به گزارش اقتصادران، در شرایطی که مصرف روزانه بنزین بهمرز خطرناک ۲۰میلیون لیتر واردات در روز نزدیک شده پیشبینیها از افزایش بیشتر سقف واردات در ماههای آینده حکایت دارد. اتفاقی که نگرانیها درباره تامین منابع لازم برای واردات را افزایش داده و هشدار درباره بروز بحرانهای تازه در حوزه تامین سوخت وارد مرحله قرمز شده است.
گزارشهای غیررسمی حکایت از آن دارد که ناترازی بنزین از مرز ۱۵میلیونلیتر در روز با توجه بهسقف تولید در کشور گذشته است. در آستانه فصل تابستان و آغاز سفرهای تابستانی حالا شدت نگرانی درباره کمبود سوخت دوچندان شده است. هرچند دولت از ماههای گذشته از برنامههای اصلاح مصرف سخن گفته و طرحهایی مثل محدودیت سوختزنی در شبانهروز و کاهش سهمیه کارتهای سوخت بهصورت جد دنبال میشود با این حال توصیههای الگوی مصرف یا توسعه حملونقل عمومی برای رسیدن بههدف راه زیادی در پیش دارد.
همزمان با شدتگرفتن میزان مصرف موضوع قاچاق سوخت هم پررنگتر از گذشته است. هرچند میزان مصرف در کشور رو بهافزایش است اما برخی معتقدند بخش قابلتوجهی از مصرف ثبتشده بنزین اساسا واقعی نیست و درقالب شبکههای قاچاق و رانت از چرخه رسمی خارج میشود.
آمارهای رسمی نشان میدهد مصرف بنزین در سالهای اخیر با شتابی بیش از ظرفیت توسعه پالایشگاهی کشور افزایش یافته است. رشد تعداد خودروها، پایینبودن قیمت سوخت نسبتبه نرخهای منطقهای، توسعه نامتوازن شهرها و ضعف زیرساختهای حملونقل عمومی ازجمله عواملی هستند که موجب شدند تقاضا برای بنزین هر سال رکوردهای جدیدی ثبت کند. این در حالی است که کارشناسان معتقدند تمرکز صرف بر افزایش تولید بدون مدیریت مصرف راهحل پایداری برای عبور از بحران نخواهد بود.
مصرفی که از تولید جلوزد
آرش نجفی، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی معتقد است کشور بهنقطهای رسیده که تقریبا هر میزان بنزینی که تولید میشود بهمصرف میرسد. بهگفته وی، مصرف روزانه بنزین اکنون حدود ۱۲۰میلیون لیتر است و برآوردها نشان میدهد این رقم از تیرماه بهحدود ۱۳۰میلیون لیتر در روز افزایش خواهد یافت.
نجفی با اشاره بهشکاف میان قیمت تمامشده و قیمت فروش بنزین بهایلنا گفته که بخش بزرگی از منابع کشور درقالب یارانه پنهان سوخت از بین میرود. بهاعتقاد او، فروش بنزین با قیمتهایی بسیار پایینتر از ارزش واقعی آن نهتنها انگیزهای برای صرفهجویی باقی نمیگذارد بلکه مصرف بیرویه را نیز تشویق میکند.
این کارشناس حوزه انرژی یکی از مهمترین راهکارهای کنترل مصرف را اصلاح صنعت خودرو میداند. او معتقد است خودروسازان داخلی باید از فناوریهای قدیمی فاصله گرفته و بهسمت تولید خودروهای کممصرف و بهینه حرکت کنند. از نگاه وی، ادامه تولید خودروهای پرمصرف در شرایطی که کشور با ناترازی انرژی مواجه بوده عملا بهمعنای تشدید بحران سوخت خواهد بود.
او بر ضرورت تقویت زیرساختهای حملونقل بینشهری تاکید دارد. بهگفته نجفی، تا زمانی که مردم بهشبکهای ایمن، ارزان و قابل اعتماد برای جابهجایی دسترسی نداشته باشند استفاده از خودروی شخصی همچنان گزینه اصلی خواهد بود؛ موضوعی که مصرف سوخت را در سطوح بالا نگه میدارد.
غفلت از آینده و هزینه سنگین امروز
یکی دیگر از محورهای مورد تاکید کارشناسان عقبماندگی کشور از روندهای جهانی در حوزه حملونقل و انرژی است. نجفی معتقد است جهان بهسرعت درحال حرکت بهسمت خودروهای برقی و کاهش وابستگی بهسوختهای فسیلی بوده اما ایران همچنان بخش عمده سیاستگذاری خود را بر تامین و توزیع بنزین متمرکز کرده است.
بهگفته وی، دولت سالانه هزینههای سنگینی برای تولید بنزین پرداخت میکند اما این محصول با قیمتی بسیار پایین در اختیار مصرفکنندگان قرار میگیرد. از نگاه او، بخشی از این منابع میتواند بهجای پرداخت یارانه گسترده سوخت صرف توسعه زیرساختهای خودروهای برقی، ایستگاههای شارژ و نوسازی ناوگان حملونقل شود.
نجفی ریشه بخشی از مشکلات موجود را در نبود نگاه بلندمدت و آیندهپژوهانه میداند. او معتقد است سیاستگذاری انرژی در کشور بیش از حد تحت تاثیر مسائل روزمره قرار گرفته و برنامهریزیهای راهبردی برای دهههای آینده کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بهگفته وی، در بسیاری از موارد زمانی بهسراغ راهحلها میرویم که بحران شکل گرفته و هزینههای آن بر اقتصاد تحمیل شده است.
این فعال بخش خصوصی بر لزوم اصلاح سیاستهای مالی و بانکی در حوزه خودروهای نوین تاکید میکند. از نگاه او، محدودیتهای موجود در تامین مالی انگیزه سرمایهگذاری در صنعت خودروهای کممصرف و برقی را کاهش داده و مسیر تحول در این بخش را دشوار کرده است.
در همین حال نجفی نسبتبه افزایش مصرف سوخت در نیمه دوم سال هشدار میدهد.به گفته او، با آغاز سال تحصیلی و افزایش ترددهای شهری مصرف بنزین میتواند رشد قابلتوجهی را تجربه کند. او معتقد است کشور باید از هماکنون برای مدیریت این شرایط برنامهریزی کند چراکه همزمان با افزایش مصرف بنزین، تقاضا برای برق و گاز نیز رشد خواهد کرد و فشار مضاعفی بر شبکه انرژی کشور وارد میشود.
شبحی که روزانه ۲۲میلیونلیتر بنزین میبلعد
درحالیکه بخشی از کارشناسان بر اصلاح الگوی مصرف تاکید دارند گروه دیگری از صاحبنظران معتقدند بخشی از بحران فعلی نه بهمصرف واقعی بلکه بهشبکههای پنهان قاچاق و رانت سوخت بازمیگردد.
عربصادق معتقد است اختلاف قابلتوجه قیمت بنزین در داخل کشور با کشورهای همسایه انگیزه بالایی برای قاچاق سوخت ایجاد کرده است. او میگوید بخشی از بنزین یارانهای کشور ازطریق کارتهای سوخت اجارهای یا روشهای مشابه از چرخه مصرف داخلی خارج شده و راهی بازارهای غیررسمی میشود.
بهباور اینکارشناس مقاومتهایی در برابر شفافسازی کامل تراکنشهای سوخت وجود دارد زیرا شفافشدن فرآیندها میتواند منافع گروههایی را که از وضعیت موجود بهره میبرند بهخطر بیندازد. او تاکید میکند تا زمانی که ارادهای جدی برای مقابله با رانت و ایجاد شفافیت کامل در نظام توزیع سوخت شکل نگیرد بخش قابلتوجهی از منابع کشور همچنان هدر خواهد رفت.
عربصادق بر این باور است که مساله قاچاق سوخت تنها یک موضوع اقتصادی نبوده بلکه بهتدریج بهیک چالش حکمرانی تبدیل شده است. از نگاه او، هر لیتر بنزینی که از مسیرهای غیررسمی از کشور خارج میشود در واقع بخشی از منابع عمومی است که بهجای خدمت بهاقتصاد ملی در اختیار شبکههای سودجو قرار میگیرد.
به نظر میرسد حل معمای بنزین تنها با افزایش ظرفیت پالایشگاهی ممکن نخواهد بود. مدیریت تقاضا، اصلاح فناوری خودروها، توسعه حملونقل عمومی، حرکت بهسمت خودروهای برقی، شفافسازی نظام توزیع سوخت و مقابله با شبکههای قاچاق حلقههای مکمل زنجیرهای هستند که بدون آنها ناترازی بنزین همچنان پابرجا خواهد ماند.
آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری خودنمایی میکند شکاف میان سرعت رشد مصرف و سرعت اجرای اصلاحات است. اگر این فاصله همچنان افزایش یابد داستان ناتمام بنزین میتواند در سالهای آینده بهیکی از پرهزینهترین چالشها بدل شود.
