به گزارش اقتصادران، آنچه امروز در بازار گوشت ایران جریان دارد، دیگر صرفا افزایش قیمت یک کالای خوراکی نیست بلکه روایت فرو ریختن تدریجی یکی از اصلیترین اجزای سفره خانوار ایرانی است. کافی است سری به قصابیهای شهر بزنید، جایی که تا همین چند سال پیش خرید دو یا سه کیلو گوشت برای بسیاری از خانوادهها امری عادی بود اما حالا مشتریان با تردید قیمتها را نگاه میکنند، چند تکه گوشت برای آبگوشت یا خورشت میخرند و از کنار ویترینهایی عبور میکنند که اعداد روی آن هر هفته سنگینتر میشود. گوشت قرمز که زمانی یکی از پایههای تغذیه طبقه متوسط محسوب میشد، امروز به کالایی لوکس و دور از دسترس تبدیل شده است.
در فاصله سال۱۴۰۴ تا خرداد۱۴۰۵، بازار گوشت یکی از پرشتابترین و خشنترین دورههای تورمی خود را تجربه کرده؛ دورهای که در آن قیمت برخی قطعات گوشت گوسفندی از حدود ۸۰۰هزارتومان به بیش از ۳میلیونتومان رسیده است. این یعنی جهشی بین ۱۲۰ تا ۱۸۰درصد تنها در مدت حدود یکسال؛ افزایشی که نه با رشد دستمزدها همخوانی دارد و نه با توان خرید بخش بزرگی از جامعه. در همین مدت تورم ماهانه گوشت در برخی ماهها به مرز ۱۰درصد رسیده و تورم نقطهبهنقطه آن از بسیاری از کالاهای اساسی پیشی گرفته است.
دگرگونی در الگوی مصرف خانوار
همزمان با این موج گرانی، الگوی مصرف خانوار نیز دگرگون شده است. آمارها و روایتهای میدانی نشان میدهد سرانه مصرف گوشت قرمز در ایران طی سالهای اخیر تقریبا نصف و در دهکهای پایین درآمدی، گوشت عملا از سبد غذایی حذف شده است. این گزارش با تکیه بر دادههای آماری، گزارشهای میدانی و روندهای تورمی، تلاش میکند تصویری روشن از ابعاد بحران در بازار گوشت ایران ارائه دهد؛ بحرانی که حالا از سطح اقتصاد عبور کرده و به مسالهای اجتماعی و معیشتی تبدیل شده است.
بازار گوشت در فاصله سال۱۴۰۴ تا خرداد۱۴۰۵ وارد مرحلهای از «تورم مزمن و افسارگسیخته» شده که نهتنها قدرت خرید خانوار را تخریب کرده بلکه گوشت گوسفندی را عملا از سفره بخش بزرگی از طبقه متوسط و فرودست حذف کرده است. درحالیکه در ابتدای سال۱۴۰۴ متوسط قیمت هر کیلو شقه و ران گوسفندی در بازار بین ۷۵۰هزار تا یکمیلیون و ۱۰۰هزارتومان بود، اکنون در خرداد۱۴۰۵ قیمت برخی قطعات ممتاز گوشت گوسفندی در مناطق شمالی تهران به بیش از ۳میلیونتومان رسیده و حتی نرخهای معمول بازار نیز از یکمیلیون و ۷۰۰هزارتومان عبور کرده است. این یعنی قیمت گوشت گوسفندی طی کمتر از ۱۵ماه، بین ۱۲۰ تا ۱۸۰درصد افزایش یافته؛ رقمی که چندین برابر رشد دستمزد و درآمد خانوارهاست.
افزایش قیمت، بدون توقف!
بررسی دادههای تورمی نشان میدهد بازار گوشت در تمام ماههای سال۱۴۰۴ تقریبا بدون توقف در مسیر افزایش قیمت حرکت کرده است. در فروردین۱۴۰۴ تورم ماهانه گوشت قرمز حدود ۳درصد اعلام شد؛ رقمی که در اردیبهشت به حدود ۵/۴درصد رسید و در خرداد، همزمان با جهش نرخ ارز و افزایش هزینه نهادههای دامی، به محدوده ۶ تا ۷درصد نزدیک شد. در تابستان۱۴۰۴ شتاب گرانی شدیدتر شد بهطوریکه در تیر و مرداد، تورم ماهانه گوشت در برخی گزارشهای میدانی بین ۸ تا ۱۲درصد برآورد شد. این روند باعث شد قیمت برخی قطعات ممتاز گوشت گوسفندی تنها طی چهارماه بیش از ۴۰درصد افزایش پیدا کند.
در شهریور و مهر۱۴۰۴ بازار وارد یکی از سنگینترین دورههای تورمی خود شد. گزارشهای منتشرشده از سطح بازار نشان میداد قیمت گوشت گوساله فقط در یک هفته حدود ۴/۶درصد رشد کرده و متوسط قیمت گوشت قرمز در برخی مناطق تهران از مرز یکمیلیونتومان عبور کرده است. همزمان فعالان صنفی از کاهش شدید عرضه دام زنده و افزایش هزینه حملونقل، نهاده و خوراک دام خبر میدادند؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر قیمت نهایی وارد کرد. در مهرماه، تورم نقطهبهنقطه گوشت قرمز نسبتبه مدت مشابه سال قبل در برخی برآوردها به بیش از ۹۰درصد رسید؛ عددی که نشان میداد قیمت گوشت تقریبا دو برابر شده است.
مرحله تازهای از جهش
از آبان تا اسفند۱۴۰۴، بازار نهتنها آرام نشد بلکه وارد مرحله تازهای از جهش شد. در آبان و آذر، رشد ماهانه قیمت گوشت در محدوده ۵ تا ۸درصد ادامه داشت و با نزدیک شدن به شب یلدا و ماههای پایانی سال، تقاضای فصلی نیز به افزایش قیمت دامن زد. در دی و بهمن۱۴۰۴ برخی اقلام گوشت گوسفندی نسبتبه ابتدای همان سال بیش از ۱۰۰درصد افزایش قیمت را تجربه کردند. در اسفند، قیمت ران و راسته ممتاز در بعضی مناطق تهران تا محدوده ۲میلیونتومان نیز بالا رفت یعنی تنها طی یکسال قیمت برخی اقلام تقریبا دو و نیم برابر شده بود.
اما شوک اصلی در بهار۱۴۰۵ رخ داد. همزمان با افزایش دوباره نرخ ارز، کاهش واردات و بالا رفتن هزینه دام زنده، بازار گوشت وارد فاز تازهای از انفجار قیمت شد. در فروردین و اردیبهشت۱۴۰۵ تورم ماهانه گوشت دوباره در محدوده ۷ تا ۱۰درصد قرار گرفت و در خرداد، قیمت گوشت گوسفندی در بسیاری از قصابیهای تهران از یکمیلیون و ۷۰۰هزارتومان عبور کرد. در مناطق شمالی پایتخت نیز نرخ برخی قطعات ممتاز به ۳میلیونتومان رسید؛ رقمی که تا دو سال پیش برای بسیاری از خانوارها غیرقابل تصور بود.
سقوط بیسابقه مصرف گوشت در ایران
پیامد مستقیم این تورم، سقوط بیسابقه مصرف گوشت در ایران است. بررسیها نشان میدهد سرانه مصرف گوشت قرمز که در سالهای گذشته برای هر ایرانی حدود ۱۲ تا ۱۳کیلوگرم در سال برآورد میشد، اکنون در برخی تخمینها به کمتر از ۶کیلوگرم رسیده یعنی مصرف گوشت در کمتر از چند سال تقریبا نصف شده است. در دهکهای پایین درآمدی، کاهش مصرف حتی شدیدتر بوده و بسیاری از خانوادهها عملا گوشت قرمز را از سبد غذایی خود حذف کردهاند.
فروشندگان بازار میگویند خریدهای چند کیلویی جای خود را به خریدهای ۲۰۰ تا ۳۰۰ گرمی داده و بسیاری از مشتریان تنها برای تهیه آبگوشت یا مصرف مناسبتی گوشت خریداری میکنند.
گزارشهای اقتصادی نشان میدهد سهم گوشت قرمز در هزینه خوراک خانوار بهشدت کاهش یافته است. در حالی که در سالهای گذشته گوشت یکی از اقلام ثابت سفره طبقه متوسط بود، اکنون بسیاری از خانوارها به مصرف مرغ، تخممرغ، سویا و حبوبات روی آوردهاند. حتی در برخی مناطق قصابیها از افت ۵۰ تا ۷۰درصدی حجم فروش نسبتبه دو سال گذشته خبر میدهند. این کاهش مصرف در حالی رخ داده که قیمتها همچنان صعودی است؛ وضعیتی که از ترکیب خطرناک «تورم بالا» و «رکود مصرف» حکایت دارد.
نتیجهگیری
کارشناسان اقتصادی معتقدند بازار گوشت اکنون به یکی از واضحترین نشانههای بحران معیشتی در ایران تبدیل شده است. افزایش قیمت نهادههای دامی، رشد نرخ ارز، کاهش توان تولیدکنندگان، قاچاق دام، افت واردات و نبود سیاست پایدار تنظیم بازار، مجموعه عواملی هستند که تورم گوشت را به مرحله انفجاری رساندهاند. نتیجه این وضعیت کوچکتر شدن سفره خانوار و تبدیل شدن گوشت قرمز به کالایی لوکس است؛ کالایی که برای بخش بزرگی از جامعه دیگر نه یک ماده غذایی روزمره بلکه محصولی دور از دسترس محسوب میشود.
با این حال، بررسی روند نرخ تورم به شرحی که در بالا رفت، حاکی از آن است که پیش از اجرای مرحله جدید طرح کالابرگ در دی ماه ۱۴۰۴، عواملی دیگر سبب افزایش قیمت گوشت قرمز و گوشت مرغ در بازار شده بودند.
همین روند، در خصوص تورم تولیدکننده گاو کشتاری نیز تکرار شده است. افت نرخ تورم تولیدکننده در این حوزه شدیدتر از گوشت مرغ صنعتی بوده و در زمستان ۱۴۰۳ به عدد منفی ۳.۱ رسیده بود؛ اما در بهار روند عکس شده و در تابستان ۱۴۰۴به رقم حائز اهمیت ۲۸.۴ رسید.
بررسی روند نرخ تورم تولیدکننده دامداری سنتی نیز مؤید روندی است که در دو حوزه دیگر طی شده است. دامداری سنتی افزون بر تولید گوشت گاو، در تولید گوشت بره و گوسفند و بز و بزغاله نیز به فعالیت مشغول است. در این حوزه نیز در زمستان ۱۴۰۳ نرخ تورم تولیدکننده به عدد منفی ۳.۱ درصد رسید؛ اما بهار ۱۴۰۴ رشدی ۶ درصدی تجربه و در تابستان ۱۴۰۴، نرخ تورم تولیدکننده دامداری سنتی عدد ۲۸.۴ درصد را نشان داد.
با توجه به دادهها، بایستی دنبال رویدادهایی بود که در بهار و خاصه در تابستان ۱۴۰۴ سبب افزایش هزینههای تولید گوشت قرمز و ماکیان شده و سپس به مثابه پیشران افزایش قیمت این محصولات در بازار در پاییز همان سال شده است. بدیهی است که بدون طراحی مدلهای اقتصادسنجی نمیتوان از تعلیل در این بین سخن به میان آورد. با این وجود، میتوان حدسهایی در این زمینه مطرح ساخت.
