به گزارش اقتصادران، در ماههای اخیر اقتصاد جهانی بار دیگر تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی در خاورمیانه قرار گرفته است. تشدید تنشها میان ایران، اسراییل و ایالات متحده و احتمال گسترش درگیریها در منطقه، موجی از نگرانی را در بازارهای مالی جهان ایجاد کرده است. سرمایهگذاران جهانی که همواره نسبت به بحرانهای ژئوپلیتیکی حساس هستند، به سرعت به این تحولات واکنش نشان دادهاند و نتیجه آن سقوط قابل توجه در بازارهای سهام، افزایش قیمت انرژی و هجوم سرمایه به داراییهای امن بوده است.
بازارهای مالی جهانی در شرایطی با این شوک جدید مواجه شدند که اقتصاد بینالملل هنوز از پیامدهای تورمی سالهای گذشته و افزایش نرخهای بهره در بسیاری از کشورها عبور نکرده است. در چنین شرایطی، وقوع جنگ یا حتی احتمال درگیری گسترده در یکی از مهمترین مناطق انرژیجهان میتواند فشارهای اقتصادی را تشدید کند. یکی از مهمترین نشانههای این بحران، سقوط شدید بازار سهام ایالات متحده بود. در یکی از روزهای معاملاتی اخیر، ارزش بازار سهام امریکا بیش از یک تریلیون دلار کاهش یافت؛ رقمی که نشاندهنده سرعت و شدت واکنش سرمایهگذاران به تحولات ژئوپلیتیکی است. این افت بزرگ در زمانی رخ داد که نگرانیها درباره احتمال گسترش جنگ میان ایران و اسراییل و ورود مستقیم امریکا به این درگیری افزایشیافته بود. شاخص صنعتی داوجونز نیز در همین روز نزدیک به ۱۱۰۰ واحد کاهش یافت.
چنین افتی در یکی از مهمترین شاخصهای مالی جهان نشان میدهد که بازارهای مالی نسبت به آینده اقتصاد جهانی دچار تردید شدهاند. زمانی که شاخصهایی مانند داوجونز، نزدک یا S&P۵۰۰ به سرعت سقوط میکنند، معمولا نشاندهنده خروج سرمایه از بازار سهام و انتقال آن به داراییهای امن است. در همین زمان، بازارهای آسیایی نیز واکنش شدیدی نشان دادند. بورسهای مهم آسیا از جمله توکیو، هنگکنگ و سئول با کاهش قابل توجه شاخصها مواجه شدند. شرکتهای فناوری، صنعتی و حملونقل بیشترین فشار را تجربه کردند، زیرا افزایش تنشهای منطقهای میتواند تجارت جهانی و زنجیرههای تأمین را مختل کند. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هرگونه بحران در خاورمیانه به سرعت بر تجارت جهانی و قیمت انرژی اثر میگذارد.
در کنار سقوط بازارهای سهام، بازار انرژی نیز شاهد جهش قیمتها بود. نگرانی درباره اختلال در عرضه نفت باعث شد قیمت نفت به سرعت افزایش یابد. در برخی معاملات، قیمت نفت امریکا به بالای۸۰ دلار در هر بشکه رسید و نفت برنت نیز به سطوح بالاتری صعود کرد. افزایش قیمت نفت معمولا نخستین واکنش بازارها به بحرانهای خاورمیانه است، زیرا این منطقه یکی از مهمترین مراکز تولید و صادرات انرژی در جهان محسوب میشود. گزارشهای جدید بازار انرژی نشان میدهد که حتی افزایش تنشها میان ایران و امریکا بدون وقوع جنگ مستقیم نیز میتواند بازار نفت را تحت فشار قرار بدهد. در ماههای اخیر با افزایش تنشهای سیاسی، قیمت نفت به بالاترین سطح در چند ماه گذشته رسید و معاملهگران نسبت به احتمال اختلال در عرضه نفت از خلیج فارس هشدار دادند.
در چنین شرایطی، بازار طلا نیز با جهش قابل توجهی روبرو شد. طلا که همواره به عنوان یک دارایی امن در زمان بحرانهای اقتصادی و سیاسی شناخته میشود، با افزایش تقاضای سرمایهگذاران مواجه شد و قیمت آن از مرز ۵هزار دلار در هر اونس عبور کرد. این افزایش نشان میدهد که بسیاری از سرمایهگذاران برای حفظ ارزش داراییهای خود به سمت بازارهای امنتر حرکت کردهاند. یکی از مهمترین دلایل نگرانی بازارها، نقش کلیدی ایران در بازار جهانی انرژی است. ایران حدود ۳ تا ۴ درصد از نفت جهان را تولید میکند و در عین حال موقعیت جغرافیایی بسیار مهمی در منطقه دارد. نزدیکی ایران به تنگه هرمز باعث شده این کشور در یکی از حساسترین مسیرهای انتقال انرژی جهان قرار بگیرد. تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی در جهان محسوب میشود. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور میکند که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی نفت است.
بنابراین هرگونه درگیری نظامی در اطراف این مسیر میتواند بازار انرژی جهان را دچار شوک کند. در روزهای اخیر گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد ایران در جریان برخی رزمایشهای نظامی دریایی، بخشهایی از تنگه هرمز را بهطور موقت محدود کرده است. هرچند این اقدام بهطور مستقیم باعث توقف صادرات نفت نشده، اما همین احتمال که این مسیر حیاتی در معرض خطر قرار بگیرد برای افزایش قیمت نفت کافی بوده است. تحلیلگران بازار انرژی معتقدند که بازار نفت اکنون یک «ریسک ژئوپلیتیکی» قابل توجه را در قیمتها منعکس کرده است. به عبارت دیگر، بخشی از افزایش قیمت نفت ناشی از نگرانی درباره جنگ احتمالی میان ایران، اسراییل و امریکا است، نه صرفا تغییرات واقعی در عرضه و تقاضا. در صورت گسترش درگیریها، احتمال دارد بازار نفت با شوک شدیدتری روبرو شود. اگر صادرات نفت ایران کاهش پیدا کند یا مسیرهای حملونقل انرژی در خلیج فارس ناامن شوند، قیمت نفت میتواند به سرعت افزایش یابد و حتی به سطوحی برسد که اقتصاد جهانی را تحت فشار شدید قرار دهد. افزایش قیمت انرژی معمولا تأثیر مستقیمی بر تورم جهانی دارد.
زمانی که نفت گران میشود، هزینه حملونقل، تولید کالاها و خدمات و حتی تولید مواد غذایی افزایش پیدا میکند. این مساله میتواند موج تازهای از تورم در اقتصادهای بزرگ جهان ایجاد کند.بانکهای مرکزی در بسیاری از کشورها طی سالهای اخیر تلاش کردهاند با افزایش نرخ بهره تورم را کنترل کنند. اما افزایش ناگهانی قیمت انرژی میتواند این سیاستها را با مشکل مواجه کند و حتی برخی اقتصادها را به سمت رکود سوق بدهد. از سوی دیگر، جنگ میان ایران و اسراییل با دخالت امریکا میتواند پیامدهای گستردهای برای نظم سیاسی و اقتصادی جهان داشته باشد. این درگیری نه تنها بر خاورمیانه تأثیر میگذارد بلکه میتواند روابط قدرتهای بزرگ را نیز تغییر بدهد. رقابت میان قدرتهای جهانی و شکلگیری ائتلافهای جدید ممکن است فضای عدم اطمینان در اقتصاد بینالملل را افزایش دهد. تجربه تاریخی نشان میدهد که بحرانهای خاورمیانه همواره نقش مهمی در شکلدهی به تحولات اقتصادی جهان داشتهاند.
از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ گرفته تا جنگ خلیج فارس و درگیریهای سالهای اخیر، هر بار که این منطقه وارد بحران شده، بازارهای مالی جهانی نیز دچار نوسانات شدید شدهاند. با این حال، برخی اقتصاددانان معتقدند که اقتصاد جهانی نسبت به گذشته مقاومتر شده است. افزایش تولید نفت در کشورهایی مانند ایالات متحده، کانادا و برزیل باعث شده وابستگی جهان به نفت خاورمیانه تا حدودی کاهش یابد. همچنین وجود ذخایر استراتژیک نفت در بسیاری از کشورها میتواند در کوتاهمدت بخشی از شوکهای عرضه را جبران کند. با وجود این، خاورمیانه همچنان یکی از مهمترین مناطق انرژی جهان باقی مانده است و هرگونه جنگ گسترده در این منطقه میتواند تأثیرات قابل توجهی بر بازارهای جهانی داشته باشد.
حتی اگر صادرات نفت بهطور کامل متوقف نشود، افزایش ریسک سیاسی میتواند باعث افزایش هزینههای بیمه، حملونقل و تجارت شود. در سناریوی نخست، اگر تنشها میان ایران، اسراییل و امریکا کاهش پیدا کند و مذاکرات دیپلماتیک جایگزین درگیری نظامی شود، احتمال دارد بازارهای مالی به سرعت آرام شوند. در چنین شرایطی قیمت نفت ممکن است کاهش یابد و بازارهای سهام بخشی از زیانهای خود را جبران کنند. اما در سناریوی دوم، اگر درگیریها ادامه پیدا کند و به جنگی گستردهتر در منطقه تبدیل شود، بازارهای جهانی ممکن است با بحران جدیتری روبرو شوند.
افزایش شدید قیمت انرژی، سقوط بیشتر بازارهای سهام و افزایش تورم جهانی از جمله پیامدهای احتمالی چنین سناریویی خواهد بود. برخی تحلیلگران حتی هشدار دادهاند که در صورت گسترش جنگ به دیگر کشورهای منطقه، اقتصاد جهانی ممکن است با رکود مواجه شود. زیرا افزایش شدید قیمت انرژی میتواند مصرف را کاهش بدهد و هزینه تولید را در بسیاری از صنایع بالا ببرد.بهطور کلی، تحولات اخیر نشان میدهد که اقتصاد جهانی همچنان بهشدت تحت تأثیر سیاست و امنیت بینالمللی قرار دارد. جنگ یا حتی احتمال جنگ میان ایران، اسراییل و امریکا نه تنها یک بحران امنیتی بلکه یک چالش اقتصادی برای جهان محسوب میشود.
سقوط بیش از یک تریلیون دلاری ارزش بازار سهام امریکا در یک روز، کاهش شدید شاخص داوجونز، جهش قیمت نفت و افزایش بیسابقه قیمت طلا همگی نشانههایی از نگرانی عمیق سرمایهگذاران درباره آینده اقتصاد جهانی هستند .
آینده بازارهای مالی اکنون بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی در خاورمیانه وابسته شده است. اگر مسیر دیپلماسی و مذاکرات جایگزین درگیری نظامی شود، اقتصاد جهانی میتواند از یک بحران بزرگ جلوگیری کند. اما اگر جنگ میان ایران، اسراییل و امریکا گسترش پیدا کند، ممکن است جهان با یکی از بزرگترین شوکهای اقتصادی سالهای اخیر روبرو شود.
