به گزارش اقتصادران، شهری که سالهاست با بحران آب دستوپنجه نرم میکند، حالا در آستانه ورود به فصلی قرار دارد که میتواند این بحران را به نقطهای حساستر برساند. با وجود بارندگیهایی که نسبت به سال گذشته اندکی بهبود یافته، کارشناسان هشدار میدهند که این افزایش نهتنها کافی نبوده، بلکه نتوانسته کمبودهای انباشتهشده را جبران کند. در همین حال، پیشبینیها از تابستانی گرمتر از حد معمول خبر میدهند؛ ترکیبی که میتواند فشار مضاعفی بر منابع آبی پایتخت وارد کند.
احد وظیفه، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، با اشاره به وضعیت فعلی بارندگیها تأکید میکند که اگرچه شرایط نسبت به سال گذشته کمی بهتر شده، اما این بهبود نسبی نباید باعث خوشبینی کاذب شود. او میگوید: کمآبی تهران همچنان پابرجاست، اگرچه وضعیت بارشها نسبت به سال گذشته اندکی بهبود یافته و فرصتهایی برای بارندگی نیز وجود داشته است. این اظهارنظر بهخوبی نشان میدهد که بحران آب در تهران یک مساله کوتاهمدت نیست، بلکه نتیجه سالها کمبارشی و مدیریت پرچالش منابع آبی است. حتی بارشهای اخیر نیز نتوانستهاند این شکاف را پر کنند.
سایه سنگین کمبارشی سال گذشته
یکی از نکات مهمی که وظیفه به آن اشاره میکند، تأثیر ماندگار کمبارشی سالهای گذشته است. به گفته او، اثرهای کمبارشی سال گذشته همچنان بر وضعیت منابع آبی امسال سایه انداخته و اینگونه نیست که افزایش نسبی بارشها بتواند بهطور کامل پیامدهای کمبودهای گذشته را جبران کند. در واقع، آنچه امروز با آن مواجهیم، تنها کمبود آب در یک سال نیست؛ بلکه انباشتی از کسریهای پیدرپی است که بهمرور زمان منابع آبی را تحلیل برده است. این روند بهویژه در منابع زیرزمینی نگرانکنندهتر است.
بحران خاموش در زیر زمین
منابع آب زیرزمینی، که در بسیاری از مواقع نقش ناجی را ایفا میکنند، اکنون خود به یکی از نقاط بحران تبدیل شدهاند. وظیفه در این باره توضیح میدهد: در سالهایی که بارش مناسب باشد، برداشت از منابع زیرزمینی کاهش پیدا میکند، اما در دورههای کمبارشی، وابستگی به این منابع افزایش مییابد. او ادامه میدهد که این برداشتها، چه در سالهای پربارش و چه در سالهای خشک، بهطور مداوم ادامه دارد و همین مساله باعث شده است که سطح آبهای زیرزمینی نسبت به گذشته افت بیشتری را تجربه کند. این روند، زنگ خطری جدی برای آینده تأمین آب در تهران محسوب میشود.
بهبود نسبی، اما ناکافی در منابع سطحی
در مقابل، وضعیت منابع آب سطحی تا حدودی بهتر شده است. با این حال، این بهبود نیز کافی نیست. وظیفه تأکید میکند: وضعیت منابع آب سطحی نسبت به سال گذشته اندکی بهتر شده است، اما این بهبود بههیچوجه به معنای خروج از شرایط کمآبی نیست. طبق گفته او، میزان بارندگی در تهران همچنان بین ۳۰ تا ۴۰ درصد کمتر از شرایط نرمال است؛ عددی که نشان میدهد فاصله زیادی تا رسیدن به وضعیت پایدار وجود دارد.
فرصت اندک برای جبران
با نزدیک شدن به پایان سال آبی، امیدها برای جبران این کمبودها کمرنگتر شده است. وظیفه در این باره میگوید: با توجه به زمان باقیمانده تا پایان سال آبی، به نظر میرسد جبران این کمبودها تقریباً غیرممکن باشد. این جمله، شاید مهمترین هشدار برای مدیران و شهروندان باشد؛ اینکه باید خود را برای ادامه شرایط کمآبی آماده کنند، نه اینکه منتظر معجزهای از آسمان باشند. اما در کنار بحران آب، مساله افزایش دما نیز به نگرانیها دامن زده است. پیشبینیها نشان میدهد که تابستان پیشرو گرمتر از حد معمول خواهد بود. وظیفه توضیح میدهد: انتظار میرود از خردادماه به بعد، دمای هوا در بسیاری از مناطق کشور بین نیم تا دو درجه و در برخی نقاط بهویژه در فلات مرکزی تا حدود سه درجه بالاتر از نرمال قرار گیرد. اما این پایان ماجرا نیست. او هشدار میدهد که در برخی هفتههای تابستان، موجهای گرمایی میتوانند دما را حتی تا ۵ یا ۶ درجه بالاتر از حد معمول افزایش دهند: در برخی هفتهها دمای هوا در چندین استان، بهویژه در مناطق مرکزی، تا ۵ یا ۶ درجه بیش از حد معمول افزایش پیدا میکند. چنین شرایطی میتواند مصرف آب را بهشدت افزایش داده و فشار مضاعفی بر منابع محدود وارد کند.
بارندگیهای پراکنده؛ امیدی محدود
نابرابری بارشی در کشور
یکی از نکات قابل توجه در گزارش، تفاوت وضعیت بارندگی در مناطق مختلف کشور است. در حالی که تهران و برخی استانهای مرکزی با کمبود بارش مواجهاند، مناطق دیگری شرایط بسیار بهتری دارند. وظیفه در این باره میگوید: در بسیاری از استانها میزان بارشها قابل مقایسه با سال گذشته نیست و در برخی مناطق حتی تا دو برابر یا بیشتر افزایش یافته است. این عدم توازن، مدیریت منابع آب را پیچیدهتر کرده و نشان میدهد که بحران آب در ایران، یک بحران منطقهای با ابعاد متفاوت است. وظیفه در بخش دیگری از صحبتهای خود، به یکی از شایعات رایج نیز پاسخ میدهد؛ تأثیر رادارهای نظامی بر بارش. او با قاطعیت میگوید: این موضوع پایه علمی ندارد. رادارها اساساً ابزار سنجش و پایش هستند و توانایی ایجاد یا تغییر سامانههای جوی را ندارند. این توضیح، تلاشی است برای مقابله با باورهای نادرستی که گاهی توجه را از مسائل واقعی منحرف میکنند.
چشماندازی نگرانکننده
مجموعه عواملی مانند کاهش مستمر بارندگی، افت محسوس سطح منابع آب زیرزمینی، افزایش تدریجی دما و الگوی مصرف ناپایدار، چشماندازی نگرانکننده از آینده نزدیک تهران ترسیم میکند؛ چشماندازی که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک نوسان مقطعی یا بحران گذرا دانست. واقعیت این است که تهران در حال ورود به مرحلهای از تنش آبی است که ویژگی اصلی آن، «تجمع بحرانها»ست؛ به این معنا که چندین عامل منفی بهطور همزمان عمل میکنند و اثر یکدیگر را تشدید میکنند. در چنین شرایطی، کاهش بارش تنها بخشی از ماجراست. مساله اصلی، ناتوانی سیستم مدیریت منابع آب در جبران کسریهای انباشتهشده در سالهای گذشته است.
افت منابع زیرزمینی که زمانی به عنوان ذخیره استراتژیک در دورههای خشکسالی تلقی میشد، اکنون خود به یک بحران مستقل تبدیل شده است. برداشت بیرویه و عدم فرصت کافی برای تغذیه مجدد این منابع، باعث شده که حتی در صورت بازگشت نسبی بارشها، بازسازی این ذخایر به سالها زمان نیاز داشته باشد. از سوی دیگر، افزایش دما بهویژه در قالب موجهای گرمایی نقش تعیینکنندهای در تشدید بحران ایفا میکند. دمای بالاتر نهتنها مصرف آب را در بخشهای خانگی، کشاورزی و صنعتی افزایش میدهد، بلکه تبخیر منابع سطحی را نیز تشدید کرده و عملاً بخشی از آب موجود را از دسترس خارج میکند. این چرخه معیوب، فشار مضاعفی بر شبکه تأمین آب وارد میکند و احتمال بروز محدودیتهای جدی را افزایش میدهد. در این میان، الگوی مصرف نیز یکی از حلقههای کلیدی این بحران است.
تهران به عنوان یک کلانشهر پرجمعیت، با سطح مصرفی مواجه است که در بسیاری از موارد با استانداردهای پایدار فاصله دارد. ادامه این روند، حتی در شرایط نرمال بارشی نیز میتواند چالشزا باشد، چه برسد به وضعیتی که منابع در پایینترین سطح خود قرار دارند. آنچه از این تصویر کلی برمیآید، ضرورت یک تغییر پارادایم در مدیریت آب است؛ تغییری که از رویکردهای کوتاهمدت و واکنشی عبور کرده و به سمت برنامهریزی راهبردی، یکپارچه و مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی حرکت کند. اقداماتی مانند اصلاح زیرساختهای فرسوده، کاهش هدررفت در شبکه توزیع، بازچرخانی آب، و فرهنگسازی گسترده برای مدیریت مصرف، دیگر انتخاب نیستند، بلکه الزام هستند. در نهایت، تهران در آستانه تابستانی قرار دارد که میتواند به عنوان یک آزمون جدی برای سنجش میزان آمادگی و تابآوری این شهر در برابر بحرانهای اقلیمی عمل کند. نتیجه این آزمون، نه در آینده دور، بلکه در تصمیمها و سیاستگذاریهایی رقم خواهد خورد که امروز اتخاذ میشوند؛ تصمیمهایی که میتوانند مسیر حرکت از بحران به مدیریت پایدار را هموار یا برعکس، آن را پیچیدهتر کنند.
دیدگاهتان را بنویسید