به گزارش اقتصادران، سالهایی که کارگران و بیمهپردازان حق بیمه از حقوق ماهانه خود کسر میکردند، تصورشان این بود که در سالهای بازنشستگی، دستکم از دغدغه درمان آسودهتر خواهند بود؛ دورهای که با افزایش سن، بیماریهای مزمن، نیاز به دارو، آزمایش، تصویربرداری و مراقبتهای تخصصی، بیش از هر زمان دیگری به حمایت بیمهای نیاز است. اما امروز بسیاری از بازنشستگان تأمین اجتماعی، نهتنها از آسودگی درمانی خبری نمیبینند، بلکه خود را در میانه یک بحران فرساینده میدانند؛ بحرانی که از یکسو به گرانی سرسامآور خدمات درمانی و از سوی دیگر به تأخیر در پرداخت مطالبات بیمه تکمیلی گره خورده است. اعتراض اخیر جمعی از بازنشستگان به وضعیت درمان و تأخیر چندماهه در بازپرداخت هزینههای بیمه تکمیلی، فقط گلایهای مقطعی نیست؛ این اعتراض، بازتاب یک نارضایتی عمیق و انباشته از ساختاری است که به گفته بازنشستگان، در حساسترین سالهای زندگی، آنها را تنها گذاشته است.
بازنشستگان میگویند در شرایطی که هزینه یک ویزیت ساده، آزمایشهای دورهای، داروهای تخصصی، خدمات دندانپزشکی، تصویربرداری و بستری، بخش قابل توجهی از مستمری ماهانه را میبلعد، تأخیر چهارماهه یا بیشتر در بازپرداخت هزینههای درمان، عملاً به معنای فشار مضاعف بر سفره و معیشت آنهاست. بسیاری از سالمندان، بهویژه بازنشستگانی که با بیماریهای مزمن مانند دیابت، فشار خون، مشکلات قلبی، آرتروز و بیماریهای تنفسی زندگی میکنند، ناچارند ماهانه هزینههای ثابتی برای دارو و مراقبت درمانی بپردازند. در چنین شرایطی، تأخیر در بازگشت مطالبات درمانی، فقط یک تأخیر اداری نیست؛ بلکه به تعویق افتادن خرید دارو، عقب افتادن آزمایش، حذف بخشی از درمان یا حتی قرض گرفتن برای ادامه زندگی است.
درمان؛ بزرگترین نگرانی دوران بازنشستگی
واقعیت این است که سالمندی، پرهزینهترین دوره زندگی از منظر سلامت است. با افزایش سن، نیاز به خدمات درمانی افزایش مییابد و کیفیت پوشش بیمهای به یکی از اصلیترین شاخصهای امنیت روانی و اجتماعی تبدیل میشود. برای بازنشستگان تأمین اجتماعی، این انتظار وجود دارد که سالها پرداخت حق بیمه، در دوران بازنشستگی به حمایت موثر و قابل اتکا تبدیل شود. اما در سالهای اخیر، فاصله میان هزینه واقعی درمان و میزان پوشش بیمهای، به شکل محسوسی افزایش یافته است. بازنشستگان میگویند حتی در مواردی که بیمه پایه بخشی از هزینه را تقبل میکند، سهم پرداخت از جیب همچنان بسیار بالاست. از سوی دیگر، محدودیت مراکز طرف قرارداد، کیفیت پایین برخی خدمات، کمبود دارو و صفهای طولانی در مراکز دولتی، آنها را ناچار به مراجعه به بخش خصوصی میکند؛ بخشی که هزینههای آن برای بسیاری از مستمریبگیران سنگین و گاه کمرشکن است.
در چنین شرایطی، بیمه تکمیلی باید نقش ضربهگیر را ایفا کند؛ اما وقتی پرداخت مطالبات با تأخیرهای چندماهه همراه میشود، همین سازوکار حمایتی نیز کارکرد خود را از دست میدهد.
اعتراض بازنشستگان تامین اجتماعی به وضعیت درمان
جمعی از بازنشستگان تامین اجتماعی به ایلنا گفتند: هزینههای درمان بسیار بالاست و با وجود پرداخت حق بیمه درمان در دورههای مختلف باز هم از حمایت قابل قبول برخوردار نیستیم. از سوی دیگرهزینههای درمان بسیار بالاست و با وجود پرداخت حق بیمه درمان در دورههای مختلف، باز هم از حمایت قابل قبول برخوردار نیستیم. آنها افزودند: سالها حق بیمه پرداخت کردیم تا در دوره پیری حداقل در زمینه درمان مشکل نداشته باشیم اما الان بیش از هر زمان دیگری با هزینههای سرسامآور درمان دست و پنجه نرم میکنیم. از یک طرف هزینههای درمان بالاست و از طرفی دیگر خدمات بیمه مادر و بیمه تکمیلی بسیار ناچیز است. بازنشستگان تاکید کردند: بسیاری از اوقات مجبور میشویم به مراکز درمان خصوصی مراجعه و از جیب خود هزینه کنیم که گاهی حتی بخش قابل توجهی از حقوق و پسانداز خود را صرف میکنیم و برای گرفتنِ این هزینهای که از جیب پرداخت کردیم باید ماهها صبر کنیم. همچنین بیمه آتیهسازان حافظ هنوز هزینههای درمان ما را بعد از گذشت ۴ ماه پرداخت نکرده و در شرایطی که هزینهها بیشتر از مستمری ما است، تعلل چند ماهه در پرداخت هزینه، زندگی ما را از آنچه امروز هست سختتر میکند.
بازنشستگان به کاهش ارزش پول خود اشاره کرده و گفتند: در شرایطی که قیمتها روز به روز بالا میرود و تورم بسیار شدید است، حتی یک روز تأخیر هم ارزش پول ما را کاهش میدهد. اگر ما چند ماه پیش میتوانستیم با بدهی خود برای خانه برنج و مایحتاج روزانه بخریم، امروز دیگر با همان مبلغ نمیتوانیم همان اقلام را به همان اندازه تعیین کنیم.
تأخیر در پرداخت کاهش ارزش پول و افزایش فشار روانی
پرستو حریری، کارشناس بیمه در این باره به «تعادل» میگوید: مشکل بازنشستگان فقط اصل مبلغ مطالبات درمانی نیست، بلکه زمان پرداخت هم اهمیت بسیار زیادی دارد. در اقتصادی که تورم بالاست، هر ماه تأخیر در بازپرداخت هزینهها به معنای کاهش ارزش واقعی پول بازنشسته است. او توضیح میدهد: وقتی بازنشسته برای درمان، از جیب خود چند میلیون تومان پرداخت میکند، معمولا این مبلغ را از محل مستمری، پسانداز اندک یا حتی قرض تأمین کرده است.
حال اگر بازگشت این مبلغ چهار یا پنج ماه طول بکشد، در عمل بخشی از قدرت خرید او از بین رفته است. این یعنی بازنشسته دو بار هزینه میدهد؛ یک بار برای درمان و بار دوم از محل افت ارزش پول. این کارشناس بیمه میافزاید: بیمه تکمیلی برای سالمندان باید بر پایه سرعت، شفافیت و دسترسی آسان طراحی شود: «بازنشستهای که در ۶۵ یا ۷۰ سالگی درگیر بیماری است، نباید درگیر فرآیندهای پیچیده ثبت اسناد، مراجعات مکرر و انتظار طولانی برای دریافت مطالبات شود. این وضعیت، شأن بیمهشدگان قدیمی را زیر سوال میبرد.» حریری با اشاره به ضعف در قراردادهای بیمه تکمیلی اظهار میدارد: بخشی از مشکل به نبود ضمانت اجرایی کافی در قراردادها برمیگردد. اگر شرکت بیمهگر در بازه زمانی مشخص ملزم به پرداخت نباشد یا جریمه تأخیر موثری وجود نداشته باشد، این چرخه فرسایشی ادامه پیدا میکند.
سالمندی و سلامت وقتی تأخیر درمان بیماری را تشدید میکند
او با تاکید بر اینکه تاخیر در درمان میتواند برای بازنشستگان آسیب زا باشد، میگوید: درمان نیز معتقد است بحران درمان بازنشستگان، فقط یک مساله مالی نیست، بلکه پیامدهای مستقیم جسمی و روانی دارد. سالمندان جزو آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی هستند. هرگونه اختلال در دسترسی به خدمات درمانی، میتواند مستقیما به تشدید بیماری، افزایش بستری، افت کیفیت زندگی و حتی مرگ زودرس منجر شود. این کارشناس توضیح میدهد: وقتی بازنشسته به دلیل نگرانی از هزینهها، مراجعه به پزشک را به تعویق میاندازد، آزمایش دورهای را حذف میکند یا داروی خود را کمتر مصرف میکند تا هزینهاش پایین بیاید، در واقع وارد چرخهای خطرناک میشود.
این تصمیمهای ناخواسته، در بلندمدت هزینههای درمان را چند برابر میکند. او میافزاید: فشار روانی ناشی از ناامنی درمانی نیز بسیار مهم است: «سالمندی دورهای است که فرد بیش از هر زمان دیگری به آرامش نیاز دارد. وقتی بازنشسته هر ماه نگران هزینه دارو، هزینه عمل جراحی یا زمان بازپرداخت بیمه باشد، اضطراب مزمن ایجاد میشود. این اضطراب خود میتواند بیماریهای زمینهای را تشدید کند.» حریری تاکید میکند: سیاستگذاری سلامت برای سالمندان باید بر اصل پیشگیری از فقر درمانی استوار باشد. فقر درمانی فقط ناتوانی در پرداخت نیست؛ بلکه وضعیتی است که فرد به خاطر هزینه، از درمان صرفنظر میکند یا کیفیت زندگیاش کاهش مییابد.»
شکاف میان مستمری و هزینههای واقعی زندگی
آرزو کاشفی، فعال مدنی نیز در این باره به «تعادل» میگوید: یکی از مهمترین لایههای این بحران، فاصله روزافزون میان مستمری بازنشستگان و هزینههای واقعی زندگی است. در شرایطی که تورم عمومی و تورم درمانی همزمان در حال افزایش است، مستمری بسیاری از بازنشستگان پاسخگوی نیازهای حداقلی نیست. او میافزاید: بازنشستگان میگویند بخش مهمی از درآمد ماهانه آنها صرف اجاره، خوراک، قبوض و هزینههای روزمره میشود و هزینههای درمانی عملا به عاملی برای حذف سایر نیازها تبدیل شده است. به این ترتیب بسیاری ناچارند بین خرید دارو، پرداخت اجاره یا تأمین مایحتاج روزانه یکی را در اولویت قرار بدهند. این فعال مدنی تاکید میکند: وضعیت کنونی، مفهوم بازنشستگی را که باید دورهای برای آرامش نسبی پس از سالها کار باشد، به دورهای از اضطراب دائمی بدل کرده است؛ اضطرابی که هر بار با یک نسخه دارو، یک آزمایش جدید یا یک قبض بیمارستان، دوباره خود را نشان میدهد.
ضرورت اصلاح فوری سازوکار بیمه تکمیلی
کاشفی اظهار میدارد: کارشناسان معتقدند حل این بحران، نیازمند مجموعهای از اقدامات فوری و ساختاری است. نخست، تسویه سریع مطالبات معوق بازنشستگان و تعیین زمانبندی روشن برای پرداختها. دوم، بازنگری در قراردادهای بیمه تکمیلی با هدف کاهش بروکراسی و افزایش سرعت بازپرداخت. سوم، گسترش مراکز طرف قرارداد با کیفیت مناسب تا نیاز به پرداخت از جیب کاهش یابد.
او میافزاید: همچنین شفافسازی در اطلاعرسانی، ایجاد سامانههای ساده و قابل دسترس برای پیگیری مطالبات، و نظارت دقیقتر بر عملکرد شرکتهای بیمهگر، از جمله اقداماتی است که میتواند بخشی از فشار فعلی را کاهش دهد. کاشفی تاکید میکند: بازنشستگان سالها ستون تولید و اقتصاد کشور بودهاند. نظام بیمهای اگر در دوران نیاز نتواند از آنها حمایت کند، در واقع فلسفه وجودی خود را از دست میدهد. به این ترتیب بیتوجهی به درمان سالمندان، فقط یک مساله صنفی نیست؛ این یک مساله اجتماعی و انسانی است. جامعهای که سالمندانش در صف درمان و انتظار مطالبات بمانند، با یک زنگ خطر جدی در حوزه رفاه و سلامت روبروست. این فعال مدنی در پایان هشدار میدهد: اعتراض بازنشستگان امروز، بیش از آنکه یک مطالبه مالی باشد، فریاد برای بازگرداندن حداقلی از امنیت، کرامت و آرامش به سالهایی است که قرار بود ثمره یک عمر کار و پرداخت حق بیمه باشد.
