برچسب: گاز

به گزاش اقتصادران، “اول بودیم، اما با ندانم کاری آخر شدیم” بله حقیقت اینکه کشور ما به صورت تجمعی بزرگترین کشور دارنده ذخایر طبیعی است، اما امروز و در سال ۱۴۰۴، ایران در هیچ کجای اقتصاد انرژی جهان جایی ندارد و نه تنها تاثیرگذاری اقتصادی آن هر روز به صفر نزدیک‌تر می‌شود بلکه در داخل نیز دچار بحران‌های شدیدی شده است که بسیاری درمان آن را نیازمند سال‌ها تلاش توسعه محور می‌دانند.

تعداد این بحران‌ها انقدر زیاد شده که نوشتن موردی آنها نیز کتاب قطور می‌طلبد، اما چند مورد از مهم‌ترین آنها که این روز‌ها در ایران با آن دست و پنچه نرم می‌کنیم، ناترازی آب، گاز و برق است که مستقیما زندگی هم وطنان ما را تحت تاثیر قرار داده است. ضمن اینکه این بحران‌ها معلول سیاست‌ها نادرست تثبیت گرایان در سال‌های متمادی حکمرانی خود در ایران است که با واژه‌های پوپولیستی مانند نان ارزان، آب ارزان و بنزین ارزان، اوضاع مملکت را به نقطه فعلی کشاندند.

دستکاری قیمت‌ها عامل نابودی منابع

۴ برابر کره زمین لوله داریم، اما …

همانطور که می‌دانید ایران بعد از روسیه بزرگترین دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان است، اما این نعمت گسترده موجب غفلت زیان‌بار شده است به این صورت که در ایران و پس از انقلاب، ۴۱ هزار کیلومتر خط لوله گاز فشار قوی کشیده شده است و تقریبا همه خانه‌ها به این ذخیره بزرگ دسترسی دارند و کافیست که فلکه گاز را باز کنند تا گاز ارزان کشور را هرچقدر که می‌خواهند بدون محدودیت استفاده کنند. برای اینکه بفهمیم این عدد چقدر بزرگ است لازم است تاکید کنیم که قطر کره زمین ۱۲ هزار کیلیومتر استُ، یعنی ایران ۴ برابر قطر کره‌ای که در آن زندگی می‌کنیم خط لوله گاز دارد!

ایران یکی از بزرگترین مصرف کننده‌ها

این دسترسی آسان به گاز و همچنین قیمت ارزان آن و البته عدم جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر در طول سال‌های گذشته با این انرژی، ایران را جز ۵ کشور بزرگ مصرف کننده گاز قرار داده است. البته که آمار‌ها در این زمینه گوناگون است، اما تقریبا در هیچ کدام آنها ایران رتبه بیشتر از ۱۰ ندارد و در برخی ۳، در موارد ۵ و در مواردی نیز ۸ و ۷ است.

اما در این گزارش قصد دارم که توجه شما را به نمودار زیر جلب کنم، این نمودار بیانگر میزان مصرف کشور‌های پردرآمد، با درآمد متوسط و درآمد پایین است. همانطور که مشاهده می‌کنید مصرف گاز کشور‌های با درآمد متوسط در میانه دهه ۶۰ یا قرن ۲۰ میلادی، معادل ۱۱۴۰ کیلووات بر ساعت بوده واین عدد برای ایران نیز ۳۱۲ بوده است. همان زمان کشور‌های با درآمد بالا ۴۹۷۷ کیلووات بر ساعت مصرف داشتند، اما در سال ۱۹۷۹ میلادی و رخ دادن یک انقلاب در ایران این عدد برای کشور‌های پردرآمد به ۸۴۹۳ کیلووات بر ساعت می‌رسد و مصرف ایران نیز مقداری از ۱۳۰۰ کیلووات بر ساعت می‌گذرد. ضمن اینکه در همین زمان کشور‌های با درآمد متوسط بالغ بر ۲۶۱۶ کیلیوات مصرف می‌کردند و بیش از ۱۰۰ درصد با ما فاصله داشتند.

در ۲۰ سال، مصرف گاز ۶ برابر شد

دولت هاشمی و ۳ برابر شدن مصرف بعد از انقلاب

کمی به جلوتر برویم پس از پایان دولت سازندگی و در سال ۱۹۹۴، میزان مصرف گاز در ایران نسبت به اول انقلاب ۲۲۰ درصد افزایش پیدا می‌کند، چراکه با لوله کشی‌های گسترده دسترسی مردم به این ذخایر تسهیل شده بود و در این زمان سرانه مصرف گاز به معادل ۴۲۴۳ کیلوات بر ساعت رسید.

دو برابر توسعه‌یافته‌ها، گاز مصرف می‌کنیم

این روند در دولت اصلاحات نیز با شیب بسیار تندی ادامه پیدا می‌کند به این صورت که در شروع دولت خاتمی مصرف سرانه معادل ۴۲۴۳ کیلووات بوده و در پایان دوره آن به ۱۱۶۷۳ کیلووات بر ساعت می‌رسد. اما نقطه بسیار مهم تاریخی در حوزه مصرف گاز سال ۲۰۰۷، و در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد است که مصرف گاز ایران از کشور‌های پردرآمد نیز جلو می‌زند و به ۱۱، ۸۰۰ کیلووات می‌رسد، اما این قائله به همین نقطه ختم نشد و طبق آمار‌های موجود برای سال ۲۰۲۴ مصرف سرانه ایران به ۲۶۷۹۹ کیلووات رسید این اتفاق در صورتی است که کشور‌هایی که بالاترین درآمد‌ها را دارند نیز تنها ۱۷۸۳۲ کیلووات سرانه مصرف‌شان است، این اتفاق در صورتی رخ داده که تولید ناخالص داخلی ایران از نصف ترکیه نیز کوچک‌تر شده است.

تولید گاز، کفاف مصرف زمستان را نمی‌دهد

حال با همه اینها، مصرف شدید منابع محدود منجر به ناترازی شدیدی شده است که مواجهه جدی ما با آن در تابستان بود که علاوه بر قطعی برق دو روز در هفته صنایع، دو روز نیز به علت نبود گاز قطع می‌شد و در حال حاضر نیز بسیاری از شهرک‌ها با این موضوع دست و پنجه نرم می‌کنند و گمانه زنی‌های مسئولان خبراز این می‌دهد که از جمعه همین هفته مصرف روزانه گاز از ۶۵۰ میلیون متر مکعب هم می‌گذرد و به صورت هفتگی ۴ میلیارد و ۵۵۰ میلیون متر مکعب مصرف گاز خواهیم داشت، اما هنوز وارد زمستان نشدیم و کارشناسان تحلیل می‌کنند که این عدد در میانه زمستان به ۶ میلیارد متر مکعب نیز می‌رسد که نیازمند تولید روزانه ۸۵۷ میلیون متر مکعب گاز است که این عدد بیشتر از رکورد تولید گاز روزانه در کل تاریخ ایران است؛ بنابراین صنایع با قطعی گاز روبه‌رو می‌شوند و تابستان سال آینده نیز سخت‌تر از سال گذشته خواهد بود، در پایان امید می‌رود که با ورود سقاب اصفهانی، معاون رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی به این حوزه و آزادسازی بازار انرژی شراین ناترازی‌ها از سر کشورمان کم شود و باید این جمله مهم داگلاث نورث برنده نوبل را یادآوری کنیم که کشور‌های دارای منابع غنی، اگر نهاد‌های درست نداشته باشند، منابع‌شان نه ثروت می‌آفریند و نه توسعه، فقط سریع‌تر مصرف می‌شود.»

به گزارش اقتصادران، بر اساس گزارش‌ها، حدود ۱۵ درصد از گاز کشور در فرآیند‌های انتقال، توزیع و در فلر‌ها تلف می‌شود. نکته مهم اینجاست که همین ۱۵ درصد تقریباً معادل همان مقداری است که امروز از کمبود آن صحبت می‌کنیم؛ بنابراین می‌توان گفت مشکل در تولید نیست؛ مشکل در مدیریت، انتقال و نگهداری شبکه است.

بخشی از این مسأله نیز ناشی از فرسودگی شبکه انتقال است. دلیل مهم دیگر، سیاست‌های پوپولیستی در گازرسانی به همه نقاط کشور بوده است. این سیاست باعث شد شبکه انتقال گاز بسیار گسترده شود و طبیعی است هرچه شبکه گسترده‌تر باشد، افت فشار افزایش می‌یابد. برای مثال، توزیع یک واحد گاز میان ۱۰۰ نفر با توزیع همان مقدار میان ۲۰۰ نفر تفاوت دارد؛ در زمان پیک مصرف، وقتی گاز باید میان ۲۰۰ نفر توزیع شود، فشار افت می‌کند، بخشی از مشترکان دچار قطع گاز می‌شوند یا مجبور می‌شوند گاز صنایع مهم مثل پتروشیمی‌ها و نیروگاه‌ها را قطع کنند تا به مصرف‌کنندگان خانگی برسد. یعنی در واقع مشکل کمبود نیست، مشکل افت فشار است. گاهی گاز وجود دارد؛ اما فشار آن به حدی نیست که به مصرف‌کننده برسد و با افزایش فشار می‌توان تعداد بیشتری را پوشش داد.

در بخش پتروشیمی نیز سال‌ها به دلیل قیمت بسیار ارزان گاز، توسعه گسترده تولید متانول را شاهد بودیم. این واحد‌ها عملاً گاز ارزان دریافت کرده و محصول فروخته‌اند؛ حالا هم با هر قطع گاز، اعتراض می‌کنند که چرا گاز نداریم.

بر اساس یک مطالعه مرکز پژوهش‌های مجلس، اگر کل گازی را که طی این سال‌ها به متانول‌ساز‌ها داده‌ایم صادر می‌کردیم، حدود ۱۲ میلیارد دلار درآمد نصیب کشور می‌شد، اما متانول‌ساز‌ها از محل فروش محصول خود تنها ۸ میلیارد دلار درآمد داشته‌اند. یعنی در مجموع، کشور ۴ میلیارد دلار زیان کرده است. اگر همان گاز باقیمت واقعی یا صادراتی به آنها عرضه می‌شد، به‌صرفه‌تر بود و به درآمد ارزی کشور زیان نمی‌رسید.

همین موضوع سبب شده که در زمستان‌ها ناچار شویم گاز متانول‌ساز‌ها و اوره‌ساز‌ها را قطع کنیم؛ این صنایع که بسیاری از آنها وابسته به صندوق‌های بازنشستگی هستند، با کاهش تولید، درآمدشان کاهش پیدا می‌کند و صندوق‌های بازنشستگی دچار مشکل می‌شوند و حتی در پرداخت حقوق بازنشستگان نیز فشار ایجاد می‌شود. این چرخه یک لوپ معیوب است که شکستن آن بسیار دشوار شده است. مشکل دیگر، راندمان پایین نیروگاه‌های کشور است. حتی در تابستان که با محدودیت گاز روبه‌رو نیستیم، نیروگاه‌های ما قادر نیستند یک واحد گاز را با عملکرد مطلوب به برق تبدیل کنند؛ بنابراین مصرف گاز در نیروگاه‌ها نسبت به میزان تولید کشور بسیار بالاست.

اگر در سال‌های گذشته بهینه‌سازی پتروشیمی‌ها انجام می‌شد و شبکه گازرسانی تا این اندازه گسترده نمی‌شد، میزان گاز در دسترس برای نیروگاه‌ها در زمستان کافی بود و طبیعتاً آلودگی هوا هم ایجاد نمی‌شد. اکنون به دلیل قطع گاز نیروگاه‌ها، آنها مجبورند به سمت مازوت بروند و مازوت تولید داخل نیز به دلیل گوگرد بالا و نبود تجهیزات گوگردزدایی، آلایندگی شدید ایجاد می‌کند. فناوری‌های گوگردزدایی فرآیند‌های پیچیده و پرهزینه‌ای هستند که به دلیل تحریم‌ها، کمبود سرمایه‌گذاری و محدودیت‌های تکنولوژی، امکان استفاده از آنها به شکل گسترده وجود ندارد.

به گزارش اقتصادران، ایران هر سال ۷۰ میلیارد متر مکعب گاز به نیروگاه‌ها می‌رساند که تقریباً ۱٫۵ برابر کل گاز مصرفی ترکیه است. ایران در تابستان ۲۰۲۴ با ۱۴۰۰۰ مگاوات کمبود برق مواجه شد. علیرغم ظرفیت اسمی بیش از ۹۲ گیگاوات، بسیاری از نیروگاه‌های ایران قدیمی اند و بخش قابل توجهی از نیروگاه‌های بخار و گاز، بیش از ۳۰ سال عمر دارند.

به گزارش اقتصادران، صبح امروز رسانه‌ها خبر دادند که کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، اعلام کرد که ایران امیدوار است به‌زودی گاز روسیه از طریق زیرساخت‌های موجود جمهوری آذربایجان دریافت شود. او افزود که تقریباً تمامی مسائل و چالش‌های مرتبط با شرکت گازپروم حل شده و تنها نکته باقی‌مانده، توافق نهایی بر سر قیمت است. جلالی گفت: «اگر این مسئله هم حل شود، همه چیز به جریان خواهد افتاد.»

این خبر در حالی منتشر می‌شود که سرگئی تسویلیف، وزیر انرژی روسیه، پیش‌تر اعلام کرده بود که نخستین محموله‌های گاز روسیه به ایران ممکن است از سال ۲۰۲۵ آغاز شود و حجم آن تا ۱.۸ میلیارد متر مکعب در سال خواهد بود. این اقدام به ایران اجازه می‌دهد در طول سال، به ویژه در فصول سرد، بخشی از نیاز گاز شمال کشور را از منابع جایگزین تامین کند.

توافق ایران و روسیه در ادامه مذاکرات سال گذشته حاصل شده است. گازپروم و شرکت ملی گاز ایران در سال گذشته یادداشت تفاهمی برای عرضه گاز روسیه به ایران امضا کردند و امسال، دو کشور بر سر عرضه ۵۵ میلیارد متر مکعب گاز روسیه به توافق رسیدند. کارشناسان معتقدند این همکاری بخشی از استراتژی ایران برای تامین منابع انرژی در فصول سرد و کاهش فشار بر شبکه داخلی است.

با این حال، مسئولان ایران و روسیه تاکید دارند که همکاری‌های دوجانبه در زمینه انرژی از اهمیت استراتژیک برخوردار است و می‌تواند روابط اقتصادی و سیاسی دو کشور را بیش از پیش تقویت کند. طبق اظهارات جلالی، مذاکرات با گازپروم ادامه دارد و پیش‌بینی می‌شود اجرای توافق نهایی، ضمن تأمین نیاز داخلی، ظرفیت‌های اقتصادی و زیرساختی ایران را نیز ارتقا دهد.

در همین رابطه محمود خاقانی،مدیرکل سابق امور خزر و آسیای میانه وزارت نفت در گفتگو با خبرآنلاین  تاکید کرد که مذاکرات ایران با گازپروم از سال‌ها قبل آغاز شده و با چالش‌های متعددی روبه‌رو بوده است؛ فازهای پارس جنوبی با مشارکت روسیه پیش رفت، اما پروژه‌های خط لوله صلح و صادرات به پاکستان و هند به دلیل کمبود گاز و سرمایه‌گذاری ناکافی به نتیجه نرسید. وی افزود که راه عملی برای بهره‌برداری از گاز روسیه، استفاده از سهام ایران در شاه‌دنیز و همکاری با آذربایجان است و ورود گاز روسیه تاثیری بر کسری سوخت داخلی ندارد. خاقانی همچنین با اشاره به تجربه‌های دیپلماسی انرژی و محدودیت‌های تمرکز بر دیپلماسی هسته‌ای، بر بازسازی دیپلماسی انرژی و بهره‌برداری بهینه از منابع گاز و برق ایران تاکید کرد.

*آقای خاقانی! مذاکرات ایران با شرکت گازپروم از چه زمانی آغاز شد و تاکنون چه چالش‌هایی وجود داشته است؟

مذاکرات ایران با گازپروم از سال‌ها قبل شروع شد و تاکنون با چالش‌ها و موانع متعددی روبه‌رو بوده است. در ارتباط با فازهای پارس جنوبی، فاز یکم با همکاری گازپروم و دیگر شرکت‌ها در دولت‌های هفتم و هشتم پیش رفت. بعد از آن، روسیه به مرور در اروپا به تنها فروشنده گاز طبیعی تبدیل شد و کشورهای اروپایی هم خریداران نقد و مطمئن این گاز بودند. اتحاد جماهیر شوروی سابق سال‌ها مطمئن‌ترین عرضه‌کننده گاز به اتحادیه اروپا بود.

* نقش روسیه در پروژه‌های خطوط لوله و اروپا چه بوده است؟

روسیه شرکتی تشکیل داد که صدراعظم سابق آلمان در هیئت مدیریه آن حضور داشت و دو خط لوله شمال دریای آتلانتیک را به آلمان وصل کرد. هدف این بود که صادرکننده بزرگ گاز (روسیه) و واردکننده عمده (آلمان) روابط مستقیمی داشته باشند و اوکراین دور زده شود. شاید یکی از دلایل تحریک اوکراین و شروع جنگ، مسائل انرژی و منافع فسیلی بوده است.

* درباره خط لوله صلح و صادرات گاز به پاکستان و هند توضیح دهید.

روسیه همیشه می‌خواست ایران گازش به اروپا نرود و در دولت نهم و دهم، ایران را تشویق کرد که ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز خود را به پاکستان و هند ببرد. پروژه خط لوله صلح هم تعریف شد، اما در آن زمان نه گاز کافی داشتیم و نه طرف پاکستانی، و پروژه صرفاً برای منفعت مالی عده‌ای بود. آن‌ها یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار صرف کردند اما نتیجه عملی نداشت. کارشناسان اقتصادی هم تاکید می‌کردند که مشتریان باید هم در خط لوله و هم در میدان گازی سرمایه‌گذاری کنند.

نظریه‌ای مطرح شد که روسیه از شمال دریای خزر خط لوله‌ای بکشد تا به ساحل جنوب دریای خزر متصل شده و به شبکه گاز ایران وصل شود. برخی کارشناسان گفتند که مطالعات امکان‌سنجی فنی و اقتصادی باید منتشر شود، اما این اتفاق نیفتاد و تنها تبلیغ شد که روسیه قصد سرمایه‌گذاری دارد. در حالی که عمق جنوب دریای خزر حدود ۸۰۰ متر است و پروژه بسیار پیچیده و پرهزینه است.

*چه راه عملی‌تری برای بهره‌برداری از گاز روسیه وجود دارد؟

راه بهتر این است که ایران در شاه‌دنیز ۱۰ درصد سهام دارد، روسیه هم سهام دارد، و با همکاری جمهوری آذربایجان این گاز به ایران برسد. قیمت هم همان قیمت اروپا باشد. خطوط لوله آستارا که پیش از انقلاب کشیده شده قابل استفاده است.

*تجربه‌های گذشته ایران در دیپلماسی انرژی چه بوده است؟

در دولت هشتم، دیپلماسی انرژی برای صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان تعریف شد. خطوط لوله ایران برعکس شد تا از آذربایجان گاز وارد ایران شود و درصدی به نخجوان و ارمنستان داده شود. اما در دولت نهم و دهم، این برنامه‌ها متوقف شد و معاملات سواپ کنار گذاشته شد.

ورود گاز روسیه چه تاثیری بر کسری سوخت و ناترازی شبکه گاز دارد؟

هیچ تاثیری ندارد. پروژه‌های ترکمنستان نیز با بحران مواجه شدند و اکنون گاز به ایران نمی‌رسد، زیرا چین در میادین گازی ترکمنستان سرمایه‌گذاری کرده و مسیر صادرات به پاکستان و چین امن شده است.

نگرانی روسیه این است که ایران دومین ذخایر گازی جهان را دارد. حدود ۱۰ تا ۱۵ سال پیش، آمارهای سالانه نشان می‌داد ایران حتی از روسیه جلوتر است. پیشنهاد شد بازار مشترک گاز ایران، روسیه و قطر ایجاد شود، اما در دولت نهم و دهم، نماینده ایران رای داد تا دبیرخانه در قطر مستقر شود و اولین دبیرکل روسی شود، و بعد روسیه با ایران اختلاف پیدا کرد.

آیا روسیه واقعاً قصد سرمایه‌گذاری در ایران دارد؟
با احترام به سفیر ایران در مسکو، باید گفت دیپلماسی روسیه همواره در چارچوب منافع خودش عمل می‌کند. روسیه می‌خواهد همکاری داشته باشد اما هیچ کشوری روابطش را فدای ایران نمی‌کند و باید منافع ملی خودمان را در اولویت قرار دهیم.

 تمرکز بر دیپلماسی هسته‌ای چه تاثیری بر دیپلماسی انرژی داشته است؟

تمرکز بر دیپلماسی هسته‌ای و کنار گذاشتن دیپلماسی انرژی باعث شد فرصت‌های ایران محدود شود. باید دیپلماسی انرژی بازسازی شود و منابع عظیم گاز و برق کشور به نحو مطلوب بهره‌برداری شوند.افراد حقیقی و حقوقی با کنترل نقدینگی و بازارها مانع اجرای سیاست‌ها شده‌اند. تنها راه مقابله، شفاف‌سازی اقتصاد و مدیریت منابع ملی است تا نفوذها خودبه‌خود از بین برود.

ایران باید از تجربه‌های گذشته بهره ببرد، از زیرساخت‌ها و همکاری‌های منطقه‌ای استفاده کند و دیپلماسی انرژی خود را بازسازی نماید تا منابع عظیم کشور به نحو مطلوب بهره‌برداری شده و منافع ملی در اولویت باشد.