به گزارش اقتصادران، در پی تشدید محدودیتهای واردات سختافزار و افزایش نااطمینانی در زنجیره تأمین، بازار الکترونیک ایران با موجی از افزایش قیمت، کاهش دسترسی و پدیدهای که فعالان از آن با عنوان «ناموجودی واقعی» یاد میکنند، مواجه شده است؛ وضعیتی که در آن نه تنها قیمتها جهش یافته، بلکه بخشی از کالاها عملاً از چرخه عرضه خارج شدهاند و مسیر جایگزینی نیز برای تأمین آنها وجود ندارد.
بازاری در وضعیت «ناموجودی واقعی»
فعالان بازار سختافزار معتقدند آنچه امروز در بازار رخ میدهد صرفاً کمبود مقطعی کالا نیست، بلکه شکلگیری نوعی «ناموجودی واقعی» است؛ به این معنا که بسیاری از کالاها یا دیگر وارد نمیشوند، یا به دلیل شرایط نامطمئن بازار و انتظارات تورمی، عرضه آنها بهصورت محدود و زمانبندیشده انجام میشود.
در این وضعیت، بازار از حالت تعادل میان عرضه و تقاضا خارج شده و به ساختاری واکنشی تبدیل شده است؛ ساختاری که در آن تصمیم فروشندگان و واردکنندگان بیش از تقاضای واقعی مصرفکننده بر دسترسی کالا اثر میگذارد. به گفته فعالان صنفی، در برخی موارد حتی کالاهایی که تقاضای مشخص دارند، صرفاً به دلیل نبود افق روشن واردات، جایگزین مشخصی در بازار پیدا نمیکنند.
بازار موبایل یکی از شفافترین نمودهای این تغییر ساختاری است. گوشیهای ساده و دکمهای که در گذشته با کمترین قیمت خریداری میشدند حالا با بازه قیمتی حدود ۲ تا ۱۰ میلیون تومان در دسترسند و امروز به حاشیه بازار رانده شده و عملاً تنها بهعنوان ابزارهای حداقلی تماس و پیامک مورد استفاده قرار میگیرند.
در مقابل، گوشیهای هوشمند اقتصادی اکنون از حدود ۲۰ میلیون تومان آغاز میشوند و میانردههای قابل استفاده برای بخش بزرگی از کاربران در محدوده ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان قرار دارند. برندهایی مانند سامسونگ، شیائومی و آنر بخش اصلی این بازار را در اختیار دارند، اما افزایش هزینه واردات، نوسانات ارزی و محدودیت عرضه باعث شده فاصله قیمتی میان نسلهای مختلف گوشیها بهطور محسوسی افزایش یابد. تا آنجا که گوشی های ایفون از مدل ۱۶ به بعد و بارنج قیمتی ۲۸۰ میلیون به بالا در بازار موجودند.
در نتیجه، انتخاب موبایل بیش از آنکه انتخاب میان برند و مشخصات فنی باشد، به انتخاب میان سطحهای مختلف توان اقتصادی تبدیل شده است.
سختافزار و قطعات؛ تغییر ماهیت کالا از مصرفی به سرمایهای
در بازار تجهیزات ذخیرهسازی، هاردهای اکسترنال در بازه حدود ۱۵ تا ۲۶ میلیون تومان و فلشها در بازه ۲ تا ۱۵ میلیون تومان قیمتگذاری میشوند؛ موضوعی که نشان میدهد کالاهای جانبی ساده نیز از سطح مصرف عمومی فاصله گرفتهاند.
در بازار لپتاپ، دستگاههای ساده دانشجویی حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان قیمت دارند، اما با افزایش سطح کاربری، قیمتها بهسرعت از ۱۰۰ میلیون تومان عبور میکنند. برخی فروشندگان نیز اشاره میکنند مدلهایی که سال گذشته با حدود ۳۰ میلیون تومان عرضه میشدند، امروز تا حدود ۱۵۰ میلیون تومان قیمتگذاری شدهاند. آنطور که فعالان بازار میگویند مدل های سرفیس نیز در بازار به شدت کمیاب شدند.
در بخش قطعات، بهویژه کارتهای گرافیک، قیمتها از حدود ۴۰ میلیون تومان آغاز شده و در مدلهای حرفهای تا ۲۵۰ میلیون تومان نیز میرسد؛ روندی که این بازار را از یک بازار مصرفی به بازاری نزدیک به داراییهای سرمایهای تبدیل کرده است.
| گروه کالایی | بازه قیمتی فعلی (تومان) | وضعیت بازار | نکته تحلیلی |
|---|---|---|---|
| گوشی ساده (دکمهای) | ۲ تا ۱۰ میلیون | محدود / حاشیهای | کارکرد محدود به تماس و پیامک |
| گوشی میانرده | ۲۰ تا ۵۰ میلیون | اصلیترین تقاضا | فاصله زیاد با توان خرید عمومی |
| هارد اکسترنال | ۱۵ تا ۲۶ میلیون | کمیاب / گران | خروج از کالای جانبی ساده |
| فلش مموری | ۲ تا ۱۵ میلیون | نوسانی | افزایش شدید نسبت به کارکرد |
| لپتاپ ساده | ۵۰ تا ۶۰ میلیون | در دسترس محدود | مناسب کارهای پایه |
| لپتاپ میانرده/حرفهای | ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون | محدود | جهش شدید قیمت مدلهای قدیمی |
| کارت گرافیک | ۴۰ تا ۲۵۰ میلیون | بسیار محدود | تبدیل به کالای سرمایهای |
| هدفون بلوتوثی | ۷ تا ۱۰۰ میلیون | محدود | فاصله شدید برند و کیفیت |
| پاوربانک | حدود ۶ میلیون | قابل دسترس محدود | افزایش قیمت تدریجی |
| کیبورد و موس | ۱۰ میلیون به بالا | گرانشده عمومی | حذف از کالای ارزان |
| کیس + مانیتور معمولی | ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون | محدود | ورود به سطح سرمایهای |
| سیستم گیمینگ کامل | چند صد میلیون تا چند میلیارد | بسیار لوکس | شکاف شدید طبقاتی تکنولوژی |
لوازم جانبی و سیستمهای خانگی؛ سرایت گرانی به جزئیات
افزایش قیمت تنها محدود به کالاهای اصلی نیست. هدفونهای بلوتوثی و اسپیکرهای کوچک خانگی در بازه ۷ تا ۱۵ میلیون تومان برای مدلهای معمولی و تا حدود ۱۰۰ میلیون تومان برای نمونههای حرفهای عرضه میشوند. پاوربانکها حدود ۶ میلیون تومان قیمت دارند و کیبورد و موس نیز از حدود ۱۰ میلیون تومان به بالا در بازار موجود است.
در بخش سیستمهای خانگی، یک کیس و مانیتور معمولی حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان هزینه دارد. در مقابل، سیستمهای گیمینگ حرفهای در برخی موارد تا چند میلیارد تومان نیز قیمتگذاری شدهاند؛ شکافی که نشاندهنده دوگانگی عمیق در ساختار مصرف سختافزار است.
سهم درآمد و مقایسه جهانی؛ فاصله معنادار با استاندارد دسترسی
بر اساس گزارش «Alliance for Affordable Internet» (وابسته به وبفاندیشن)، در سطح جهانی هزینه یک گوشی هوشمند در کشورهای کمدرآمد میتواند بیش از ۵۰ تا ۷۰ درصد درآمد ماهانه یک فرد را تشکیل دهد، در حالی که در کشورهای با درآمد بالاتر این سهم معمولاً به کمتر از ۵ تا ۱۰ درصد میرسد.
در گزارشهای بینالمللی همچنین اشاره شده است که در بسیاری از اقتصادهای توسعهیافته، افزایش قیمت تجهیزات الکترونیکی طی سالهای اخیر عمدتاً در محدوده تکرقمی تا حدود ۱۰ الی ۲۰ درصد سالانه بوده است، تحت تأثیر مدیریت زنجیره تأمین و تعدیل تدریجی بازار.
در مقابل، در بازار ایران، به گفته فعالان صنفی، افزایش قیمت در برخی گروههای کالایی مانند لپتاپ، کارت گرافیک و تجهیزات ذخیرهسازی در بازههای زمانی کوتاه، چندین برابر شده و در مواردی به جهشهای چندصد درصدی رسیده است.
با توجه به سطح درآمدی، هزینه یک گوشی میانرده یا لپتاپ ساده در ایران برای بخش قابل توجهی از جامعه، سهمی بسیار بالاتر از میانگین جهانی از درآمد ماهانه را به خود اختصاص میدهد و عملاً از یک «کالای مصرفی» به یک «تصمیم مالی سنگین» تبدیل شده است.
بازاری دیگر در وضعیت تعلیق ساختار و واردات و ناموجودی کالاها
برآیند گفتههای فعالان بازار نشان میدهد بحران فعلی سختافزار صرفاً به افزایش قیمت محدود نیست، بلکه حاصل همزمانی چند عامل ساختاری است: «محدودیت واردات، نبود مسیر جایگزین پایدار، کاهش شفافیت عرضه، و انتظارات تورمی در سطح بازار.»
در چنین شرایطی، بازار از منطق عرضه و تقاضای پایدار فاصله گرفته و به ساختاری در وضعیت تعلیق تبدیل شده است؛ ساختاری که در آن کالاهای دیجیتال از سبد مصرف روزمره فاصله گرفته و به اقلامی تبدیل شدهاند که دسترسی به آنها نیازمند برنامهریزی مالی جدی و در بسیاری موارد، صرفنظر از سایر نیازهای ضروری است.
