به گزارش اقتصادران، نایابشدن شربت تریاک(اپیوم) فقط یکبحران دارویی نیست بلکه نشانهای از بههمریختگی در زنجیرهای بوده که زندگی هزاران بیمار درگیر درمان اعتیاد را بهتعلیق کشانده است. از سال گذشته کاهش کشفیات مواد مخدر، کاهش شدید کشت در کشورهای همسایه و صادرنشدن مجوز کشت خشخاش زمینه را برای کمبود اینداروی حیاتی فراهم کرد اما با آغاز درگیریهای اسفندماه گذشته و آسیبدیدن برخی شرکتها و واحدهای تولید دارو اینکمبود از یکهشدار بهیکبحران جدیتر بدل شد. اکنون گزارشها از فشار مضاعف بر کمپها و مراکز ترک اعتیاد حکایت دارد. مراکزی که با نایابشدن ایندارو در ادامه روند درمان بیماران با چالشهای جدی روبهرو شدند. کارشناسان هشدار میدهند ادامه اینوضعیت میتواند پیامدهایی فراتر از اختلال در درمان داشته باشد؛ از بازگشت دوباره برخی بیماران بهمصرف مواد گرفته تا رونقگرفتن بازار سیاه و افزایش آسیبهای اجتماعی. در چنین شرایطی شربت اپیوم دیگر فقط یکدارو نبوده بلکه بهنقطهای حساس در سلامت اجتماعی تبدیل شده است.
قطع ناگهانی اپیوم
رییس کانون سراسری درمانگران اعتیاد کشور با اشاره بهتصمیم غیرمنتظره سازمان غذا و دارو از آبانماه سال گذشته مبنی بر قطع کامل توزیع شربت تنتور اپیوم، گفته بود: ایندارو طی سالهای گذشته نقش کلیدی در کنترل رفتارهای پرخطر حدود ۶۰۰هزاربیمار وابسته بهمواد و تسکین درد بیماران لاعلاج داشته است.
وی افزود: در شرایطی که بازار غیرقانونی متادون و بوپرنورفین بهدلیل وفور داروهای قاچاق و تولیدات زیرزمینی عملا اقتصاد مراکز درمان اعتیاد را فلج کرده شربت تنتور اپیوم تنها دارویی بود که امکان ادامه فعالیت مراکز و ارائه خدمات درمانی و رواندرمانی را فراهم میکرد. قطع ایندارو ورشکستگی بیش از ۹هزارمرکز درمان اعتیاد و بیکاری حدود ۴۰هزارپزشک، پرستار و روانشناس را درپی خواهد داشت.
رییس کانون درمانگران اعتیاد با هشدار نسبتبه پیامدهای اجتماعی اینتصمیم تصریح کرد: درصورت حذف درمان دارویی بیماران ناچار بهتهیه تریاک از بازار قاچاق خواهند شد که سالانه بهمصرف حدود ۸۰۰تنتریاک و گردش مالی بیش از ۲۰۰هزارمیلیاردتومان منجر میشود درحالیکه درمان دارویی با شربت تریاک حداکثر با یکبیستم اینهزینه انجام میشد و عملا شبکههای قاچاق را از شکلگیری باندهای پرقدرت مالی محروم میکرد.
غلامی با طرح پرسشهایی جدی درباره عملکرد دستگاههای مسوول اظهار داشت: چرا سازمان غذا و دارو برای چنین داروی حیاتی ذخیره استراتژیک نداشته و چگونه با وجود کاهش کشفیات تریاک طی سالهای اخیر و مسوولیت قانونی وزارت بهداشت برای تامین مواد اولیه از طریق کشت شقایق الیفرا هیچ اقدام موثری انجام نشده است؟
وی ادامه داد: طبق اسناد موجود درحالیکه کشور با بحران کمبود مواجه بوده شربت تنتور اپیوم و سایر داروهای مخدر بهافغانستان، پاکستان و چند کشور دیگر صادر شده است. سوال اساسی ایناست که چرا طی دوسال گذشته بدون تامین پایدار دارو تعداد بیماران تحت پوشش و شیفتهای مراکز درمان اعتیاد افزایش یافته است؟
باوجود هشدارها و حتی اعتراض درمانگران در سال گذشته مقابل وزارت بهداشت اینبحران زیر سایه جنگ و مشکلات معیشتی چراغخاموش بهسمت تشدیدشدن پیش میرود. درحالیکه برخی مسوولان با مصرف شربت اپیوم مخالفت میکنند کارشناسان تاکید دارند که ایندارو جایگزین مناسبی ندارد و پافشاری برخی تصمیمگیران بر جایگزینی متادون بهجای آن مساله را پیچیدهتر کرده و روند درمان را با مخاطرات متعددی مواجه میکند.
سختترشدن روند درمان
سعید صفاتیان، مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با موادمخدر و کارشناس مبارزه با اعتیاد در گفتوگو با «جهانصنعت» بیان کرد: حدود یکسال بوده که موضوع کمبود شربت تریاک در جامعه مطرح شده است. اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم از زمانیکه طالبان دوباره قدرت را در افغانستان در دست گرفت یعنی حدود پنجسال پیش هشدارهایی در اینزمینه داده میشد. شخصا در رسانهها و جراید مختلف و بهوزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده بودم که باتوجه بهاینکه تولید شربت تریاک در ایران وابسته بهکشفیات مواد مخدر است و از سوی دیگر تولید مواد مخدر در افغانستان کاهش یافته طبیعتا میزان کشفیات نیز کمتر خواهد شد. اینزنجیره بهتدریج باعث شد که از یکسو تولید شربت تریاک کاهش پیدا کند و از سوی دیگر تقاضای بازار همچنان بالا باقی بماند. بسیاری از بیماران تمایل بهمصرف شربت تریاک دارند اما مراکز درمانی با محدودیت مواجه شدند بهطوری که برخی مراکز برای ۵۰نفر نوبتهای طولانیمدت تعیین میکردند.
وی افزود: عدم تولید تریاک در افغانستان و کاهش کشفیات نیروی انتظامی و سایر نهادها شرایط را بهگونهای پیش برد که از سال گذشته اعتراض و نگرانی مراکز درمانی بهطور جدی مطرح شد. عملا تولید وجود نداشت و موارد خطرناک و مشکلسازی در کشور مشاهده شد. اینمشکلات بهویژه پس از آغاز جنگ و شرایط خاص کشور تشدید شد و کشفیات در مرزها بهشدت کاهش یافت. در حال حاضر نیز میزان تولید بسیار پایین آمده است. درهرصورت هزاراننفر در کشور مصرفکننده شربت تریاک هستند و اکنون با مشکلات جدی مواجه شدند.
کاهش شدید سهمیهها
صفاتیان میگوید: بیشتر اینافراد تمایلی بهاستفاده از داروهای دیگر درمان اعتیاد مانند متادون یا بوپرنورفین ندارند. بسیاری از آنها یا در گذشته از اینداروها استفاده کردند و نتیجه مطلوب نگرفتند یا از ابتدا بهسراغ شربت تریاک آمدند. عمده اینمصرفکنندگان افراد مسنتر و مصرفکنندگان قدیمی تریاک هستند که استفاده از دوزهای بالای داروهای جایگزین ممکن است برایشان مشکلات گوارشی یا کبدی جدی ایجاد کند بههمین دلیل تمایل بیشتری بهمصرف شربت تریاک دارند. با کاهش شدید دسترسی بهشربت تریاک مراکز درمانی نیز دیگر امکان تامین دارو برای بیماران خود را ندارند. برای مثال مراکزی که پیشتر ماهانه سهمیه بیشتری دریافت میکردند اکنون سهمیه آنها بهشدت کاهش یافته است. درنتیجه برخی بیماران بهسراغ بازار آزاد میروند؛ جایی که شربت تریاک یا تریاک با قیمتهای بالا عرضه میشود و گاه اینمواد بهشکلهای پرخطر مانند سوخته مصرف میشوند. در برخی موارد نیز مشاهده میشود که افراد برای جبران کمبود بهمصرف مواد روانگردان مانند شیشه روی میآورند چراکه قیمت آن نسبتبه تریاک افزایش کمتری داشته است. اینمساله باعث شده برخی بیماران بهمصرف همزمان چندماده روی بیاورند.
در حال حاضر سهمیه مراکز درمان اعتیاد بهویژه در برخی شهرها کاهش محسوسی پیدا کرده است. درمورد سایر داروهای درمان اعتیاد فعلا ماده اولیه در کشور وجود دارد اما تامین آن وابسته بهتخصیص ارز و امکان واردات است. باتوجه بهشرایط تحریم محدودیتهای تجاری و مشکلات واردات ایناحتمال وجود دارد که در ماههای آینده تولید داروهایی مانند متادون و بوپرنورفین نیز با کاهش مواجه شود.
افزایش وابستگی چندگانه بهمواد
مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با ابراز نگرانی هشدار داد: آنچه در عمل بیشتر مشاهده میشود ایناست که کمبود شدید شربت تریاک باعث شده بیماران بهسمت مصرف مواد روانگردان در کنار یا بهجای آن سوق پیدا کنند. فردی که ممکن است ۵۰یا۵۵سال سن داشته و ۳۰سال سابقه مصرف تریاک داشته باشد وقتی برای چندماه یا حتی یکسال بهشربت تریاک دسترسی ندارد بهجای استفاده از مسکن یا درمانهای جایگزین بهمصرف شیشه روی میآورد. از سوی دیگر افزایش قیمت تریاک در بازار آزاد نسبتبه شیشه اینگرایش را تشدید کرده است. مصرف شیشه و مواد روانگردان عوارض جسمی، روانی، اجتماعی و خانوادگی بسیار بیشتری بهدنبال دارد و هرچه وابستگی بهاینمواد بیشتر شود درمان آن نیز دشوارتر خواهد شد. در چنین شرایطی درمانهای معمول سرپایی پاسخگو نیست و بیماران نیازمند دورههای طولانیتر درمانی، رواندرمانی و مراقبتهای تخصصی هستند که ممکن است بین سهتاششماه یا حتی بیشتر بهطول بینجامد چون هم هزینهبر بوده و هم فرآیند رواندرمانی طولانی است.
تغییر الگوی مصرف در کشور
ابن کارشناس مبارزه با اعتیاد افزود: بسیاری از اینافراد تمایل چندانی بهمصرف ندارند. بیشترین مساله همان تاثیرات و عوارضی است که روند درمان را با مشکل مواجه میکند. علاوه بر این خود مصرف شیشه نیز میتواند بر کبد، کلیه و سیستم حافظه تاثیر بگذارد. از آنجا که سن اینافراد معمولا بالاست جوانان ۲۵تا۳۰ساله کمتر بهسراغ درمان با اینشرایط رفته اما اینافراد مسنتر بهسمت مصرف شیشه میروند. هم ترک آنها سختتر است و هم عوارض شیشه برایشان بسیار بیشتر خواهد بود.
صفاتیان پیشبینی کرد: اگر اینکمبود ادامه پیدا کند پیشبینی من تغییر الگوی مصرف در ایران و حرکت بهسمت تولید داخلی است. یعنی ممکن است دوباره کارگاههای شیشهای که حدود هشتسال پیش در ایران بسیار زیاد بودند و نیروی انتظامی تعداد زیادی از آنها را کشف میکرد دوباره افزایش پیدا کنند. تولید شیشه بالا میرود و کشت تریاک در جاهای مختلف ازجمله استانهایی مانند شیراز، جیرفت، همدان و شمال ایران آغاز میشود. اینکشتها معمولادرصد بالایی دارند و خروجی آنها نیز زیاد است چون افرادی که اینکار را انجام میدهند سعی میکنند بذرهای باکیفیت تهیه کنند. اگر در زمینی کشت شود ممکن است از هر چهارزمین ۳۵تا۴۰کیلو محصول بهدست آید و اگر شرایط مناسب باشد حتی تا ۶۰کیلو هم برسد. هرچه اینمحصولات خالصتر باشند نسبتبه گیرایی و اثرشان بهترند اما عوارض آنها هم بیشتر است. اینیعنی تولید مواد مخدر و روانگردان در کشور افزایش پیدا میکند.
