به گزارش اقتصادران، آمارهای رسمی نشان میدهند بیش از ۵۲درصد جوانان ۱۸ تا ۳۵ساله کشور، امروز در بخش خدمات مشغول به کار هستند. این رقم طی پنجسال گذشته رشدی محسوس داشته و در مقابل، سهم صنعت و کشاورزی کاهش یافته است. آیا اما این تغییر صرفا نشانهای از تغییر ترجیحات شغلی نسل جدید است یا زنگ خطری برای اقتصاد مولد کشور؟
از یکسو خدمات با انعطاف کاری بیشتر، نیاز کمتر به تخصص خاص و همراه با جذابیتهای اجتماعی، جوانان را به سمت خود میکشاند. از سوی دیگر اما این بخش با امنیت شغلی کمتر، وابستگی شدید به قدرت خرید مردم و آسیبپذیری در برابر بحرانهایی مانند تورم یا همهگیری همراه است. اینک پرسش چالشی اینجاست که آیا این مهاجرت گسترده نیروی کار جوان از بخشهای تولیدی به خدمات، در بلندمدت پایدار و توسعهمحور خواهد بود؟ یا به بهای نادیده گرفتن صنعت و کشاورزی، آینده اشتغال و اقتصاد کشور را در معرض خطر قرار میدهد؟
کارشناسان هشدار میدهند که خالی شدن عرصه تولید از نیروی جوان و متخصص میتواند به تضعیف بنیانهای اقتصادی بینجامد و وابستگی کشور را به بخشهای خدماتی ناپایدار افزایش دهد. حال این پرسش مطرح است که آیا مسوولان و سیاستگذاران برنامهای برای ایجاد توازن و جذابیتسازی در بخش مولد اقتصاد دارند، یا شاهد ادامه این روند نامتوازن و پیامدهای آن خواهیم بود؟
اشتغال ۵۲درصدی جوانان در بخش خدمات
آمارها نشان میدهد که بیش از ۵۲درصد از جوانان در بازار کار در بخش خدمات فعالیت میکنند. برآورد مرکز آمار از بازار کار در سالهای اخیر نشان میدهد که ۲/۵۲درصد از جمعیت جوان فعال(۱۸ تا ۳۵سال) به بخش خدمات در بازار کار علاقه دارند. براساس گزارش این مرکز در حالی که در سال۱۳۹۸ حدود ۵۰درصد از داوطلبان جوان در حوزه خدمات مشغول به فعالیت بودند و حدود ۳۶درصد در بخش صنعت و حدود ۱۴درصد در بخش کشاورزی فعالیت میکردند در سال۱۴۰۳ اما تعداد جوانانی که در بخش خدمات فعالیت میکنند افزایش و بخشهای کشاورزی و صنعت کاهش یافته است. این تغییرات نشان میدهد بخشی از جوانان فعال اقتصادی در بازار کار به مرور تمایل بیشتری به بخش خدمات پیدا کردند که این گزاره نشان میدهد جذابیت بخش خدمات برای این اقشار بیشتر بوده است؛ البته نکتهای که در این میان باید مورد توجه قرار بگیرد آن است که در بخش خدمات امنیت شغلی به مراتب از دیگر بخشهای بازار کار کمتر است که باید مورد توجه فعالان بازار کار قرار بگیرد. براساس گزارش مرکز آمار ایران و تحلیل روندهای اشتغال بین سالهای۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳، شاهد تغییر قابلتوجهی در ترجیحات شغلی جوانان ۱۸ تا ۳۵ساله هستیم. در این بازه زمانی سهم اشتغال در بخش خدمات از ۵۰درصد به ۲/۵۲درصد افزایش یافته درحالیکه سهم بخش صنعت از ۳۶درصد و بخش کشاورزی از ۱۴درصد کاهش یافته است. این تغییر نشاندهنده مهاجرت نیروی کار جوان از بخشهای تولیدی و کشاورزی به سوی بخش خدمات است.
دلایل جذاب بودن بخش خدمات برای جوانان
وی در ادامه همچنین خاطرنشان کرد: موضوع دیگری که خدمات را برای جوانان جذابتر کرده وجود ارتباطات و تعاملات اجتماعی در این حوزه است که این امر را برای آنها سهلالوصول کرده است درحالیکه در حوزه صنعت و کشاورزی فیلترهای متعددی برای جذب وجود دارد و ارتباطات در این حوزهها محدودتر است. همچنین باید یادآور شد که در حوزه خدمات انعطاف دستمزد و ارتقای شغلی بیشتر بوده و ساعت کار نیز انعطاف بیشتری دارد که در تمامی این موارد حوزه صنعت و کشاورزی این انعطاف را ندارد.
این کارشناس حوزه بازار در ادامه با اشاره به این موضوع که در خدمات ضرورت جذب نیروی متخصص وجود ندارد، ادامه داد: در حوزه خدمات افراد با هر تخصصی میتوانند ورود پیدا کنند اما امکان جذب نیرو در بخش صنعت به این روال نیست و تخصص اهمیت خاصی دارد.
پیامدهای خالی ماندن حوزه صنعت از حضور جوانان
خالی ماندن حوزه صنعت از حضور جوانان، میتواند توسعه کشور را به تاخیر بیندازد. حاجاسماعیلی در پاسخ به این پرسش که باوجود گرایش بیشتر به بخش خدمات، خالی ماندن حوزه صنعت از جوانان چه پیامدهایی میتواند بههمراه داشته باشد، توضیح داد: ما سالهاست که این انتقاد را مطرح کردهایم که هرچند خدمات فرصت مناسبی را برای اشتغالزایی ایجاد کرده اما خالی ماندن بخش صنعت میتواند پیامدهای منفی بسیاری بههمراه داشته باشد بهویژه باید به این موضوع توجه داشت که اقتصاد کشور ما در حال جدا شدن از نفت است و این امر باید با پیش رفتن به سمت تولید همزمان شود و ما باید بتوانیم با تولید یک صنعت پایدار ایجاد کنیم که زمینه اشتغال پایدار را فراهم خواهد کرد چراکه بخش خدمات در برابر تغییرات آبوهوایی و حوادث و بحرانهای پیشآمده که در این راستا میتوان شیوع بیماری کرونا را مثال زد، بسیار آسیبپذیر است.
وی در ادامه یادآور شد: باید به این موضوع نیز توجه داشت که حوزه خدمات وابسته به قدرت خرید مردم است، در این راستا اگر قدرت خرید مردم کاهش یابد، حوزه خدمات در معرض آسیبپذیری قرار خواهد گرفت، همچنان که شاهد هستیم طی سالهای گذشته باوجود افزایش تورم و کاهش قدرت خرید مردم، بسیاری از مشاغل در حوزه خدمات با آسیب روبهرو شدهاند.
چه باید کرد؟
این کارشناس حوزه بازار در پاسخ به این پرسش که برای ایجاد جاذبه برای بخش صنعت باید چه اقداماتی انجام داد، تصریح کرد: در حوزه صنعت به چند موضوع مهم نیاز داریم؛ نخست باید سرمایهگذاری انجام بدهیم و تجهیزات و دستگاههای حوزه تولید را بهروزرسانی کنیم چراکه در سالهای گذشته به دلیل تحریمها بهشدت عقب ماندهایم. صنایع ما در حوزههایی چون نفت، برق و آب بهشدت به سرمایهگذاریهای جدید نیاز دارند و باید تمام این حوزهها را مجهز به تجهیزات جدید کنیم. حاجاسماعیلی در ادامه خاطرنشان کرد: موضوع دوم توجه به این مساله است که ما باید مشاغل جدیدی را در حوزه صنعت تعریف کنیم که بیشتر بر پایه بخشخصوصی باشند چراکه صنایع عمده کشور ما در کشور وابسته به دولت هستند درحالیکه باید به آرامی این مشاغل را به بخشخصوصی منتقل کنیم. البته باید به یاد داشت که زمینه لازم برای تحقق این امر ثبات سیاسی و اقتصادی است. بدیهی است برای تقویت بخش صنعت، دولت باید دست از تصدیگری در اقتصاد بردارد و فضای بیشتری به بخش خصوصی بدهد، در چنین شرایطی است که امکان رشد حوزه صنعت فراهم خواهد شد.
کلام آخر
رشد اشتغال جوانان در بخش خدمات اگرچه نشاندهنده تحرک بازار کار است اما زنگ هشداری برای توسعه پایدار محسوب میشود. اقتصاد واقعی و مولد، بر پایه تولید و صنعت استوار است. تمرکز بیش از حد نیروی کار جوان در بخش خدمات با وجود انعطاف و جذابیتهای ظاهری در بلندمدت کشور را در برابر شوکهای اقتصادی، نوسانات قدرت خرید و بحرانهایی مانند همهگیری آسیبپذیر خواهد کرد.
توسعه واقعی نیازمند تقویت بخش صنعت و فناوریمحور است. برای جلوگیری از خالی شدن این عرصه حیاتی از نیروی جوان، باید با بازنگری اساسی در سیاستهای صنعتی، ایجاد مشوقهای مالی و آموزشی، مدرنیزه کردن تجهیزات و واگذاری واقعی به بخش خصوصی، چهره صنعت را تغییر داد. تنها با تبدیل صنعت به فضایی پویا، با امنیت شغلی مناسب و امکان رشد میتوان مسیر توسعه را پایدار کرد و از وابستگی صرف به بخش خدمات که خود تابعی از قدرت خرید و رونق سایر بخشهاست، عبور کرد. آینده اقتصادی در گرو توازن و تقویت تولید ملی است.
