برچسب: قطع درختان

به گزارش اقتصادران، «شهرداری کف جوی‌ها را سنگ کرد و به درخت‌ها آب نرسید»، «موش‌ها به درختان آسیب زدند و درخت‌ها از بین رفت»، «خشک شده‌اند، می‌شکنند، از ترس افتادنشان قطع می‌کنند». اینها حدس‌های مغازه‌دارن خیابان فلسطین جنوبی تهران درباره قطع ادامه‌دار درختان است. آنها هر روز شاهد کمتر شدن درختان و بیشتر شدن گودال‌های عمیق داخل جوی‌ها هستند، اما هیچ‌کس نمی‌داند این اتفاق دقیقاً چه دلیلی دارد. هرچند که روابط‌عمومی شهرداری منطقه ۱۱ تهران در چهاردهم تیرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد این اقدام به‌دلیل «درخواست‌های مردمی» برای «پاکسازی درختان آفت‌زده» در حال انجام است، اما یک کارشناس محیط‌زیست به «پیام ما» می‌گوید این یک ادعای مطرح‌شده از سوی شهرداری است و باید گزارش مکتوب درباره آزمایش‌های انجام‌شده منتشر شود، نه اینکه صرفاً به یک ادعای شفاهی بسنده کنند.

بعد از گرمای کلافه‌کننده و طولانی روز‌های آفتابی تابستان، هنگام غروب از زیر درختان خیابان انقلاب تهران که رد بشوی، خنکی تازه‌ای احساس می‌شود. باقی پایتخت هم همین است؛ هر جا که درخت دارد، خنک‌تر است و هر جا که ندارد هم تکلیفش روشن. گواه این موضوع خیابانی عمودی بر انقلاب است که می‌توان در بخش جنوبی آن تفاوت دما را احساس کرد؛ یعنی بخش جنوبی خیابان فلسطین.

خیابان فلسطین تهران را به جوی‌های پهن و درختان سربه‌فلک‌کشیده‌اش می‌شناسند، اما ماجرای قطع آنها در قسمت جنوبی خیابان، مدتی است که به موضوعی تلخ و نگران‌کننده تبدیل شده و حالا جوی‌های این خیابان پر از حفره‌های عمیقی است که نشان از قطع و از ریشه درآوردن‌شان دارد. باقی درختان تنومند و بلند هم یا خشک شده و در انتظار قربانی شدن‌اند یا معدود درختان جوان و لاغری هستند که مشخصاً تازه کاشته شده‌اند.

شهرداری مقصر است

از ابتدای تقاطع فلسطین و انقلاب به‌سمت پایین، تا سوپرمارکت آقای مروتی شش درخت بلندقامت هنوز ایستاده‌اند. هفتمین درخت جلوی سوپرمارکت، خودش را طوری خم کرده که انگار می‌خواهد برود داخل مغازه.

آقای مروتی ۵۰ سال است که در این خیابان مغازه دارد. قبل از او هم پدرش بوده. می‌گوید از بچگی با این درختان بزرگ شده و این اتفاقی ناراحت‌کننده برای اوست. او مقصر را شهرداری و آن سنگ‌های داخل جوی می‌داند: «چند سال پیش شهرداری آمد کف جوی‌ها را سنگ کرد. قدیم سنگ نبود. من خودم بار‌ها تذکر دادم که کف اینجا را سنگ نکنید، به ریشه درختان آب نمی‌رسد، اما گفتند اتفاقی نمی‌افتد. از زمانی‌که کف جوی‌ها را سنگ کردند، به ریشه درختان آب نرسید.»

او می‌گوید در این دو-سه سال در حال قطع این درخت‌ها هستند: «همین درختی که جلوی مغازه ما است هم سرنوشتش خشکی شد. عمر این درختان هفتادهشتاد سال بوده. قرار است نهال‌های جدیدی بکارند، اما تا بخواهند این‌طور بزرگ شوند، پنجاه سالی طول می‌کشد.»

به‌گفته او، بیشتر روز‌های تعطیل و جمعه این کار را انجام می‌دهند که کسی نباشد و به چند قدم پایین‌تر اشاره می‌کند: «آخرین بار، یک هفته پیش جلوی بانک درخت را قطع کردند. درختان باقیمانده هم دیگر سبز نیستند و ارزشی ندارند، اما باعثش خود شهرداری بود.» و در میان صحبت‌هایش، درختان خیابان ولیعصر یادش می‌آید: «آنکه یک فاجعه بود.»

زنی ساکن در خیابان فلسطین هم اطلاعی از دلیل قطعی درختان ندارد: «می‌گویند فرسوده‌اند. روی مغازه‌ها می‌افتد و شهرداری قطعشان می‌کند. دقیقاً نمی‌دانم، اما خودمان هم با قطع شدنشان خیلی غصه خوردیم.»

شاگرد یک مغازه اغذیه‌فروشی بعد از کمی فکر، همین گزاره را تکرار می‌کند: «خشک شده‌اند، می‌شکنند، از ترس افتادنشان قطع می‌کنند.».

اما صاحب یکی از دکه‌های خیابان فلسطین دلیل را موش‌ها می‌داند و می‌گوید همه‌چیز به نبود مدیریت شهرداری بازمی‌گردد: «اول موش‌ها، بعد آب. موش‌ها به درختان آسیب زدند و درختان از بین رفت. آب هم که به این درختان نرسید. همه اینها به‌دلیل عدم مدیریت شهرداری است.»

بااین‌حال، توضیحات پیش‌تر شهرداری منطقه ۱۱ تهران شامل هیچ‌کدام از این موارد نمی‌شود و به موضوعی اشاره می‌کند که دست‌کم این افراد اطلاعی از آن ندارند.

درخواست‌های مردمی؟

چهاردهم تیرماه امسال و به‌دنبال انتشار خبری در فضای مجازی مبنی‌بر قطع درختان زنده و قدیمی در منطقه ۱۱ تهران، شهرداری این منطقه اطلاعیه‌ای صادر کرد.

در این اطلاعیه آمده بود رفع خطر درختان خشک‌شده «حسب دستورالعمل‌های صادره به جهت جلوگیری از انتقال آفات و بیماری‌ها به سایر درختان» و همچنین نرسیدن «خسارت جانی و مالی به شهروندان» است.

روابط‌عمومی شهرداری این منطقه تأکید کرده بود این اقدام بنا بر «درخواست‌های متعدد مردمی» که از طریق سامانه‌های شهرداری به این منطقه می‌رسد و «درخواست برای پاکسازی درختان آفت‌زده» انجام شده است.

در ادامه نیز ذکر شده که شهرداری منطقه ۱۱ «اهتمام ویژه‌ای به کاشت نهال و تأمین و افزایش سرانه فضای سبز کافی برای اهالی محله» دارد.

چهار روز بعد، یعنی در هجدهم تیرماه، «حسین پیراردی»، معاون خدمات شهری منطقه ۱۱ تهران، درباره رفع خطر تعدادی از درختان خیابان فلسطین و خارج کردن ریشه این درختان گفته بود: «پس از تأیید آزمایشات توسط وزارت جهادکشاورزی مشخص شد برخی درختان دچار دو بیماری قارچی شدند. بیماری قارچی از طریق آب منتقل می‌شود و علاوه‌برآن، یکی از این بیماری‌ها از طریق ریشه به درختان دیگر منتقل می‌شود.»

او توضیح داد: «ما اقدامات لازم برای رفع این بیماری را انجام داده‌ایم؛ اما به مرحله‌ای رسیده بود که راهی جز رفع خطر درختان نداشتیم که با توجه به شکایات مردمی و احتمال خطرات جانی و مالی مجبور به رفع خطر شدیم.»

آخرین‌بار هم اواخر مردادماه امسال شهردار این منطقه در نشست خبری این موضوع را تأیید کرده و گفته بود قطع درخت فقط با «مجوز» انجام می‌گیرد و دلیل قطع برخی درختان فلسطین جنوبی، «آفت» بوده است.

مستند مکتوب ارائه دهید

«میترا حسینی»، کارشناس محیط‌زیست، به «پیام ما» می‌گوید مسئله اصلی این است که گزارش یا تحقیقی درباره نوع آفت‌های چنار‌های تهران وجود ندارد: «تابه‌حال تحقیقی درباره این درختان ندیده‌ایم که نشان دهد آفت قارچی دارند. تنها جایی که مدعی این موضوع است، شهرداری است. تاکنون چندین‌بار چنین ادعایی شده و از آن به‌عنوان «سرطان رنگی» نام می‌برند که کاملاً من‌درآوردی است.»

به‌گفته او، تاکنون تعداد زیادی از درختان خیابان ولیعصر هم به این بهانه قطع شدند: «یک جست‌و‌جو در اینترنت کافی است تا نشان دهد به‌بهانه سرطان رنگی چه‌ها که در این شهر نکردند. بنابراین، نیاز است شواهدی برای این بیماری ارائه دهند و یک مقاله یا گزارش مکتوب دراین‌باره منتشر کنند، نه اینکه صرفاً به یک ادعای شفاهی بسنده کنند.»

شهرداری منطقه ۱۱ تهران در اطلاعیه خود به «آفت» اشاره کرده بود و معاون خدمات شهری این منطقه به وجود «قارچ» و «بیماری». بااین‌حال ابراهیمی تأکید می‌کند بیماری با آفت متفاوت است: «بیماری یعنی قارچ و باکتری و آفت یعنی سوسک و حشره. بنابراین، لازم است بدانیم چه گونه قارچ و با چه درصد آلودگی وجود دارد. پس از آن است که می‌توان درباره واگیرداربودن آن بحث کرد و به نتیجه رسید که آیا لازم است همه درختان قطع شوند یا خیر.»

او به آفت‌های ثانویه و راه‌های پیشگیری به‌جای قطع اشاره می‌کند: «برای مثال آفت‌های ثانویه درخت‌های چیتگر، سرخه‌حصار و… قابل مشاهده است؛ به این معنا که کف درخت به‌دلیل سنگفرش‌شدن و نبود آبیاری مناسب دچار این نوع آفت می‌شود. برای درخت‌های خیابان فلسطین هم چنین اتفاقی افتاده است. وقتی درخت تا این حد تحت تنش قرار گیرد، مستعد آفت می‌شود. به‌جای اینکه دلایل این تنش را از بین ببرند، صبر می‌کنند تا درخت نابود شود و بعد اقدام به قطع می‌کنند.»

پلاک‌گذاری، راهی برای پایش عمومی

به‌اعتقاد ابراهیمی، ریشه‌های درخت به آب، هوا و مواد غذای احتیاج دارد: «وقتی کف آن سنگفرش شود از این سه محروم می‌شود و تحت تنش قرار می‌گیرد. درخت چنار بسیار آب‌دوست است و ریشه‌های آن باید در معرض هوا قرار گیرد. پس زمانی که نشانه‌های اولیه درخت را می‌بینیم، راهکار قطع کردن نیست.»

این کارشناس محیط‌زیست به نبود شفافیت در بیماری این درخت‌ها اشاره می‌کند: «من با آفت قارچ آشنا نیستم. اما آنقدر همه‌چیز در ابهام است که نمی‌توان به‌طور قطعی گفت چه راهکاری وجود دارد. به همین دلیل، مدیریت درخت‌ها باید شفاف باشد. همچنین، درخت‌ها باید پلاک‌گذاری شوند تا بدانیم هرکدام چه قدمتی دارد. این کار در اصفهان انجام شده؛ یک QRcode دارد و می‌توانید اسکن کنید و شناسنامه سلامت درخت را ببینید.»

به‌گفته او، پلاک‌گذاری باعث می‌شود درخت شناسنامه داشته و قابل‌پایش توسط عموم باشد: «همچنین باوجود این پلاک‌گذاری، کارشناسان هم می‌توانند درباره درخت نظر دهند، اما اکنون این اتفاق نمی‌افتد.»

تا لحظه تنظیم این گزارش، روابط‌عمومی منطقه ۱۱ شهرداری تهران به درخواست «پیام ما» برای ارسال مستند‌های مکتوب درباره آزمایش‌های انجام‌شده بر آفات این درختان، پاسخی نداد.

بااین‌حال، قطع درختان پایتخت یادآور خاطرات تلخی برای مردم است. همان بلایی که سر چنار‌های خیابان ولیعصر آمد و بی‌آبی و توسعه شهری جانشان را گرفت و «مهدی چمران»، رئیس شورای شهر تهران، در واکنش به نقد‌ها گفته بود: «وقتی درختان در کنار خیابان و با حجم بالایی از تردد قرار دارند، حفظ آنها سخت است. درختان خیابان ولیعصر عمر خوبی داشتند، اما وقتی مشکل ایجاد می‌کنند و ممکن است آفت آن به دیگر درختان برسد… چاره‌ای دیگر جز قطع آنها نیست.»

آبان‌ماه سال ۱۴۰۲ هم تصاویری از درختان سربریده خیابان ایتالیا منتشر شد و شهردار منطقه ۶ درباره تصاویر منتشرشده توضیح داد که این اقدام برای «رفع خطر» بوده؛ بنابراین با وجود انتقاد‌های قبلی، شهرداری تهران هنوز هم راهکاری برای شفاف‌سازی دقیق ندیده است؛ در بر همان پاشنه می‌چرخد و صرفاً به گفته‌های شفاهی و انتشار اطلاعیه بسنده می‌کند.

به گزارش اقتصادران، پاک‌تراشی درختان چیتگر هنوز ادامه دارد. قرار بود طبق وعده شهردار منطقه ۲۲ تهران، همه درختان خشک و آفت‌زده را قبل از رسیدن سال نو از پارک خارج کنند تا درختان دیگر آلوده نشوند. مسئولان شهری حتی گفته بودند تا شب عید بالای ۲۰ هزار اصله درخت در چیتگر کاشته می‌شود، اما آنچه اکنون به چشم ساکنان می‌آید، ادامه قطع درختان از سه سال پیش تا امروز است. بی‌توجهی به بحران بی‌آبی و رشد آفت‌ها چنان بوده که علاوه بر چیتگر، در سرخه‌حصار هم تکرار شده و به حذف درختان بیمار انجامیده است، آنطور که یکی از کارشناسان فضای سبز می‌گوید به‌زودی در لویزان هم گسترده خواهد شد.

در پارک چیتگر چه خبر است؟

پرپنچی، یکی از ساکنان این محله می‌گوید پیمانکاران قطع درخت، از روز یکشنبه مشغول تراشیدن جنگل‌اند. او که تصاویر این پاک‌تراشی را در اختیار «هفت صبح» گذاشته، می‌گوید: «قطع درختان در شمال غربی پارک چیتگر در جریان است. نمی‌دانیم به‌دست چه کسی، اما به همسایه‌ها و ساکنان اطلاع‌رسانی کردم تا بعد از آن استشهادی جمع و به این وضع اعتراض کنیم. من از سال ۹۰ اینجا زندگی می‌کنم، خانه‌ام مقابل دریاچه و جنگل است.

از سه سال پیش این درخت‌ها روز به روز سست و کمرنگ می‌شوند و بعد قطع‌شان می‌کنند. داخل جنگل هم برخی مسیر‌ها را بسته‌اند و از چشم‌انداز خانه‌ها، قطعات منظمی دیده می‌شود که درختانش خشک شده. می‌گویند درختان بیمار بوده‌اند، اما چطور درختان باغ راز هستی (باغ سمن‌ها)، در همسایگی این قطعات، هنوز سرسبز و زنده‌اند؟ اگر قطع کرده‌اید باید جایگزین کنید. مشکل این است که اصلاً آبیاری نمی‌کنند. پیرمرد باغبان اینجا می‌گوید فقط چهار نفر در پارک مشغول‌اند، دو نفر آبیاری می‌کنند و دو نفر زباله جمع می‌کنند. جنگل را رها کرده‌اند.»

اسفند ۱۴۰۳، وقتی تصاویر قلع‌وقمع درختان این جنگل دست به دست می‌شد «ایمان گودرزی»، معاون خدمات شهری شهرداری منطقه ۲۲ در جمع خبرنگاران دلیل قطع درختان را «تنش‌های آبی سالیان گذشته» و «سرایت آفت سوسک پوست‌خوار به‌دلیل خشکیدگی درختان» عنوان کرد. طبق گفته او تا آن زمان ۷۷۰۰ درخت آفت‌زده در فاز شرقی و غربی چیتگر شناسایی شده و بنا بود به‌زودی از پارک خارج شوند. رئیس فضای سبز منطقه ۲۲ هم گفته بود: «۱۵ سال پیش فقط ۱۰۰ درخت بیمار بود که اگر قطع می‌شد، حالا مجبور نبودیم هزاران درخت را قطع کنیم.» اکنون بیش از یک ماه از موعد مقرر گذشته و قطع هزاران درخت هنوز ادامه دارد.

هم‌سرنوشتی چیتگر، سرخه‌حصار و لویزان

«هادی کاشانی»، مدیرعامل جمعیت داوطلبان سبز درباره وضعیت جنگل چیتگر و سرنوشت آن به «هفت صبح» می‌گوید: «نزدیک به یک دهه قبل، به‌دنبال تغییر شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آبی، سه پارک جنگلی چیتگر، سرخه‌حصار و لویزان با گونه غالب کاج تهران، به‌تدریج به آفت سوسک پوست‌خوار مبتلا شدند. این بیماری بدواً به‌صورت نقطه‌ای بود، اما کم‌کم طغیان کرد و طی سال‌های قبل، به‌ویژه در سرخه‌حصار و چیتگر، تبدیل به لکه و کلونی‌های گسترده این آفت شد. در نهایت هم تعداد قابل‌توجهی از درختان خشک شد و از بین رفت.»

مالکیت این سه بوستان جنگلی که جزو اراضی ملی است، در ید منابع طبیعی استان تهران است. شهرداری تهران در نقش بهره‌بردار، از این سه پارک نگهداری می‌کند، اما پیگیری‌ها از این سازمان و مسئولان شهری بی‌نتیجه است. این کارشناس فضای سبز شهری می‌گوید: «در سال ۱۴۰۰، شهرداری تهران با منابع طبیعی برای تعیین تکلیف درختان خشکیده مکاتبه کرده و پس از تشکیل کمیته کارشناسی تخصصی زیر نظر منابع طبیعی و چند نوبت بازدید کارشناسان دستورالعملی تهیه شد تا طبق آن درختان آلوده حذف و امحا و بقایای آن از پارک خارج شود، از تله‌های فرمونی (برای ردیابی و شکار آفات) استفاده شود، سموم خاصی به کار گرفته شود و تقویت و آبیاری مرتب باشد و غیره…»

به گفته او، منابع طبیعی برای حذف و امحای درختان، یک نوبت در زمستان ۱۴۰۰ آگهی مزایده گذاشت و قسمتی از درختان خشک چیتگر، سرخه‌حصار و تعداد محدودی در لویزان را قطع و جمع‌آوری کردند، اما چون تعداد درختان خشکیده چیتگر و سرخه‌حصار زیاد بود، در نوبت اول مزایده نشد و بقایای درختان ماندند و همین کار باعث گستردگی بیشتر آفت و خشکیدگی شد.»

مدیرعامل جمعیت داوطلبان سبز ادامه می‌دهد: «بهره‌بردار امسال، سلیقه بهره‌بردار سه سال قبل را ندارد و با شلختگی و بی‌نظمی این کار را انجام می‌دهد. درختی که قطع می‌کند را سریع خارج نمی‌کند، ادوات به اندازه کافی ندارد و کارش طول می‌کشد. جایی را قطع و درختان را رها می‌کند و می‌رود جای دیگر. این شکل کار در اذهان عمومی باعث شائبه شده و ابعاد رسانه‌ای پیدا کرده است.» باوجود ادامه روندی که کاشانی آن را شلختگی می‌خواند، پیداست که جای نظارت از سوی منابع طبیعی و شهرداری خالی است.

طبق برآورد مسئولان شهری، حذف ۷۷۰۰ درخت از چیتگر قطعی است و براساس طرح بهره‌وری اداره کل منابع طبیعی، ۲۰ هزار اصله درخت جایگزین درختان قدیمی خواهد شد. به‌گفته معاون خدمات شهری شهرداری منطقه ۲۲، تا اسفند پارسال ۸ تا ۹ هزار درخت سه تا پنج‌ساله از نوع داغ‌داغان، زیتون تلخ و بلوط در چیتگر کاشته شده است.

اما این‌طور که هادی کاشانی می‌گوید، در چیتگر حدود ۱۵ هزار و در سرخه‌حصار حدود ۸ هزار درخت خشکیده موجود بوده و با اضافه کردن بیش از ۱۰۰ درخت خشکیده در لویزان، شمار درختانی که قرار است از عرصه‌های جنگلی تهران حذف شوند، در مجموع به بیش از ۲۳ هزار اصله می‌رسد. کاشانی تأکید می‌کند که باوجود پیگیری‌ها، درختان بیمار لویزان هنوز تعیین‌تکلیف نشده‌اند و «اگر به‌موقع چاره نشود، طغیان آفت مشابه آنچه در دو پارک دیگر رخ داده است، به‌زودی در لویزان تکرار می‌شود».

او با اشاره به اینکه در زمان احداث چیتگر، در اقدامی اشتباه، حدود ۸۰ درصد گونه غالب این پارک‌ها، کاج الدار یا کاج تهران، به‌صورت تک‌گونه‌ای کاشته شده است، ادامه می‌دهد: «امروزه در جنگل‌های دست‌کاشت شهری تکنولوژی کاشت تلفیقی توصیه می‌شود. یعنی نباید یک‌دست باشد. باید مخلوط و از گونه‌های مقاوم و کم‌آب‌بر باشد.

اما می‌بینیم که در چیتگر با بدسلیقگی گونه زیتون تلخ یا گونه ملیا کاشته‌اند که نیاز آبی قابل‌توجهی دارد. یا در خوشبینانه‌ترین حالت، اقاقیا و زبان‌گنجشک. از طرف دیگر تصور کنید در لکه‌ای از پارک چیتگر هزار نهال واکاری شده باشد، در دنیا در چنین شرایطی دور نهال‌ها محصور می‌شود، اما در ایران چنین نیست و تعداد قابل‌توجهی همان چند ماه اول از بین می‌رود. با این وضعیت مدیریتی نمی‌توانیم انتظار احیا داشته باشیم و دورنمایی که برای احیای این جنگل‌ها انتظار داریم، با این شکل کاشت گونه‌ها رخ نمی‌دهد.»

مرگ تدریجی درختان چیتگر

خانه‌ام مقابل دریاچه و جنگل است. از سه سال پیش این درخت‌ها روز به روز سست و کمرنگ می‌شوند و بعد قطع‌شان می‌کنند. داخل جنگل هم برخی مسیر‌ها را بسته‌اند و از چشم‌انداز خانه‌ها، قطعات منظمی دیده می‌شود که درختانش خشک شده. می‌گویند درختان بیمار بوده‌اند، اما چطور درختان باغ راز هستی (باغ سمن‌ها)، در همسایگی این قطعات، هنوز سرسبز و زنده‌اند؟

به گزارش اقتصادران، داستان تکراری قطع درختان طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه، سال‌هاست به یک ژانر تلخ و گزنده تبدیل شده، درست از همان‌جایی که «عبدالله مستوفی» در دهه ۱۳۲۰ در کتاب «شرح زندگانی من» نوشت «در زمان رضاشاه در خیابان پهلوی به فاصله هر دو متر، یک چنار و بین هر دو چنار یک بوته گل سرخ کاشتند. بنابراین، در دو سوی مسیر ۱۸ کیلومتری خیابان مجموعاً ۱۸ هزار چنار کاشته شد. البته برخی این تعداد را تا ۲۴ هزار اصله نیز برآورد کرده‌اند» و حالا تفاوت‌های زیادی بین آن تصویر مستوفیِ معروف است و تصویر امروزی خیابان و درخت‌هایی که دیگر به احترام عابران در تابستان کمری برای خمیده شدن ندارند.

اما از حدود هفت دهه بعد، نه به‌بهای ساماندهی درختان ردیف‌شده و تنومند خیابان ولیعصر بلکه به‌بهانه خشک شدن، آوار سم‌های مختلف بود که ریشه درختان را می‌سوزاند و حالا جوی‌های خیابان ولیعصر بیشتر شبیه به میدان جنگی شده‌اند که میانه گودال‌های عمیق‌شان تنه نازکی از درختان بی‌سرپناه قد علم کرده‌اند، اما نه میانه همه گودال‌ها، که در برخی نقاط به‌طورکلی جوی‌ها خالی مانده‌اند از هر تنه سبز تنومند و حتی کم‌جانی!

روایت‌ها از اولین نسل باغدارانی که چنارهایشان در خیابان ولیعصر جاخوش کردند زیاد است، یکی از آنها را به «ارباب خلیل»، باغدار معروف محله کن، نسبت می‌دهند که چنار‌های جوان را از خزانه چنار «باغ نو» سوار بر اسب و الاغ می‌کرد و راهی خیابان پهلوی سابق می‌شد. آخرین بازمانده از فرزندان او گفته بود «پدرم باغدار بود. زمانی که از «بلدیه» شهر اعلام کردند قرار است سرتاسر خیابان ولیعصر (پهلوی سابق) را چنار بکارند، نخستین نفر پدرم را انتخاب کردند. باغداران شمیرانی پدرم را خوب می‌شناختند. قرار شد نهال‌های چنار از کن راهی تهران شود. چون نهال‌های چنار روستای کن بسیار مرغوب و معروف بود.»

رحیمی گفته «پدرم تعریف می‌کرد که وقتی نهال‌ها کاشته شد. شهردار وقت تهران، دستی روی نهال‌ها کشید و با تعجب گفت احتمالاً این درخت‌ها ریشه ندارد. چطور ممکن است این‌قدر سریع کاشته شود؟ خبر به «رضاشاه» رسید. آمد و دستور داد چند نهال را از خاک دربیاورند. همه تعجب کردند. نهال‌ها نه‌تنها ریشه داشتند بلکه ریشه‌ها قطور و به‌هم تنیده بودند.»

«سید عباس سادات»، نسل دوم یکی دیگر از همان باغدارانی است که می‌گویند خیابان ولیعصر را سبز کرده، این خاندان منطقه‌ای مشخص برای کاشت چنار‌ها داشتند؛ آنها امیریه قدیم را از میدان راه‌آهن تا چند کیلومتر بالاتر از میدان منیریه تأمین می‌کردند و حالا با وجود گذشت بیش از هشت دهه از آن روز‌ها سیدعباس سادات، پا جای پای پدر گذاشته و رزق سبزش، خانه‌های ضلع شمالی خیابان پیران‌عقل پایین‌تر از میدان منیریه را هم پربار کرده است. هرچند خاطراتش به نسل اول باغدارانی که چنار‌ها ولیعصر را کاشتند نمی‌رسد، اما به خاطر دارد درختانی را که با درشکه از شهریار و کرج به این منطقه آورده می‌شدند و سه‌تومان‌هایی را که باید برای هر درخت پرداخت می‌کردند. او از سال ۱۳۴۲ که کلاس ششم را تمام کرده و پایش به این خیابان باز شده بود، علامتگذاری‌هایی را به خاطر دارد که قرار بود پدرش صد چنار در آن نقاط بکارد.

اما حالا و با گذشت چندین دهه از آن روزها، این خیابان که رؤیای جهانی شدن را بعد از ثبت شدنش در فهرست آثار ملی در سر می‌پروارند، با چالش‌های زیادی روبه‌روست؛ چالش‌های متعددی که بیشترشان را زیاده‌خواهی مالکان مغازه‌های این خیابان طویل و دراز سبب شده‌اند.

سوداگران چشم و گوش بسته خیابان ولیعصر

در گذشته کارشناسان معتقد بودند، چون ریشه چنار‌ها به قنات‌های تهران رسیده و از بالا به پایین سرازیر می‌شوند، با ساخت‌وساز‌های سوداگرانه، مسیر قنات‌ها مسدود و درختان در برخی نقاط به‌مرور خشک شده‌اند. برج‌های ساخته‌شده در این مسیر نیز باعث تنگی فضای درختان شده و کم‌کم چنار‌ها را افسرده و خشک کرده‌اند. اما چندسالی است دلایل دیگری مطرح می‌شود، مانند خشک کردن درختان توسط صاحبان ساختمان‌ها به‌بهانه پوشانده شدن نمای ساختمان، مانند اتفاقی که برای ۱۲ چنار محله محمودیه افتاد و با ورود مراجع ذی‌ربط، مالک یک ساختمان مقصر اصلی معرفی شد و برایش جریمه‌ای میلیاردی تعیین کردند.

پدرم تعریف می‌کرد وقتی نهال‌ها کاشته شد. شهردار وقت تهران، دستی روی نهال‌ها کشید و با تعجب گفت احتمالاً این درخت‌ها ریشه ندارد. چطور ممکن است اینقدر سریع کاشته شود؟ خبر به «رضاشاه» رسید. آمد و دستور داد چند نهال را از خاک در بیاورند. همه تعجب کردند. نهال‌ها نه‌تنها ریشه داشتند بلکه ریشه‌ها قطور و به‌هم تنیده بودند

خیابان ولیعصر آنقدر اهمیت داشت که از چندسال قبل پایگاه میراث شهری و موزه‌ای به همین نام در نزدیکی منیریه تهران و در خانه‌ای قاجاری شکل گرفت و مسئولانش همه هم و غم خود را برای ثبت و ضبط خاطرات مردم بومی خیابان به کار بردند تا نخست در فهرست آثار ملی به ثبت برسد و درنهایت روی جهانی شدن ببیند. اما به‌نظر می‌رسد تحمل مدیریت شهری در همین حد بود که فقط ثبت ملی شود و به‌مرور با حذف معیار‌هایی که یک اثر را جهانی می‌کند، روی طرح‌های درآمدزایی خود متمرکز شوند.

در نقاط مختلف دنیا جوی آب را مزاحم می‌دانند و ما یک عنصر شهری

«وحید قاسمی»، مدیر موزه خیابان ولیعصر، می‌گوید: «وقتی از ثبت پدیده‌ای به‌نام خیابان حرف می‌زنیم، باید ببینیم چه چیز آن خیابان واجد ارزش است که به ثبت شدن آن فکر می‌شود؛ اگر طولانی بودن خیابان مدنظر باشد، جنس کار متفاوت می‌شود، چون از ویژگی‌هایی می‌گوییم که در منظر تاریخی فرهنگی خیابان متبلور است، یعنی یک بستر طبیعی، شکل و قالب و ظرفیتی که فضایی را برای ایجاد چنین خیابانی در خود دارد.»

به‌اعتقاد او، حرف زدن درباره خیابان ولیعصر، یعنی صحبت کردن از مهمترین عناصر خیابان مانند جوی، کف، درخت، جداره و معبر عبور؛ که همین عناصر و ویژگی‌ها به‌همراه دیگر عناصر و منظر فرهنگی خیابان که در توسعه شهر تهران نقش داشته‌اند، برای ثبت جهانی این خیابان نقش مهمی دارند. او با تأکید بر اینکه خیابان یک فضای شهری است و واژه آن در مقابل بیابان استفاده می‌شود، ادامه می‌دهد: «در معنای تاریخی و از منظر فرهنگ ایرانی، خیابان فضایی است که محیطی باغ مانند داشته باشد و دو طرف آن جوی و آب روان باشد، درست مانند فضای شهری باقیمانده از دوره صفویه و خیابان‌هایی مانند «چهارباغ» اصفهان و در شکل مدرن امروزی خیابان ولیعصر.»

قاسمی با اشاره به اینکه در دیگر نقاط دنیا جوی آب را یک عنصر مزاحم در خیابان قلمداد می‌کنند، می‌گوید: «این شرایط در خیابان ولیعصر تهران متفاوت است، این عنصر ارزشمند شهری باید مبتنی‌بر شرایط حفاظت، شکل، اندازه و جوی آب شکل گرفته باشد تا درعین‌حال، بتوانیم در کنار آن یکسری امکانات شهری ایجاد کنیم.»

او ادامه می‌دهد: «زمانی که یک اثر را جهانی می‌کنیم، ویژگی‌ها و تعریف‌های ثبت جهانی را نیز بیان می‌کنیم و به فرایند‌ها و برنامه‌ها برای نگهداری از عناصر خیابان توجه داریم، یعنی علاوه‌بر نگهداری از درختان، جوی آبی را ساماندهی می‌کنیم، خیابان را از معبر به فضای شهری تبدیل می‌کنیم و سرعت حرکت اتومبیل را پایین می‌آوریم، مسیر دوچرخه و پیاده را ساماندهی می‌کنیم.»

به‌گفته قاسمی، در قدم نخست وقتی فضای شهری خیابان به‌عنوان یک ارزش در فهرست میراث جهانی ثبت می‌شود، مسئله درختان دیگر فقط فضای سبز آنها نیست، بلکه درختان این خیابان بخش مهمی از قصه این خیابان و یکی از مهمترین روایت‌های موجود درباره این فضای شهری است. او با تأکید بر اینکه اگر درختان این خیابان، فقط به‌عنوان یکسری فضا و بدنه سبز دیده شود، احتمالاً تعاریف به‌گونه دیگری مطرح می‌شوند، ادامه می‌دهد: «در بخشی از روایت نوع مواجهه با این قضیه متفاوت است.»

این کارشناس میراث‌فرهنگی، باوجوداین تأکید کرد در همه‌جای دنیا بخش مهمی از آثار تاریخی و بافت‌های تاریخی در فرایند طراحی و به‌روز شدن قرار می‌گیرند و به پایش نیاز دارند تا به‌عنوان یک معنای فرهنگی و ارزش‌افزوده در لیست شهری ثبت شوند.

روایتی متفاوت از نحوه کاشت درختان خیابان ولیعصر

قاسمی نیز روایتی متفاوت از اولین نسل باغبان‌هایی که چنار‌های خیابان ولیعصر را کاشته‌اند، دارد. او می‌گوید: «طبق یکی از استادی که در موزه خیابان ولیعصر وجود دارد، برای پرورش این درخت، یک باغ از «محمدباقر تقی‌اف» در محدوده کرج اجاره شده بود و درخت چنار در آن پرورش داده می‌شد. به‌محض اینکه درخت چنار در باغ کاشته می‌شد و چنار‌ها با محیط سازگار می‌شدند، جابه‌جایی انجام می‌شد و نه‌فقط چنار‌ها در خیابان بودند، بلکه این سند هم مهمترین سندی بود که به چشم دیده‌ام.»

با قصه پایتخت چه کنیم؟

شاید تعریف موزه و آنچه از گذشته و تاریخ بیان می‌کند، خود دلیلی باشد برای مدیریت شهری که برداشتن هر قدم برای این خیابان را با نظر کارشناسان و محققان این پایگاه میراث شهری بردارد، خواسته‌ای هرچند ساده که به‌نظر می‌رسد حتی به آن فکر هم نمی‌شود، چه برسد به عمل!

وجود موزه خیابان ولیعصر به‌عنوان پدیده‌ای پویا امتیازی بزرگ برای مدیریت شهری محسوب می‌شود؛ چون به‌نوبه خود یک مرکز اسناد و پژوهش طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه محسوب می‌شود. اما به چنین مرکزی که می‌توان با استفاده از اطلاعاتش در مورد اینکه اصلاً چنار‌ها از کجا به این نقطه آورده شده‌اند و روش کاشتشان چطور بوده، باروری درختان را بهتر و آینده‌شان را تضمین کرد، بی‌توجهی می‌شود. نوع رفتار‌ها با درختان این خیابان به‌گونه‌ای است که گویا مدیریت شهری و مالکان ساختمان‌های این خیابان بیشتر با مزاحمانی تنومند مواجهند که مانع درآمدزایی‌شان شده‌اند، هرچند اگر قدری آینده‌نگری را چاشنی رفتارشان می‌کردند و به آینده این خیابان بعد از ثبت جهانی فکر می‌کردند، از این تهدید‌ها به‌عنوان یک فرصت استفاده می‌کردند تا مدل گفت‌و‌گو و رفتار با تهران متفاوت شود.

اما مهمترین نکته‌ای که میراث‌فرهنگی نسبت به آن هیچ توجهی ندارد، رفتار با بنا‌های تاریخی است چه از نظر قوانین عملی و چه راهکار‌هایی که می‌تواند با مطرح کردن آنها و یک نوع فرهنگسازی بین مردم از قطع شدن درختانی که می‌توانند این خیابان را به بهشت تبدیل کنند، جلوگیری کنند.

پایتخت را به یک جای دیگر می‌بریم، اما قصه پایتخت را کجا می‌خواهیم ببریم؟ ذره ذره نگاه می‌کنیم مانند دومینوها، خیابان که در لاله‌زار و چهارباغ متبلور شده، فضای شهری خیابان را در پایتخت صفویه و قاجار می‌بینیم، این محصول آن است که می‌گویند پایتخت را عوض کنیم؛ چون به آن قصه و روایت کاری ندارند. از سوی دیگر هم مسئله این است که وقتی ما می‌گوییم اینها از منظر میراث‌فرهنگی واجد ارزش است، برای مسائل مبتلابه امروز آن چکار کردیم. ما در حوزه فرهنگ و میراث‌فرهنگی راه‌حل نداریم و فقط می‌گوییم نکنید و نبرید. هیچ‌چیز آیه نیست در این جهان، اگر چیزی واجد ارزش است، به این دلیل است که فرایند فرهنگی علی‌الدوام به‌روز دارد؛ اما، چون آن را فراموش کرده‌ایم، فقط در میراث فرهنگی می‌گوییم به آن دست نزنید به این دست بزنید. بخش مهم حفاظت به‌روز کردن است. یک عمارت و ساختمان تا وقتی زندگی می‌کند، واجد ارزش است. هر چیزی که آن را نگه داریم و زندگی را درون آن نبریم، هرچند مرمت هم شود، به‌مرور زمان فرسوده می‌شود.

حالا درست کنار جوی‌های پهن خیابان ولیعصر و حفره‌های عمیق باقیمانده از تنه درختان کهنی که از ریشه درآورده‌اند، اعلام کرده‌اند «طرح ساماندهی درختان خیابان ولیعصر» را اجرایی می‌کنند، با از ریشه کندن تاریخ؟!