نهمین روز اسفندماه سال گذشته بود که به واسطه حملات امریکایی و اسراییلی به خاک کشور، بازار سهام نیز تعطیل شد، همچنان تعطیلی ادامه دارد. البته دراینبین صندوقهای درآمد ثابت و صندوق طلا بازگشایی شدند و در بسیاری از روزها شاهد آن بودیم که صندوقهای درآمد ثابت توانستند جذب نقدینگی قابلتوجهی داشته باشند.
صندوقهای درآمد ثابت و صندوق طلا در لیست ابزارهای بازار سرمایه قرار دارد و در مقایسه با بازار سهام کاربردها و مانورهای کمتری برای سرمایهگذاران دارد، اما مساله اساسی اینجاست که این ابزارها همانند بازار سهام پرریسک نیستند و بهنوعی سرمایهگذاران بهراحتی و با ریسک کمتر میتوانند در بازار سرمایهگذاری کنند.
مساله اساسی اینجاست که بازار سهام بیش از ۵۰ روز تعطیل بوده به نوعی در این مدت سرمایهگذاران به دارایی خود دسترسی نداشتهاند، حال با کاهش تنشها به نظر میرسد که بازار سهام آرام آرام و در مدت زمان تعیین شده کار خود را آغاز کند میتواند دوباره اعتماد و نقدینگی به بازار برگرداند.
برخی از کارشناسان عقیده دارند که باتوجهبه آسیبدیدن برخی از شرکتهای بورسی در دوره جنگ رمضان بهتر است که بازگشایی بازار با محدودیتهای خاص باشد تا شاهد سرخپوشی دوباره بازار سرمایه نباشیم.
در مقابل برخی از کارشناسان عقیده دارند که باتوجهبه آسیبدیدن برخی از صنایع در دوران جنگ و همچنین محدودیتهای پیشآمده، در زمان بازگشایی شاهد سرخپوشی موقت بازار سهام خواهیم و پس از آن بازار مجدد به روند معمول خود بازخواهدگشت و بهنوعی شاهد رونق دوباره بورس تهران خواهیم بود.
برخی از فعالان بورسی نسبت به بستهبودن از نهمین روز اسفندماه تا به امروز، شکایت داشتند؛ اما مساله اساسی اینجاست مهمترین هدف بستهبودن بازار سهام صیانت از دارایی سرمایهگذاران است؛ چراکه باز بودن بازار سهام در طول جنگ میتوانست زیانهای سنگین و پیدرپی به بار آورد. البته تنها بورس تهران در این مدت تعطیل نبود و شاهد آن بودیم که برخی از بورسهای عربی نیز تعطیل بودند؛ همچنین باز بودن بسیاری از بورسهای دنیا باعث زیان سنگین در این بورسها شد.
طبق قانون اوراق بهادار؛ نهاد ناظر فقط میتواند تالار شیشهای را تا سه روز تعطیل کند و مابقی تعطیلیها با اجازه شورای عالی بورس انجام خواهد شد که این تعطیلی ادامهدار بورس تهران با مجوز شورای عالی بورس بود.
رییس سازمان بورس و اوراق بهادار درباره اینکه بورسهای کشورهای منطقه در ایام جنگ تحمیلی سوم چه شرایطی داشتند توضیح داد: مطالعهای در همان زمان انجام دادیم که در دوشاخه اصلی پیگیری شد یکی ترکیب سهام و سهامداران در بورسهای امارات، بحرین، کویت و رژیم صهیونیستی که به این نتیجه رسیدیم بورس کویت و بحرین بسیار کوچک است و قابلمقایسه با بورس ایران نیست؛ اما بورس رژیم صهیونیستی از نظر ساختار، ترکیب و نحوه معاملات با بورسهای متعارف دنیا متفاوت است و قابلمقایسه با بورسهای دیگر نیست و شرایط خاصی بر آن حکمفرماست ضمن اینکه بسیاری از ناشران بورس رژیم صهیونیستی، Dual listing هستند؛ یعنی هم در بورس نیویورک اقدام به انتشار سهام میکنند هم در بورس تلآویو؛ ضمن اینکه حمایتهای عجیبی از شرکتیهای بورسی در رژیم صهیونیستی میشود حتی بعضاً دستکاریهایی در بورس این رژیم دیده میشود؛ البته اینکه گفته میشود تکنولوژیمحور است صحت دارد و شرکتهای آیتی زیادی در بورس تلآویو حضور دارند. البته شرکتهای صنعتی و دارای خط تولید هم در این بورس فعالاند حتی شرکتهای تسلیحاتی هم در بورس رژیم صهیونیستی نسبت به انتشار سهام اقدام کردهاند.
وی تأکید کرد: بورس امارات تا حدودی مشابه بورس ایران است ولی مشابهترین بورسی که میتوانستیم از آن در شرایط جنگی الگو بگیریم، بورس مسکو بود که قبلا در زمان جنگ روسیه و اوکراین از بورس مسکو مطالعه و الگوبرداری کرده بودیم؛ البته تفاوتی که جنگ ما با جنگ روسیه و اوکراین داشت، این بود که دو قدرت نظامی دنیا و اقتصاد اول جهان به ما حمله کرده بودند و ما در برابر آنها مقاومت کرده بودیم ضمن اینکه سایر کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس در کنار آنها ایستاده بودند بعد هم ما موازین اخلاقی و قوانین بینالمللی را رعایت میکردیم در حالی که آنها مدارس و بیمارستانهای ما را هدف قرار میدادند لذا کشورهای حاشیه خلیج فارس مطمئن بودند که ایران کارخانه تولید مواد غذایی را هدف قرار نمیدهد که سبب شد تا بورس آنها برای طولانی مدت متوقف نشود.
بازگشایی بورس به کجا رسید؟
رییس سازمان بورس و اوراق بهادار گفت: بنا داریم تا بازار سهام را طی ۱۰ تا ۱۲ روز آینده بازگشایی کنیم؛ اما نماد شرکتهایی که خسارت مستقیم دیدهاند، در این مرحله باز نمیشوند؛ ولی نماد سایر شرکتها باز میشود. همچنین نماد شرکتهایی که خسارت ندیدهاند؛ ولی ابهام اساسی دارند و نتوانستهاند افشای اساسی کنند، باز نمیشود.
وی درباره اینکه بازار سهام بهصورت مرحلهای باز میشود یا خیر و اینکه مثلاً ابتدا گروه مواد غذایی و سپس گروه بانکها و بعد از آن سایر گروهها بهتدریج به بازار میپیوندند یا نه؟ اضافه کرد: ما خودمان هم روی ایده بازگشایی مرحلهای کار کردیم؛ ولی اشکال این ایده این است که اگرچه امکانپذیر است؛ اما عوارض سنگینتری از بازگشایی یکجای بازار دارد؛ چون معاملات بازار سهام باید در فضای منصفانه عادلانه باشد.
صیدی توضیح داد: وقتی یک سرمایهگذار در سبد خود از هر گروه سهم در سبد سهام خود دارد؛ ولی فقط مثلاً نمادهای گروه بانکی باز میشود؛ اما از سایر گروهها خبری نیست، میگوید من میخواستم سهم بانکی را نگه دارم ولی سهم نمادهای فلزی را بفروشم لذا دچار مشکل شدهام بنابراین سعی میکنیم بازار به صورت متنوع باز شود تا افراد تصمیم بگیرند چه سهمی را نگه دارند و چه سهمی را بفروشند.
صیدی در خصوص آمادگی صندوقهای توسعه و تثبیت بازار سرمایه برای پس از بازگشایی بازار و حمایت از سهامدار گفت: فلسفه وجودی این دو صندوق، ایفای نقش حمایتی است؛ قرار است هم خود صندوقها به صورت مستقیم و هم با کمک بانکها به صورت خرید سهام و حمایت غیر مستقیم، وارد بازار شوند؛ هم خود صندوقها منابع دارند و هم مقداری تجهیز خواهند شد.
وی ادامه داد: در زمستان سال گذشته دو اتفاق خوبی رخ داد یکی برداشتن حجم مبنا بود و دیگری راه انداز بازار TAL که معاملات بعد از اتمام بازار بود که به ارتقای عدالت در بورس کمک زیادی کرد. لذا این صندوق توسعه و تثبیت قرار است در بازگشایی جدید، عمدتا روی معاملات TAL کار کنند تا افراد با آگاهی بیشتر نسبت به خرید سهمهای مورد نظر اقدام کنند.
دبیر شورای عالی بورس درباره حذف یا ابقای دامنه نوسان در دوره بازگشایی بازار در پساجنگ سوم بیان کرد: روی این موضوع در حال کار کردن هستیم؛ دو نظر کلی وجود دارد یکی اینکه بازار فعلا به دامنه نوسان ۳ درصد عادت کرده و این دامنه را نگه داریم یک نظر این است که اجازه دهیم چند روز دامنه نوسان نباشد. هر یک از این دو نظریه یک سری عوارض و یک سری منافع دارند. چند مدل و آثار هر کدام را بررسی کردهایم که شامل دامنه نوسان ۳ درصدی، افزایش آن به ۵ یا ۱۰ درصد یا کلا برداشتن دامنه نوسان (دامنه نوسان باز) میشود وقتی من وارد سازمان بورس شدم، دامنه نوسان ۳ درصد بود که چند بار تلاش کردیم تا آن را تغییر دهیم اما هر بار یک اتفاق رخ داد که مانع انجام شد. بنابراین نهایتا هر سناریویی که کمترین آسیب و بیشترین مدیریت ریسک را داشته باشد، اجرایی خواهیم کرد.
بازار نجات پیدا میکند؟
برخی از کارشناسان عقیده دارند که بستهبودن بازار سهام تا به امروز این بازار را از دام ریزشهای بسیاری سنگین و خروج نقدینگی ادامهدار نجات داده است.
بورس تهران از آتش جنگ و ریزشهای سنگین نجات یافت. حال صحبتهای بسیاری در خصوص بازگشایی بازار وجود دارد؛ اما مساله اساسی اینجاست که بازگشایی بازار باید در شرایط آرامش باشد، شرایطی که سایه تنش و جنگ از روی بازار برداشته شود. در چنین شرایطی بازگشایی بازار سهام در مرحله نخست احتمالاً با خروج نقدینگی مواجه باشد؛ اما پس از آن بهمرور شاهدروی آرامش در بازار خواهیم بود و بهنوعی همهچیز آرامآرام به روند طبیعی و معمول خود بازمیگردد.
به بیان سادهتر، بستهبودن بازار سهام آن را از سقوط نجات داد و اکنون بازشدن این بازار در شرایط آرامش میتواند نقدینگی را به سمتوسوی بورس روانه کند.
دراینبین برخی از تحلیلگران عقیده دارند در زمان بازگشایی بازار باید با نقدینگی بسیار سنگین از ریزش آن جلوگیری کرد؛ در مقابل گروه دیگری از کارشناسان معتقدند در این شرایط کشور باید اجازه داد که روند بازار بهصورت یکنواخت طی شود و نقدینگی را بهجای بازار سهام به ترمیم زیرساختها اختصاص داد.
رییس سازمان بورس دراینخصوص و درباره اینکه در این دوره از مدیریت بانک مرکزی، به بازار سرمایه کمک بیشتری میشود یا در دوره مدیریت قبلی گفت: پس از بازگشایی بازار بعد از جنگ ۱۲ روزه، بانک مرکزی قرار شد ۶۰ همت به بازار سهام تزریق کند که اتفاقاً همراهی خوبی با سازمان بورس دراینخصوص داشت و با تزریق ۴۳ همت به بورس، بازار به تعادل رسید و نیازی به تزریق بقیه منابع نبود. من بارها از مدیریت قبلی بانک مرکزی بابت نهایت همکاری که با سازمان بورس برای حمایت از سهامداران حقیقی داشت، تشکر کردم؛ ولی تنها نکتهای که سری قبلی پیش آمد این بود با تأخیر کمکها رسید. البته بانکهای عامل بعضاً با مشکل اضافه برداشت مواجه بودند وگرنه بانک مرکزی حاضر بود ۶۰ همت مصوبه شورای عالی بورس را پرداخت کند.
صیدی ادامه داد: پس از تزریق ۴۳ همت از سوی بانکها، بازار به تعادل و سپس وارد فاز رونق شد و اتفاقاً ارزش دارایی بانکها در بورس افزایش یافت؛ لذا باتوجهبه اینکه در سری قبلی بانکها سودده شدند، در این سری با استقبال بیشتری حاضر به کمک هستند؛ لذا هماهنگیهای مربوطه انجام شده است.
البته به گفته رییس سازمان بورس حمایتهایی در زمان بازگشایی بازار انجام خواهد شد. دبیر شورای عالی بورس درباره برنامههای حمایتی از سهامداران حقیقی در شرایط بازگشایی بازار باتوجهبه تجربهای که پس از بازگشایی بازار بعد از جنگ ۱۲ روزه داشتیم تصریح کرد: در این سری برنامههای متنوعتری غیر از اوراق تبعی داریم و چند ابزار جدید تعریف شده است تا کسانی که دوست دارند در بازار بمانند؛ ولی نمیخواهند ضرر کنند و داراییشان حفظ شود، چند مشوق طراحی شده است تا بتوانند هم به نقدینگی برسند هم دارایی آنها حفظ شود؛ همچنین بیمه سهام و ابزار اوراق تبعی را هم ارایه کردهایم.
حمله به شرکتهای بورسی
در دوران جنگ رمضان شاهد آن بودیم که به شرکتهای فولادی و پتروشیمی حملات گستردهای شد و این شرکتها تا حدودی توان تولیدی خود را از دست دادند و بهنوعی وارد یک مرحله خاص شدند و به نظر نمیرسد باتوجهبه شرایط این شرکتها تا زمان مشخصشدن توان تولیدی و میزان زیان آنها این شرکتها بهراحتی بازگشایی شود.
میتوان گفت که حیات بسیاری از صنایع به شرکتهای فولادی و خصوصاً پتروشیمی وصل است. کاهش تولید یا عدم تولید این شرکتها خصوصاً پتروشیمیها میتواند زیان سنگینی برای اقتصاد کشور در پی داشته باشد. مساله اساسی اینجاست که پتروشیمیها مواد اولیه را تولید میکنند و کاهش تولید مواد اولیه میتواند باعث گرانی محصولات، کمیابی آنها و حتی زیانسازی برخی از شرکتها و تولیدها شود.
رییس سازمان بورس در خصوص کمبود ورق فولادی برای خودروسازان پس از مشکلاتی که در جنگ اخیر برای شرکتهای فولادی رخ داد، گفت: بخشی از کمبود ورق فولادی در داخل قابلتولید است بخش دیگر را هم میتوانند وارد کنند؛ این مسائل به نظر میرسد ظرف دو سه هفته آینده نهایی میشود و بتوانیم در فرصت مناسب بازار را باز کنیم.
صیدی تأکید کرد: یکی از مسائلی که بر این روند تأثیر میگذارد، مشخصشدن وضعیت کشور پس از اتمام آتشبس است و باید دید آیا آتشبس تمدید میشود یا به سمت توافق اساسی میرویم یا اینکه جنگ ازسرگرفته میشود که برایناساس ظرف ۱۰ تا ۱۲ روز آینده تصمیم قطعی میگیریم.
وی ادامه داد: از سهامداران نظرسنجی کردیم و نتیجه این بود که ترجیح آنها شفافیت در حدی باشد که بازار باز شود سهامداران اصلی رفتار هیجانی ندارند که بلافاصله بعد از بازگشایی بازار، بلافاصله به فروش سهام و سبد دارایی خود اقدام کنند. چون چنین تجربهای بعد از بازگشایی بازار پس از جنگ ۱۲ روزه را داریم. البته طبیعی است که بازگشایی بازار پس از جنگ اخیر هم تحت تأثیر فضای کلی کشور باشد.
صیدی خاطرنشان کرد: بهطور معمول بورسهای دنیا بعد از بازگشایی در پایان اتفاقاتی چون جنگ، تلاطم شدید دارد بازار از افراد ریسک پذیر و ریسک گریز تشکیل شده یعنی کسانی که با آرامش آن را دنبال میکنند و کسانی که رفتار هیجانی دارند. طبیعی است که در یکی دو هفته پس از بازگشایی بازار حتی پس از توافق اساسی، عدهای باز هم فروش هیجانی سبد دارایی خود را داشته باشند. به این معنا که فرد سریعاً سهام خود را میفروشد و پول آن را در بازارهای کمریسک مثل سپرده بانکی سرمایهگذاری میکند تا بعد از دو ماه بازار به تعادل رسید، بار دیگر به بورس برگردد.
وی ادامه داد: اما افراد ریسکپذیر معتقدند در این شرایط باید خرید کرد؛ چون دو ماه بعد دوباره قیمتها افزایش مییابد. با درنظرگرفتن مجموع این شرایط، پیشبینی من این است که به جز سناریوی تصعید جنگ و تمدید آتشبس یا آتشبس با توافق، اگر بازار را باز کنیم، به دلیل ابهامی که در این شرایط داریم، بازار مقداری نوسان داشته باشد و بعد به تعادل میرسد؛ اما در شرایط توافق نهایی، بازار زودتر به تعادل و سپس رونق میرسد.
صیدی گفت: ناشران بورس میگویند ما لازم است اول بتوانیم شرایط فعلی خود را ساماندهی کنیم؛ مثلاً پتروشیمیها معتقدند باید وضعیت بازار و تولید در شرایط فعلی را بسنجیم یا شرکت مواد غذایی مانند نوشابه اعلام کرده باید اول محصولات پتروشیمی به خصوص بطری برای عرضه محصول را تهیه کنیم؛ چون شرکت پتروشیمی مرتبط با این محصول احتمالاً تا دو ماه آینده امکان تولید ندارد؛ لذا باید بررسی کنیم ببینیم میتوانیم وارد کنیم یا نه.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا شرکتها برای اعمال افزایش تولید و درج آن در کدال، باید از وزارتخانه مربوطه مجوزهای لازم را اخذ کنند یا نه؟ تأکید کرد: بله این شرکتها باید اول مجوز افزایش قیمت دریافت کنند همینالان هم برخی شرکتها افزایش قیمت محصول دادهاند که باید در کدال آن را ثبت کنند؛ مثلاً قیمت آلومینیوم یا میلگرد افزایش داشته است.
در مجموع میتوان گفت که تمامی بورسهای دنیا پس از بازگشایی، پس از دورانهایی همانند جنگ با تنشهای بسیار سنگین مواجه میشوند که در نهایت این تنشها باتوجهبه روند بازارها بهصورت کوتاهمدت یا میانمدت هستند و در نهایت بازار به روند معمول خود بازمیگردد. ازسویدیگر باتوجهبه شرایط بورس ایران و لزوم حمایتها احتمالاً ریزش بازار نیز موقت و کوتاهمدت باشد و پس از آن شاهد رشد دوباره بازار و حتی حمایت تمامی سهامداران از صنایع آسیبدیده هم باشیم.
