برچسب: تنگه هرمز

افزایش ظرفیت این خط لوله به ۷ میلیون بشکه در روز، صرفاً یک پروژه فنی نیست؛ این یک پیام ژئوپلیتیک است که می‌گوید حتی اگر هرمز بسته شود، جریان نفت متوقف نخواهد شد؛ حداقل نه برای همه.

از دهه ۸۰ تا امروز؛ میراثی که دوباره زنده شد

خط لوله «شرق به غرب» عربستان که با نام «پترولاین» شناخته می‌شود، در اوایل دهه ۱۹۸۰ و در اوج ناامنی‌های ناشی از جنگ ایران و عراق طراحی و ساخته شد تا وابستگی صادرات نفت این کشور به تنگه هرمز را کاهش دهد. این خط لوله به طول حدود ۱۲۰۰ کیلومتر، نفت را از میادین غول‌پیکر شرق عربستان (منطقه ظهران و بقیق) به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند. قطر لوله‌ها در بخش‌های مختلف بین ۴۸ تا ۵۶ اینچ است و با برخورداری از ایستگاه‌های پمپاژ متعدد، قابلیت انتقال چند میلیون بشکه نفت در روز را دارد. در سال‌های اخیر، عربستان با تغییر کاربری بخشی از خطوط انتقال گاز مایع و ارتقای زیرساخت‌ها، ظرفیت این مسیر را به حدود ۷ میلیون بشکه در روز افزایش داده است؛ ظرفیتی که آن را به یکی از مهم‌ترین مسیر‌های جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز تبدیل می‌کند.

خط لوله شرق به غرب، محصول یک بحران است؛ بحران جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰. در آن زمان، حمله به نفتکش‌ها در خلیج فارس به یک رویه تبدیل شده بود و امنیت صادرات نفت عربستان به شدت تهدید می‌شد. واکنش ریاض به آن شرایط بحرانی، ساخت یک مسیر جایگزین و انتقال نفت از میادین شرقی به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ بود.

این پروژه که بعد‌ها به «پترولاین» معروف شد، در ابتدا ظرفیتی حدود ۵ میلیون بشکه در روز داشت. اما اهمیت واقعی آن نه در عدد، بلکه در «ایده» و دور زدن یک گلوگاه ژئوپلیتیک یعنی تنگه هرمز بود.

پس از پایان جنگ، اهمیت این خط لوله برای مدتی کاهش یافت. بازار نفت به ثبات نسبی رسید و هرمز دوباره مسیر اصلی انتقال نفت شد؛ زیرساختی که صعودی‌ها در دل بیابان کشیده بودند اما هرگز از بین نرفت. عربستان آن را حفظ کرد، ارتقاء داد و در مقاطع مختلف از جمله همین جنگ جاری بین ایران و ائتلاف آمریکایی و اسرائیلی مورد استفاده قرار داد.

آنچه امروز شاهدیم نتیجه همین نگاه بلندمدت ریاض است. به گزارش بلومبرگ، عربستان با تغییر کاربری برخی خطوط انتقال گاز مایع، توانسته ظرفیت این مسیر را به ۷ میلیون بشکه در روز برساند؛ عددی که آن را به یکی از مهم‌ترین مسیر‌های جایگزین نفت در جهان تبدیل می‌کند.

در همین حال، امارات نیز با خط لوله «حبشان-فجیره» مسیری مشابه ایجاد کرده است. در این شرایط، انتقال نفت از داخل خاک به سواحل دریای عمان، بدون عبور از هرمز یعنی رقابت بر سر «مسیرها» به اندازه رقابت بر سر «منابع» اهمیت پیدا کرده است.

ژئوپلیتیک انرژی؛ خط لوله‌ای که توازن قدرت را جابه‌جا می‌کند

در دنیای امروز و شرایط کنونی دیگر فقط این مهم نیست که چه کسی نفت دارد؛ مهم این است که چه کسی می‌تواند آن را در هر شرایطی به بازار برساند.

تنگه هرمز، برای دهه‌ها، ابزار فشار ژئوپلیتیک بود و هرگونه تهدید به بسته شدن آن، بازار را ملتهب کرد. در یک ماه اخیر و بعد از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، شاهد عملیاتی شدن این تهدید بودیم و در نتیجه شوک شدیدی به بازار انرژی و اقتصاد جهان وارد شد. اکنون، اما افزایش ظرفیت خط لوله عربستان، بخشی از این قدرت را خنثی می‌کند.

برخی تحلیلگران معتقدند که توسعه مسیر‌های جایگزین، به‌ویژه در خاورمیانه، نشانه‌ای از «بازتعریف امنیت انرژی» است و سبب می‌شود که کشور‌ها وابستگی خود به گلوگاه‌های دریایی را کاهش دهند فایننشال تایمز نوشته که عربستان با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های زمینی، در حال ایجاد «بیمه ژئوپلیتیک» برای صادرات نفت خود است.

خبرگزاری رویترز نیز در گزارشی نوشته که افزایش ظرفیت این خط لوله، در شرایط تنش‌های نظامی، می‌تواند از شوک‌های شدید قیمتی جلوگیری کند. البته این راه هم مورد تاکید قرار داده که به‌طور کامل جایگزین هرمز نیست، زیرا حتی با ظرفیت ۷ میلیون بشکه، هنوز بخش قابل توجهی از صادرات منطقه به عبور از این تنگه وابسته است.

در همین حال، بلومبرگ با استناد به داده‌های ردیابی نفتکش‌ها گزارش داده که فعالیت در بندر ینبع به شکل محسوسی افزایش یافته و ناوگان نفتکش‌های غول‌پیکر در حال بارگیری هستند. این نشانه‌ای واضح از تغییر مسیر واقعی جریان نفت است، نه صرفاً یک سناریوی فرضی.

خط لوله سعودی بازار انرژی را نجات دهد؟

بازار جهانی نفت، بیش از هر چیز، به پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد و هر اختلال در عرضه و انتقال – حتی کوتاه‌مدت- می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها همچون افزایش قیمت سوخت، رشد تورم، فشار بر تولید و در نهایت کاهش رشد اقتصادی را به دنبال داشته باشد.

در چنین شرایطی، خط لوله شرق به غرب، نقش یک سوپاپ اطمینان را بازی می‌کند. این مسیر به عربستان اجازه می‌دهد حتی در شرایط جنگی کنونی و اختلال در هرمز، بخش قابل توجهی از صادرات خود را حفظ کند و این یعنی کاهش ریسک برای بازار.

اما این تصویر، کامل نیست. کارشناسان «اکونومیست» هشدار داده‌اند که ظرفیت جایگزین هنوز برای جبران کامل اختلال در هرمز کافی نیست. اگر این تنگه به‌طور کامل بسته شود، حتی با استفاده حداکثری از خطوط لوله عربستان و امارات، بازار همچنان با کمبود مواجه خواهد شد.

از سوی دیگر، انتقال نفت به دریای سرخ، مسیر‌های حمل‌ونقل جدیدی را فعال می‌کند که خود با ریسک‌هایی از جمله ناامنی در باب‌المندب یا تهدیدات منطقه‌ای دیگر همراه‌اند.

با این حال، اثر روانی این خط لوله بر بازار قابل انکار نیست. این مسیر حتی اگر نتواند همه نفت هرمز را جایگزین کند، با توجه به اینکه بخشی از عرضه را تضمین شده باقی نگه می‌دارد، می‌تواند از جهش‌های شدید قیمت جلوگیری کند.

خط لوله جدید و آینده انرژی در بازار جهانی

آنچه امروز در عربستان و امارات رخ می‌دهد، بخشی از یک روند بزرگ‌تر یعنی تلاش برای کاهش وابستگی به مسیر‌های پرریسک است. چین با خطوط لوله آسیای مرکزی، روسیه با مسیر‌های جدید به شرق، و حتی اروپا با پروژه‌های متنوع‌سازی منابع انرژی، همگی در حال بازتعریف نقشه انرژی جهان هستند.

در این میان، خط لوله شرق به غرب، نمونه‌ای شاخص از این تغییر است؛ پروژه‌ای که از دل یک جنگ قدیمی بیرون آمد و در بحران‌های جدید و جنگ کنونی، کارکردی تازه پیدا کرده است.

بدیهی است که اگر تنش‌ها در خلیج فارس ادامه پیدا کند و احتمالاً سرمایه‌گذاری در چنین مسیر‌هایی افزایش خواهد یافت. جهان انرژی به سمتی می‌رود که در آن، «انعطاف‌پذیری» مهم‌تر از «ظرفیت» است.

خلاصه اینکه خط لوله عربستان، بیش از آنکه یک پروژه زیرساختی باشد، یک ابزار قدرت است؛ ابزاری برای کاهش آسیب‌پذیری، مدیریت ریسک و ارسال پیام به بازار جهانی. در جهان امروز که جنگ‌ها نه‌تنها در میدان، بلکه در مسیر‌های انرژی تعیین‌کننده‌اند؛ چنین پروژه‌هایی می‌توانند معادلات را تغییر دهند. تنگه هرمز همچنان مهم است، اما دیگر تنها مسیر نیست و همین «دیگر تنها نبودن»، شاید مهم‌ترین تغییر در ژئوپلیتیک انرژی امروز باشد.

با توجه به بالا گرفتن آتش جنگ در تنگه هرمز که تقریباً ۲۰٪ از نفت و گاز مایع جهان از آن عبور می‌کند، این وضعیت دور از انتظار نبوده است. محدودیت‌هایی که ایران بر این گذرگاه باریک استراتژیک که هم‌اکنون به میدان اصلی تنش‌ها تبدیل شده، اعمال کرده در واقع با در نظر گرفتن همین تاثیر و ایجاد اختلال در بازار لحاظ شده است. در نتیجه شاهد افزایش قیمتی هستیم که برگرفته از ترکیبی از شوک عرضه، افزایش نرخ حق بیمه، ریسک ژئوپلیتیکی و اختلال‌های واقعی در مسیر‌های حیاتی انرژی است.

رسیدن جنگ جاری به یک ماهگی و گمانه تداوم و حتی تشدید درگیری‌ها در شرایط فعلی، نگرانی‌ها درباره اختلال کامل در صادرات انرژی را افزایش داده است؛ سناریویی که تحلیلگران از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت از دهه ۱۹۷۰ یاد می‌کنند.

بازار‌های جهانی اکنون نمی‌دانند این روند صعودی قیمت نفت موقت است یا آغاز فصل تازه‌ای از بی‌ثباتی انرژی؛ اما واضح است که ترس از بسته شدن مسیر‌های حیاتی، خود به‌عنوان یک عامل اصلی افزایش قیمت عمل می‌کند و آنطور که پیش‌بینی می‌کنند باید منتظر افزایش قیمت‌های بیشتر نیز بود.

پیامد‌های سراسری: تورم، رشد اقتصادی و فشار بر مشاغل جهانی

بدیهی است که وقتی قیمت نفت به بالای ۱۱۰ دلار می‌رسد، پیامد‌های آن فراتر از بازار‌های انرژی خواهد بود و به صورت مستقیم به تمام بخش‌های اقتصاد جهانی انتقال می‌یابد. انرژی، بنزین، گاز، حمل‌ونقل و حتی تولید کالا‌های پایه با نفت در ارتباط مستقیم هستند؛ بنابراین افزایش قیمت نفت به‌شکل افزایش هزینه‌های تولید، فشار تورمی و کاهش قدرت خرید مصرف‌کننده منعکس می‌شود.

نخستین اثر محسوس در کشور‌های مصرف‌کننده انرژی، افزایش تورم هزینه‌محور است. هزینه‌های بنزین، گازوئیل و فرآورده‌های نفتی به‌سرعت در حال افزایش است و این افزایش به شاخص قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود؛ پدیده‌ای که اقتصاددانان آن را به‌عنوان «تورم وارداتی» یا «تورم شوک عرضه» می‌شناسند. در چنین سناریویی، خانوار‌ها با افزایش هزینه‌های روزمره مواجه می‌شوند و قدرت خریدشان کاهش می‌یابد.

گفتنی است که بازار‌های مالی نیز نسبت به این افزایش قیمت واکنش نشان داده‌اند. شاخص‌های بورس در بسیاری از بازار‌های بزرگ جهانی سقوط کرده و دارایی‌های پرریسک مانند رمزارز‌ها تحت فشار قرار گرفته‌اند، در حالی که دارایی‌های ایمن‌تر مانند اوراق دولتی و طلا – اگرچه با نوسانات خود- تقاضای بیشتری یافته‌اند.

واکنش‌ها و تحلیل‌های بین‌المللی؛ از سیاست‌گذاران تا بانک‌های مرکزی

تحلیل‌گران و نهاد‌های بین‌المللی در واکنش به این جهش قیمت، نگرانی‌های جدی را مطرح کرده‌اند. بسیاری از بانک‌های جهان هشدار داده‌اند که افزایش انرژی تورم‌زا می‌تواند سیاست‌های پولی را پیچیده‌تر کند و تصمیم‌گیری درباره نرخ بهره را دشوارتر سازد. در چنین محیطی، بانک‌ها ممکن است مجبور شوند بر خلاف کاهش نرخ‌ها برای تحریک رشد، نرخ‌ها را حفظ یا حتی افزایش دهند تا تورم را مهار کنند، وضعیتی که فشار بیشتری بر رشد اقتصادی وارد خواهد آورد.

سازمان‌هایی مانند آژانس بین‌المللی انرژی نیز تاکید کرده‌اند که اختلال در تنگه هرمز یکی از بدترین سناریو‌ها برای امنیت انرژی جهان است و احتمال بازگشت قیمت‌ها به سطح قبل تا زمانی که تنش‌های ژئوپلیتیکی حل نشود، بعید به‌نظر می‌رسد.

تحلیل‌گران موسسات مالی نیز سناریو‌های مختلفی را ترسیم کرده‌اند. برخی معتقدند اگر تنش‌ها کوتاه‌مدت باشد، افزایش قیمت نفت می‌تواند در ادامه چند ماه آینده تعدیل شود؛ اما اگر اختلال در مسیر‌های حمل و نقل انرژی ادامه یابد، احتمال اینکه قیمت نفت بالای سطوح تاریخی ثابت بماند یا حتی به رکورد‌های جدید برسد، وجود دارد.

واکنش سیاسی نیز از سوی کشور‌های واردکننده انرژی به‌وضوح قابل مشاهده است؛ دولت‌های آسیایی و اروپایی در تلاش‌اند از ذخایر استراتژیک نفت برای کاهش فشار قیمت‌ها استفاده کنند، در حالی که برخی دیگر به‌دنبال تنوع بخشیدن به مسیر‌های تأمین و افزایش همکاری با تولیدکنندگان جایگزین هستند.

چشم‌انداز پیش‌رو؛ سناریو‌ها و احتمالات

این که به نظر می‌رسد وضعیت تنگه هرمز همچنان متشنج باقی خواهد ماند و مادامی که چنین باشد بازار انرژی با سناریو‌های متفاوتی مواجه خواهند بودند که می‌تواند چشم‌انداز جهانی را به‌طور بنیادین تغییر دهد.

در خوش‌بینانه‌ترین حالت، آنچه ترامپ درباره مذاکره می‌گوید، عملی شده و تنش‌ها در هفته‌های آینده کاهش خواهد یافت و مسیر‌های حمل و نقل انرژی نیز دوباره باز می‌شوند. در این حالت، بازار نفت می‌تواند بخشی از افزایش قیمت اخیر را از دست داده و به سطوح منطقی‌تر بازگردد؛ البته نه به‌صورت ناگهانی بلکه به‌تدریج با کاهش حق بیمه ریسک بازار.

اما اگر آنطور که بر اساس واقعیت‌های میدان پیش‌بینی می‌شود، تنش‌های کنونی ادامه یابد یا تشدید شود، قیمت نفت نیز به سطوح بسیار بالاتر از ۱۲۰ تا ۱۵۰ دلار برای هر بشکه خواهد رسید، وضعیتی که می‌تواند پیامد‌های مخربی برای رشد جهانی، تجارت و ثبات اقتصادی داشته باشد.

ناگفته نماند که سناریوی بدبینانه‌تری نیز وجود دارد؛ اگر مسیر‌های انتقال انرژی – از طریق مین‌گذاری یا درگیری‌های دریایی پراکنده – برای ماه‌ها بسته یا کند شوند، بحران انرژی عمیق‌تری را رقم خواهد زد که نه‌تنها قیمت نفت، بلکه قیمت گاز طبیعی، مواد پتروشیمی و حتی کالا‌های پایه را به‌شدت افزایش می‌دهد.

در نهایت، چشم‌انداز بازار نفت به دو عامل کلیدی بستگی دارد؛ مدت و شدت اختلال در عرضه جهانی انرژی، و واکنش سیاسی و دیپلماتیک در سطح بین‌المللی. در غیاب راه‌حل‌های فوری و کاهش تنش‌ها، بازار انرژی ممکن است در وضعیتی بی‌ثبات و پرنوسان برای مدت طولانی بماند.

افزایش شدید قیمت نفت در روز‌های اخیر نشان می‌دهد که نفت دیگر تنها یک کالای اقتصادی نیست، بلکه نماد پیچیدگی ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی و وابستگی متقابل اقتصاد‌های جهانی است. این شوک که اکنون اقتصاد جهان با آن دست‌به‌گریبان است، می‌تواند منشأ تغییرات ساختاری در سیاست‌های اقتصادی، تجاری و استراتژیک کشور‌ها باشد، تحولی که تنها با بازگشت آرامش ژئوپلیتیک قابل مدیریت خواهد بود.