابسته است.
در همین چارچوب، در گفتوگویی با حسن فروزانفرد، رئیس کمیسیون حکمرانی اتاق تهران به بررسی ابعاد مختلف این وضعیت پرداخته ایم. از ماهیت این آتشبس و اثرات آن بر فضای کسبوکار گرفته تا امکان تحقق طرحهای پیشنهادی برای کاهش فشارهای اقتصادی و نقش دولت در حمایت از بخش خصوصی در شرایط محدودیت منابع.
****
*با توجه به اعلام آتشبس دو هفتهای و ورود به یک فضای تعلیقی جدید، ارزیابی شما از اثر این آتش بس موقت بر روی روند تجارت خارجی و داخلی چیست؟ آیا فعالان اقتصادی این آتشبس را فرصتی برای تنفس میبینند یا اثری در وضعیت اقتصادی و کسب و کارها نخواهد داشت و …
من فکر میکنم که وقتی به واقعیت میدان و محدودیتهایی که طرفین برای رسیدن به این وضعیت داشتند، نگاه میکنیم، متوجه میشویم که حتی نمیتوانیم نام این وضعیت را «آتشبس» بگذاریم. تعریف آتشبس متفاوت است و آنچه اکنون شاهد آن هستیم، صرفاً یک «توقف آتش» است.
در واقع من شرایط را باثبات نمیبینم؛ به نظر میرسد بهویژه رژیم اسرائیل وقتی به میدان و شرایط نگاه میکند، خود را به صورت جدی بازنده این میدان میبیند. حتی در زمینه پذیرش این شرایط و آتشبس، نمایندهای از اسرائیل در این میان وجود ندارد. کشوری که به صورت رسمی با ما جنگیده، آسیب مستقیم و فیزیکی دیده، کشته داده و عامل مستقیم موشکهای ما بوده، اسرائیل بوده است؛ اما میبینیم که اسرائیل در طراحی اتفاقات مربوط به آتشبس حضور رسمی ندارد و صرفاً به او اطلاع داده میشود.
من فکر میکنم شرایط به گونهای نیست که بتوانیم وضعیت موجود را یک وضعیت باثبات فرض کنیم و بر اساس آن بخواهیم تنظیمات جدیدی را برای خود طراحی کنیم یا وارد برنامهریزیهایی بشویم. صرفاً در چنین موقعیتی، افراد سعی میکنند محاسباتی انجام دهند تا وضعیت موجود را تثبیت کرده یا جلوی هدررفت و آسیب دیدن بیشتر خود را بگیرند؛ اما هنوز زمینهای برای طرحریزی آینده وجود ندارد.
دسترسی به اینترنت جهانی یک فرصت تجدید قوا برای کسب و کارهای آنلاین است
*با فرض اینکه در دوره آتشبس محدودیتهای اینترنتی کاهش پیدا کند، آیا این بازگشایی میتواند برای کسبوکارهای آنلاین صرفاً یک تنفس کوتاهمدت باشد یا به بازگشت واقعی آنها به چرخه درآمدزایی کمک خواهد کرد؟
در مورد کسبوکارهای آنلاین، اگر زمینه دسترسی به اینترنت مقداری فراهمتر شود، بله؛ ممکن است با توجه به اینکه مردم مدتی در تعطیلات نوروز و ماه رمضان بودهاند و اکنون واقعاً همگان تمایل دارند وارد فعالیت کاری جدیتری بشوند، یک فرصت یا موقعیتی برای تجدید قوا برایشان به وجود بیاید. اما فکر نمیکنم آنها هم بتوانند فعلاً به صورت بلندمدت روی این موضوع برنامهریزی کنند.
پیشبینی من از وضعیتی که در آن قرار گرفتهایم این است که حتی اگر تعاملاتی بر اساس ضرورت بین ما و آمریکا برقرار شود، مشخص نیست که رژیم اسرائیل تا چه اندازه در میانمدت و بلندمدت به چنین تعاملاتی پایبند بماند؛ چرا که در این مرحله، منافع آمریکا و اسرائیل میتواند به صورت جدی با یکدیگر متفاوت باشد. آمریکا در وضعیت موجود مسیر دیگری دارد و با محدودیتهای داخلی، انتقادات در سنا و کنگره، نزدیکی انتخابات در نوامبر و موضوع برگزاری جام جهانی روبروست که اینها لزوماً برای اسرائیل محدودیت محسوب نمیشوند و هدف او از جنگیدن نیز متفاوت بوده است.
فعالان اقتصادی تنها تلاش خواهند کرد زیانها و آسیبهای خود را به حداقل برسانند
نمیدانم آمریکا آنچه را پذیرفته، واقعاً جدی پذیرفته است یا صرفاً برای تجدید قوا و طراحی جدید؛ و حتی نمیدانیم اسرائیل چقدر این موضوع را به رسمیت میشناسد. بنابراین، من کل این موضوع را فعلاً در حد یک تنفس کوتاهمدت میبینم و معتقدم چالشهای فراوانی پیش روی ماست. در ماههای پیش رو همچنان باید چالشهای مهمی را تجربه کنیم که احتمالاً به منطقه ما نیز محدود نخواهد شد و میتواند به شرق آسیا و تعاملات چین و همسایگانش نیز برسد.
احساس محدودیت در قدرت و وجهه بینالمللی آمریکا میتواند زمینهساز فعالیتهای جدیدی از سوی چین یا روسیه باشد که کار را برای تمام دنیا پیچیدهتر میکند و ما نیز آسیبهای مربوط به خود را خواهیم دید. بنابراین، ماههای پیش رو را ماههای آرامش و برنامهریزی بلندمدت نمیبینم و معتقدم فعالان اقتصادی تنها تلاش خواهند کرد زیانها و آسیبهای خود را به حداقل برسانند؛ چرا که تا چند ماه آینده روبروی یک گشایش معنادار قرار نداریم.
لغو تحریم ها اتفاقاتی بزرگ را در اقتصاد ایران رقم خواهد زد
*با توجه به جزئیات منتشر شده از طرح ۱۰ بندی، بهویژه مواردی مثل لغو تحریمها و تسهیل مبادلات، پیش بینی می کنید توافقی بر روی این بندها حاصل شود یا …
اگر این ده بند مبنای مذاکره قرار گیرد و هدف، سروسامان دادن به این موضوعات باشد، یک توفیق برای ایران است و میتواند آینده اقتصاد کشور را در ماههای آتی به صورت معناداری تغییر دهد. حتی تحقق یکی دو مورد از اینها بازی را به صورت جدی تغییر میدهد؛ مثلاً اگر موضوع تحریمها به صورت جدی و یکپارچه مرتفع شود یا مسئله حاکمیت ایران بر تنگه هرمز و درآمدزایی از این مسیر استحکام یابد، برای وقوع اتفاقات بسیار بزرگ در اقتصاد ایران کافی است.
نکته اینجاست که با تردید به این موضوع مینگریم که آیا آمریکا، اسرائیل و متحدین منطقهای واقعاً تن به این تحولات خواهند داد یا خیر؟ و اگر بدهند، در چه بازه زمانی خواهد بود؟ تحقق این ده بند به معنای پیروزی قطعی ایران در این میدان است؛ به این معنا که نه تنها اهداف دشمن در جنگ محقق نشده، بلکه دستاوردهای مهمی همچون لغو تحریمها، صادرات آزاد نفت با قیمت مناسب و شفاف، و بهرهبرداری حرفهای از ظرفیت ژئوپولیتیک در تنگه هرمز برای ایران باقی مانده است.
باید خود را برای روزهای دشوار آماده کنیم
بسیار امیدواریم تیم مذاکرهکننده و مردم در این مسیر موفق شوند تا حاصل سالها دشواری و صبر، استفاده از این ظرفیتها باشد. اما تأکید میکنم که این کار به سادگی اتفاق نخواهد افتاد و باید خود را برای دشواریهایی در ادامه مسیر آماده کنیم. این دشواریها لزوماً به معنای ادامه جنگ با فرم فعلی نیست، اما میتواند همراه با ناآرامی و عدم قطعیت باشد تا زمانی که به یک جمعبندی قطعی برسد. لذا باید در ماههای آینده این افتوخیزها را تحمل کرده و برنامهریزیهای کوتاهمدت داشته باشیم تا انشاءالله زمینه پایداری جدیتر فراهم شود.
در گامهای اول به وضعیت شهروندان و کسبه آسیبدیده مستقیم رسیدگی شود
*دولت بستههای حمایتی مشخصی برای کسبوکارهای آسیبدیده معرفی کرده است، این حمایتها تا چه حد با عمق خسارتها متناسب است و آیا میتواند به احیای واقعی فعالیتها منجر شود یا صرفاً یک مُسکن کوتاهمدت است؟
باید به یاد داشته باشیم که در مورد چه دولتی و با چه بودجهای صحبت میکنیم. ما در مورد بودجهای سخن میگوییم که تا قبل از ۹ اسفندماه، آن را بودجهای نشدنی، پرابهام، پرمشکل و تورمزا برای سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ میدیدیم و نگران تأمین کسری بزرگ آن بودیم. بنابراین دولت با ناتوانی عمده در منابع مواجه بوده است.
همچنین باید در نظر بگیریم که دولت ۴۰ روز پراضطراب و پرهزینه را پشت سر گذاشته و با هزینههای غیرقابلپیشبینی مواجه شده است. در کنار آن، بسیاری از فعالان اقتصادی توان ادامه فعالیت نداشتهاند. نمیتوان انتظار داشت دولت در کوتاهمدت درآمدهای مالیاتی پیشبینیشده برای فصل بهار را حاصل کند و احتمالاً با تمدیدها و تعویقهای مالیاتی روبرو خواهیم بود. بنابراین دولت در عین محدودیت منابع طبق بودجه، به خاطر شرایط جنگی در محدودیتهای بیشتری قرار گرفته است.
به نظر من دولت اساساً امکان جدی برای این حمایتها ندارد. فارغ از نحوه ترتیب و اجرای بستهها، اصل پشتیبانی احتمالا چیز بزرگ و مهمی نخواهد بود و با حجم آسیبها و عقبافتادگی فعالان اقتصادی کوچک و متوسط تناسبی ندارد. انتظار اولیه این است که ابتدا به وضعیت شهروندان و کسبه آسیبدیده مستقیم در گامهای اول رسیدگی شود. وقتی صحبت از هزاران واحد صنفی و مسکونی آسیبدیده است، نمیتوان انتظار داشت دولت بستهای با اثربخشی و کارایی بالا ارائه دهد. بیشک مواردی ارائه خواهد شد اما کمک ویژهای نخواهد کرد.
امید اصلی ما باید به گفتگوها و مذاکرات باشد تا با رسیدن به توفیقات منطقهای و بینالمللی، صحنهها و فرصتهای جدیدی در نیمه دوم امسال بر اقتصاد ایران باز شود. کارکرد اصلی مجموعه حاکمیت و دولت این است که هوشیارانه در ماههای آینده، فضایی ایجاد کنند که آن موقعیت و خوشبینی ناشی از رفع محدودیتها بتواند آسیبهای چند ماه اخیر و چند سال گذشته ناشی از تورم و تحریم را جبران کند؛ در غیر این صورت، توان دولت و حاکمیت برای جبران خسارتهای گذشته و پیش رو واقعاً ناچیز است.
