به گزارش اقتصادران، بخش خدمات در اقتصاد ایران، با سهم بالای خود در اشتغال، همواره بهعنوان ضربهگیر بازار کار در دورههای بحران شناخته شده است. اما همزمان با تشدید تورم، نوسانات ارزی، افت سرمایهگذاری و تداوم محدودیتهای زیرساختی بهویژه در حوزه اقتصاد دیجیتال این بخش نیز با چالشهایی فراتر از ظرفیتهای سنتی خود روبهرو شده است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا خدمات همچنان میتواند بار اشتغال کشور را به دوش بکشد، یا خود به یکی از کانونهای آسیبپذیر بازار کار تبدیل شده است؟
بخش خدمات؛ ستون اصلی اشتغال در شرایط بحرانی
ما از گذشته در بخش خدمات ظرفیت و استعداد بالایی داشتهایم و بخش عمدهای از نرخ اشتغال کشور نیز به این بخش مربوط میشود. بخش خدمات همچنان یکی از بخشهای اصلی اقتصاد ایران در حوزه بازار کار است. بهویژه در شرایط بحرانی، معمولاً نخستین بخشهایی که همچنان فعال میمانند و مردم ناگزیر از مراجعه به آنها هستند، همین خدمات پایهاند؛ از بانکها و فروشگاهها گرفته تا بیمارستانها. اینها همگی زیرمجموعه بخش خدماتاند و جامعه در هر شرایطی به آنها نیاز دارد.
ظرفیتسازی جدید؛ گرهخورده به اصلاحات بازار کار
با این حال، واقعیت این است که برای ایجاد ظرفیتهای جدید اشتغال، به اصلاحات جدی در اقتصاد و بهویژه در بازار کار نیاز داریم. این اصلاحات باید بهگونهای باشد که هم به توسعه بازار کار کمک کند، هم ظرفیتهای اشتغال را افزایش دهد و هم امکان انتقال تدریجی فعالیتهای اقتصادی از بخش دولتی به بخش خصوصی را فراهم کند. بخشی از این تحول میتواند در حوزه صنعت رخ دهد، اما حرکت به سمت یک اقتصاد مبتنی بر زیرساختهای نوین، پیشنیازهای خاص خود را دارد؛ پیشنیازهایی که در ایران به دلایل مختلف از جمله ملاحظات امنیتی، شرایط خاص منطقهای و پیامدهای تنشها، با اختلال مواجه شدهاند.
اقتصاد دیجیتال؛ ظرفیت مغفول اشتغالزایی
در حوزه اقتصاد دیجیتال، با وجود سالها انتقاد نسبت به فراهم نشدن زیرساختهای لازم، اقدام مؤثری از سوی دولت صورت نگرفته است. حتی اکنون که بهظاهر از شدت اعتراضات کاسته شده، اینترنت و پلتفرمهای دیجیتال هنوز به شرایط عادی بازنگشتهاند.
بهرهوری پایین و هزینههای بالای اقتصاد سنتی
این وضعیت باعث شده بسیاری از مشاغل آسیب ببینند و سرمایهگذاری در این حوزهها با نوعی یأس و ناامیدی همراه شود. فعالان اقتصادی احساس میکنند این فضاها ثبات و پایداری لازم برای سرمایهگذاری ندارند. در حالی که حرکت به سمت دیجیتال، یک الزام جهانی است، توسعه این بخش میتواند به افزایش بهرهوری در تولید ناخالص داخلی کمک کند؛ موضوعی که یکی از چالشهای جدی اقتصاد ایران است. در کنار بهرهوری، کاهش هزینهها نیز اهمیت بالایی دارد؛ چراکه ساختارهای سنتی، فعالیتهای تکراری و موازی، هزینههای سنگینی را به اقتصاد تحمیل کردهاند.
مشاغل دیجیتال؛ فرصت اشتغال برای جوانان و زنان
مشاغلی که در این حوزه تعریف میشوند، از ظرفیت بالایی برخوردارند؛ بهویژه برای جوانان و فارغالتحصیلان دانشگاهی. این مشاغل امکان کارآفرینی مستقل را فراهم میکنند و میتوانند زمینه مشارکت بیشتر زنان در بازار کار را نیز ایجاد کنند. با وجود این ظرفیتها، آنچه در بسیاری از کشورها بهعنوان فرصت تلقی میشود، در ایران اغلب بهعنوان تهدید دیده میشود و با محدودیت و انسداد مواجه شده است.
در این میان، نقش دولت کلیدی است. اگر دولت گامهای اساسی برای ایجاد ثبات در حوزه اقتصاد و بازار کار برندارد، انتظار تحول از سوی جامعه چندان واقعبینانه نیست.
خدمات غیرمولد؛ جایگزینی اشتغال پایدار با اشتغال اضطراری
در خود بخش خدمات نیز با چالشهای جدی مواجه هستیم. بخش قابل توجهی از مشاغل خدماتی امروز ماهیت غیرمولد دارند و در مواردی جایگزین اشتغال مولد در صنعت شدهاند. البته برخی خدمات مانند حملونقل، تأمین کالاهای اساسی، خدمات بانکی و درمان در هر شرایطی ضروریاند، اما این بخشها تا حد زیادی به مرز اشباع رسیدهاند. برای تداوم رشد در بخش خدمات، نیازمند نوآوری، کارآفرینی و استفاده از ابزارهای جدید هستیم. در غیر این صورت، هزینهها افزایش مییابد و با کاهش قدرت خرید مردم، تقاضا نیز تضعیف خواهد شد.
در مجموع، همه بخشهای بازار کار از کشاورزی و صنعت گرفته تا خدمات تحت تأثیر نااطمینانی، تورم بالا، نوسانات ارزی و نبود برنامههای شفاف قرار گرفتهاند و در کوتاهمدت نشانه روشنی از بهبود دیده نمیشود.
