به گزارش اقتصادران، درحالیکه آمارهای رسمی از رشد ورود گردشگران خارجی به کشور خبر میدهند، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که این ارقام، فاصله زیادی با واقعیتهای میدانی و اثر اقتصادی واقعی گردشگری دارند.
ارشک مسائلی، کارشناس گردشگری، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به ضعف نظام آماری و حسابهای اقماری گردشگری در ایران، معتقد است بخش بزرگی از آنچه در آمارها به عنوان «گردشگر ورودی» ثبت میشود، در تعریف واقعی گردشگری نمیگنجد. فصل ۱۷ برنامه هفتم پیشرفت، مربوط به میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در راستای نظارت بر عملکرد برنامه هفتم پیشرفت، احکام این برنامه را در سه محور اهداف کمی، اسناد تدوینی و اقدامات اجرایی ارزیابی کرده است.
ارشک مسائلی هم در گفتوگو با دنیای اقتصاد تاکید میکند که باید تعریف از توریسم از سوی متولی گردشگری مشخص شود. او میافزاید: در حال حاضر، هر فردی که از مرزهای رسمی وارد کشور میشود، در آمارهای رسمی به عنوان گردشگر ثبت میشود؛ دادههایی که بر پایه اطلاعات پلیس گذرنامه استخراج میشود.
ضعف در نظام آماری و حسابهای اقماری گردشگری
مسائلی با اشاره به نبود حسابهای اقماری گردشگری در کشور، میگوید: تا زمانی که این نظام آماری راهاندازی نشود، اعداد و ارقامی که اعلام میکنیم از اعتبار و دقت کافی برخوردار نخواهد بود. حسابهای اقماری، ابزاری است که امکان تحلیل دقیق سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی، اشتغال، و زنجیره ارزش را فراهم میکند. از سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ در برنامهها و اسناد بالادستی کشور تاکید شده که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باید در این زمینه اقدام کند، اما با گذشت سه دولت هنوز این طرح اجرایی نشده است. در نتیجه، دادههای فعلی بیشتر جنبه توصیفی دارند و از منظر اعتبار علمی چندان قابل اتکا نیستند.
او در ادامه به مفهوم «ارزش افزوده گردشگر» اشاره میکند و میگوید: وقتی میتوانیم بگوییم ورود یک گردشگر برای کشور سودآور است که حضور او در زنجیرههای مختلف صنعت گردشگری و صنایع وابسته منجر به انتفاع اقتصادی شود. یعنی گردشگر باید در هتل اقامت کند، از خدمات آژانسها، رستورانها، فروشگاهها و تولیدکنندگان صنایعدستی بهره بگیرد و به این ترتیب، چرخ اقتصاد گردشگری و مشاغل وابسته را به حرکت درآورد. به گفته این کارشناس، اثر مثبت گردشگری زمانی بهطور کامل آشکار میشود که حلقههای مرتبط با این زنجیره نیز فعال شوند، او اضافه میکند: برای مثال، افزایش تقاضا برای هتلسازی میتواند صنایع ساختمانی و مصالح را رونق دهد؛ رشد رستورانها میتواند بر تولیدکنندگان مواد غذایی اثر بگذارد.
گردشگران کمهزینه و تاثیر محدود در بازار
مسائلی در بخش دیگری از گفتوگو، به وضعیت فعلی بازار گردشگری کشور اشاره کرده و میگوید: آنچه امروز در کف بازار مشاهده میشود، با آمارهای رسمی فاصله دارد. در واقع، بسیاری از کسانی که به عنوان گردشگر وارد ایران میشوند، تاثیر اقتصادی قابلتوجهی بر بدنه صنعت گردشگری ندارند. بخش عمدهای از گردشگران ورودی فعلی از کشور عراق هستند که عموما مقصدشان شرق و مرکز ایران است.
در سالهای اخیر، تا حدودی هم گردشگران عراقی علاقهمند به اکوتوریسم اضافه شدهاند، اما در مجموع میزان هزینهکرد آنها به اندازهای نیست که بتواند صنعت گردشگری کشور را سرپا نگه دارد. به گفته او، در گذشته بخشی از گردشگران ورودی از جمهوری آذربایجان بودند که برای درمان، زیارت یا خرید وارد ایران میشدند، اما به دنبال تحولات اخیر بخشی از آنها نیز راهی سایر مقاصد میشوند. از سوی دیگر، از سال ۱۳۹۶ به بعد، ورود گردشگران از کشورهای اروپای غربی، آمریکای شمالی، ژاپن و دیگر کشورهای شرق آسیا به شدت کاهش یافته است. مسائلی میافزاید: این گروه از گردشگران کسانی بودند که ارزش افزوده بالایی برای اقتصاد گردشگری ایجاد میکردند؛ افرادی که معمولا از خدمات باکیفیتتر استفاده میکردند و در حوزههایی مانند هتلداری، صنایعدستی و حملونقل تاثیر مثبت میگذاشتند. حذف این گروه از بازار، عملا باعث شده گردشگری ایران نفسنفس بزند و برای بقا تلاش کند.
آمارهای خوشبینانه و واقعیت تلخ میدانی
ارشک مسائلی با نگاهی انتقادی به نحوه انتشار آمارهای رسمی میگوید: ممکن است مسوولان عددهای بزرگ و جذابی از رشد گردشگری اعلام کنند، اما وقتی هتلهای بزرگ کشور از گردشگران خارجی خالی هستند، این آمارها معنایی ندارد. اگر بدنه واقعی گردشگری از منافع این حوزه بهرهمند نشود، هیچ درصد و رقمی نمیتواند به معنای رونق واقعی باشد. محسن حاجیسعید، رئیس جامعه انجمنهای راهنمایان گردشگری ایران هم از نبود نظام آماری دقیق و بهروز در حوزه گردشگری انتقاد میکند و به «دنیای اقتصاد» میگوید: این مشکل به دولت یا وزیر فعلی برنمیگردد. این معضلی است که دستکم بیست سال است اهالی گردشگری دربارهاش هشدار میدهند؛ اینکه ما فاقد نظام آماری منسجم و یکپارچه در حوزه گردشگری هستیم. آمار فعلی، عمدتا بر پایه دادههای دریافتی از پلیس مرزی و گمرک است و مبنایی دقیق برای شناخت وضعیت واقعی گردشگران ورودی به کشور ندارد.
به گفته او، از نخستین روزهای استقرار دولت فعلی، یکی از نخستین پرسشهایی که در وزارت میراث فرهنگی و گردشگری مطرح شد، بحث در این باره که «عدد و رقم واقعی گردشگران ورودی ما چقدر است؟» وجود داشت اما چون مبنای ارزیابیها و گزارشهای رسمی، همچنان همان آمارهای نادرست گذشته است، وزیران و معاونان ناچار در همان چرخه معیوب باقی ماندهاند.حاجیسعید تاکید میکند: این آمارها از سوی فعالان گردشگری قابل قبول نیست. ما از پیش از دوران کرونا روی عدد حدود هفتمیلیون گردشگر ورودی مانده بودیم و امروز هم بعد از گذر از بحران کرونا، باز همان عدد تکرار میشود. در حالیکه واقعیت صنعت گردشگری ایران بسیار متفاوت است.
حسابهای اقماری؛ راه علمی شناخت اثر گردشگری
حاجیسعید همچنین بر ضرورت راهاندازی «حسابهای اقماری گردشگری» تاکید میکند؛ ابزاری که در بسیاری از کشورهای دنیا برای سنجش تاثیر واقعی گردشگری بر تولید ناخالص داخلی استفاده میشود. او میافزاید: یکی از علمیترین روشهای سنجش اثر اقتصادی گردشگری، حسابهای اقماری است. به گفته او برای دستیابی به تصویری واقعیتر از وضعیت گردشگران ورودی، میتوان آمار بازدید از بناهای تاریخی و اقامت در هتلهای مقاصد اصلی گردشگری ایران یعنی اصفهان، شیراز و یزد را مبنا قرار داد.
حاجیسعید توضیح میدهد: اگر میانگین بازدید گردشگران خارجی از سایتهای تاریخی شاخص مثل مجموعه نقش جهان اصفهان، تختجمشید، یا کاخ گلستان را بررسی کنیم و تفکیک ملیتی هم داشته باشیم، میتوانیم به عددی نزدیک به واقعیت برسیم. آمار این بازدیدها نشان میدهد چه تعداد گردشگر فرهنگی واقعی به ایران آمدهاند. متاسفانه در این آمارها، رقم واقعی بسیار کمتر از چیزی است که در گزارشهای رسمی اعلام میشود.
او ادامه میدهد: همچنین میزان اقامت گردشگران خارجی در هتلهای مقاصد اصلی گردشگری ایران، شاخص دیگری است. اگر تفکیک کنیم که مثلا چه تعداد گردشگر و از چه کشورهایی اقامت داشتهاند، میتوانیم بفهمیم بازار هدف ما کدام کشورها هستند و چرا برخی بازارها از دست رفتهاند. حاجیسعید معتقد است بخش بزرگی از مشکلات کنونی گردشگری ایران به سایر حوزهها فراتر از متولی گردشگری برمیگردد. او میگوید: باید سایر نهادها و وزارتخانهها هم پای کار باشند.
دیدگاهتان را بنویسید