برچسب: امنیت غذایی

به گزارش اقتصادران، غول گرانی و تورم این روزها بی‌رحمانه در حال بلعیدن سفره مردم است و هر روز کالایی حذف می‌شود. یک روز برنج، یک روز گوشت، یک روز لبنیات و حالا نوبت به میوه و محصولات باغی رسیده است. رنگین‌کمان سفره خانوار نه‌تنها گران بلکه به یک کالای سوپرلاکچری تبدیل شده است. میوه از دیرباز یکی از اجزای اصلی سفره خانواده‌های ایرانی بود اما اکنون به‌جای طعم شیرین و دلچسب آن گرانی و تورم است که زیر دندان می‌آید و روزانه حسرتی تازه را ایجاد می‌کند. براساس گزارشات و مشاهدات «جهان‌صنعت»، قیمت برخی محصولات باغی مانند شلیل، انگور و انبه به‌طور فزاینده‌ای افزایش یافته به‌گونه‌ای که قیمت هرکیلو از برخی از آنها به بیش از یک‌میلیون‌و۵۰۰‌هزارتومان رسیده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که با حذف میوه از سبد خرید مردم، منبع غنی از مواد مغذی و آنتی‌اکسیدان‌ها از جامعه سلب شده و افراد را به سمت بیماری سوق می‌دهد. ویتامین‌های گران که روزی از هر کدامش چند کیلو در یخچال ایرانیان یافت می‌شد این روزها دیگر خبری از رنگ‌وبوی آن نیست و جایش را به حسرت و گرانی داده است.

به گزارش اقتصادران، با تشدید درگیری‌های نظامی در خاورمیانه و اختلالات ایجادشده در تنگه هرمز کارشناسان و تحلیلگران بسیاری درخصوص پیامدهای این اتفاق در بخش‌های مختلف هشدار داده‌اند به نحوی که سازمان فائو در جدیدترین گزارش خود به تبعات بلندمدت این موضوع برای بخش کشاورزی جهان پرداخته است.

ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(فائو) هشدار داد که اختلال مداوم در کریدور تجاری تنگه هرمز یکی از شدیدترین شوک‌ها را به جریان جهانی کالا در سال‌‌های اخیر وارد می‌‌کند و پیامدهای قابل‌توجهی برای «امنیت غذایی، تولید کشاورزی و بازارهای جهانی» خواهد داشت.

شریان حیاتی برای تجارت جهانی

توررو در نشست خبری روزانه سازمان ملل متحد تاکید کرد که ترافیک نفتکش‌‌ها از طریق تنگه هرمز ظرف چند روز پس از تشدید تنش‌ها بیش از ۹۰‌درصد کاهش یافته است. این در شرایطی است که این شریان حیاتی برای تجارت جهانی معمولا روزانه حدود ۲۰‌میلیون بشکه نفت (تقریبا ۳۵‌درصد از جریان نفت خام جهانی) را در کنار یک‌پنجم گاز طبیعی مایع(LNG) جهانی و تا ۳۰‌درصد از کودهای شیمیایی تجارت‌شده بین‌المللی منتقل می‌کند.

این نماینده سازمان فائو گفت: «این فقط یک شوک انرژی نیست. این یک شوک سیستماتیک است که سیستم‌‌های غذایی را در سطح جهان تحت‌تاثیر قرار می‌‌دهد.» او تاکید کرد که منطقه خلیج‌فارس تقریبا نیمی از تجارت جهانی گوگرد را به خود اختصاص داده است، یک نهاده حیاتی که برای تولید اسید سولفوریک جهت فرآوری سنگ فسفات و تبدیل آن به کود استفاده می‌‌شود. بنابراین اختلال در عرضه گوگرد، تولید جهانی کودهای فسفات، از جمله در کشورهای تولیدکننده اصلی را با خطر شکست مواجه می‌کند.

محدودیت‌های کشتیرانی با افزایش هزینه‌های بیمه نیز تشدید شده است. پس از گسترش مناطق پرخطر در اوایل ماه مارس، حق بیمه خطر جنگ از ۲۵/‏۰‌درصد به ۱۰‌درصد ارزش کشتی افزایش یافت و پوشش بیمه اکنون هر هفت روز یکبار تنظیم مجدد می‌‌شود. توررو هشدار داد که حتی در صورت کاهش تنش، بازگشت به شرایط عادی کشتیرانی ممکن است ماه‌‌ها طول بکشد.

هزینه‌های بالاتر برای کشاورزان

این اقتصاددان ارشد سازمان فائو همچنین خاطرنشان کرد که این اختلالات در حال حاضر به هزینه‌های بالاتر برای کشاورزان در سراسر جهان منجر شده است. قیمت کود به شدت افزایش داشته به طوری که اوره گرانول خاورمیانه در هفته اول مارس ۱۹‌درصد افزایش یافته در حالی که قیمت اوره مصر ۲۸‌درصد افزایش داشته است.

با توجه به اینکه گاز طبیعی ماده اولیه کودهای نیتروژنی است، انتظار می‌‌رود افزایش قیمت انرژی فشار رو به رشد بر هزینه‌های کود را حفظ کند. پیش‌بینی‌های فائو نشان می‌‌دهد که در صورت ادامه بحران قیمت جهانی کود می‌تواند در نیمه اول سال۲۰۲۶ به طور متوسط ‌۱۵ تا ۲۰‌درصد افزایش یابد.

توررو گفت: «کشاورزان با شوک هزینه دوگانه‌ای روبه‌رو هستند؛ به این معنا که آنها در کنار افزایش هزینه‌های سوخت، کودهای گران ‌تری دارند که بر کل زنجیره ارزش کشاورزی، از جمله آبیاری و حمل‌ونقل، تاثیر می‌گذارد.» وی افزود: در پاسخ، بسیاری از تولیدکنندگان احتمالا مصرف کود را کاهش می‌‌دهند یا به سمت محصولات با نهاده کمتر روی می‌‌آورند.

بنابر این گزارش از آنجایی که مصرف کود از یک واکنش غیرخطی در عملکرد پیروی می‌کند، حتی کاهش اندک نیز می‌‌تواند منجر به کاهش نامتناسب و زیاد در عملکرد محصولات کشاورزی شود به ویژه در مناطقی که میزان مصرف پایه در حال حاضر پایین است.

عواقب تنش‌ها در بلندمدت

بنابر این گزارش کارشناسان و تحلیلگران بر این باورند که مدت زمان اختلال در تنگه هرمز تعیین‌کننده خواهد بود به عبارت دیگر مدت زمان بحران، میزان تاثیر جهانی آن را تعیین خواهد کرد. سازمان فائو معتقد است در صورت اختلال کوتاه‌مدت تا یک ماه، انتظار می‌‌رود تاثیرات مهار شوند. ذخایر جهانی غذا در حال حاضر کافی است و بازارها می‌‌توانند تقریبا ظرف سه ماه به ثبات برسند. در حال حاضر شاخص قیمت مواد غذایی فائو حدود ۲۱‌درصد کمتر از اوج خود در مارس۲۰۲۲ است.

با این وجود اگر این اختلال به مدت سه ماه یا بیشتر ادامه یابد، خطرات به طور قابل‌توجهی افزایش می‌‌یابد و بر تصمیمات جهانی کاشت برای سال ۲۰۲۶ و پس از آن تاثیر می‌گذارد. همچنین سازمان فائو در سناریوی اختلال میان‌مدت، کاهش بازده محصولات کشاورزی با نیاز شدید به کود مانند گندم، برنج و ذرت، جایگزینی محصولات با محصولات تثبیت‌کننده نیتروژن مانند سویا و افزایش رقابت از سوی تولید سوخت‌‌های زیستی را پیش‌بینی می‌‌کند زیرا افزایش قیمت نفت تقاضا برای خوراک کشاورزی را افزایش می‌‌دهد.

لیست آسیب‌پذیرترین کشورها

توررو همچنین تاکید دارد که اثرات این بحران بسته به چرخه‌های کشت و وابستگی به واردات متفاوت خواهد بود. به گزارش بازار، کشورهایی که در حال حاضر آسیب‌پذیرترین کشورها هستند عبارتند از: سریلانکا؛ جایی که برداشت برنج ماها در حال انجام است. بنگلادش در حال حاضر در فصل بحرانی برنج بورو قرار دارد. هند با کاهش تولید کود داخلی مواجه است، مصر به دلیل وابستگی شدید به واردات گندم، به شدت آسیب‌پذیر است. سودان در حال حاضر با ناامنی غذایی حاد مواجه است و همچنین در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، سومالی، کنیا، تانزانیا و موزامبیک به دلیل وابستگی زیاد به واردات کود به‌ویژه در معرض خطر هستند. از سوی دیگر صادرکنندگان عمده کشاورزی مانند برزیل نیز ممکن است با تاثیرات تولیدی مواجه شوند و این تاثیرات بالقوه به بازارهای جهانی سرایت خواهد کرد.

توررو همچنین به دو ریسک ثانویه حیاتی اشاره کرد: اول اینکه کاهش احتمالی جریان درآمد از اقتصادهای خلیج‌فارس می‌‌تواند میلیون‌ها خانوار در کشورهای در حال توسعه را که به حواله‌های کارگران وابسته هستند تحت‌تاثیر قرار دهد و از سوی دیگر محدودیت‌‌های صادراتی می‌‌تواند عرضه جهانی را بیش از پیش محدود کرده و نوسانات قیمت را تشدید کند.

سازمان فائو در حالی خواستار اقدام فوری و هماهنگ بین‌المللی برای بحران پیش‌آمده شده که پیشنهاد می‌دهد در کوتاه‌مدت ایجاد کریدورهای تجاری جایگزین، ارائه حمایت مالی اضطراری به کشورهای وابسته به واردات و اطمینان از دسترسی کشاورزان به اعتبار بسیار مهم است.

در میان‌مدت کشورها باید منابع واردات کود را متنوع، ذخایر منطقه‌ای را تقویت کرده و از محدودیت‌‌های صادراتی اجتناب کنند. از سوی دیگر در درازمدت، فائو سرمایه‌گذاری در کشاورزی پایدار و کارآمد از نظر نهاده‌‌ها، گسترش فناوری‌های جایگزین کود مانند آمونیاک سبز و در نظر گرفتن سیستم‌‌های غذایی به‌عنوان زیرساخت‌های استراتژیک را توصیه می‌کند.

تاثیر تنگه هرمز بر زنجیره خلق ارزش جهانی

وحید شقاقی‌شهری: تنگه هرمز جدا از اهمیت آن در حوزه انرژی، در زمینه محصولات پتروشیمی و شیمیایی نیز جایگاه بسیار مهمی دارد. کشورهایی که در حاشیه جنوبی خلیج‌فارس قرار دارند علاوه بر صادرات نفت خام، در حوزه صادرات محصولات پتروشیمی نیز فعال هستند. این محصولات حدود ۳۰ تا ۴۰ قلم از کالاهای کلیدی را پشتیبانی می‌کنند؛ از کود و اوره گرفته تا بسیاری از کالاهایی که در سراسر جهان تولید می‌شوند. در واقع ریشه و ماده اولیه یا واسطه بسیاری از این تولیدات، محصولات پتروشیمی است.

اگر به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نگاهی بیندازیم، می‌بینیم که در کنار صادرات نفت خام، طی سال‌های گذشته توسعه گسترده‌ای در تولید محصولات پتروشیمی داشته‌اند، از جمله در قطر، امارات، عربستان، ایران و سایر کشورهای این منطقه بنابراین مساله صرفا محدود به نفت خام و قیمت آن یا حتی گاز نیست بلکه محصولات پتروشیمی نیز نقش اساسی در تولید بسیاری از کالاهای جهانی دارند. طبیعتا زمانی که ذخایر انبارها کاهش پیدا کند، اثرات این موضوع به‌تدریج نمایان می‌شود. در حال حاضر جهان بیشتر اثرات این مساله را در حوزه نفت، بنزین و گاز مشاهده می‌کند اما با خالی شدن انبارها در کشورهای مختلف پیامدهای افزایش قیمت محصولات پتروشیمی یا کمبود مواد اولیه خود را نشان خواهد داد. معمولا اثرات چنین بحران‌هایی حداقل سه ماه زمان می‌برد تا به‌طور کامل آشکار شود چراکه این محصولات ابتدا صادر، سپس ذخیره و طی چند ماه مصرف می‌شوند.با تخلیه انبارها و در صورت عدم جایگزینی، اختلال در تامین مواد اولیه و واسطه‌ای پتروشیمی به‌وضوح در زنجیره تولید جهانی نمایان خواهد شد. محصولات پتروشیمی، مواد اولیه بسیاری از کالاهایی هستند که در زندگی روزمره با آنها سروکار داریم؛ از کود اوره گرفته تا انواع محصولات پلاستیکی. بررسی‌ها نشان می‌دهد که حداقل ۲۰ تا ۳۰ قلم کالای کلیدی در جهان به‌طور مستقیم به این محصولات وابسته‌اند و بسیاری دیگر نیز وابستگی غیرمستقیم دارند. هرچه اختلال در تنگه هرمز طولانی‌تر شود، اثرات آن بر اقتصاد جهانی نیز شدیدتر خواهد بود. باید منتظر ماند و دید که سرنوشت این درگیری چگونه رقم خواهد خورد.

در عین حال در داخل کشور نیز شاهد پیامدهایی هستیم. ایران یکی از صادرکنندگان مهم محصولات پتروشیمی در جهان بوده و طبق گزارش‌هایی که روز گذشته منتشر شده، برخی پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی، از جمله در ماهشهر هدف حمله قرار گرفته‌اند. این موضوع نه‌تنها تامین نیاز داخلی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد بلکه درآمدهای ارزی کشور را نیز کاهش خواهد داد. از سوی دیگر کشورهایی که خریدار محصولات پتروشیمی ایران بوده‌اند نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.

اگر ایران را در کنار کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس در نظر بگیریم، می‌بینیم که این کشورها طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری‌های عظیمی در حوزه تبدیل نفت خام به محصولات پتروشیمی انجام داده‌اند. در نتیجه وابستگی قابل‌توجهی از سوی کشورهای مختلف جهان به این محصولات شکل گرفته است. اختلالی که ایجادشده، در مرحله اول خود را در حوزه نفت، گاز و بنزین نشان داد اما مهم‌تر از همه، در مرحله بعدی به محصولات پتروشیمی مربوط می‌شود؛ محصولاتی که مواد اولیه و واسطه بسیاری از کالاهایی هستند که در زندگی روزمره در سراسر جهان تولید می‌شوند. با خالی شدن تدریجی انبارها، اثرات این بحران با یک وقفه زمانی سه تا شش‌ماهه در سطح جهانی نمایان خواهد شد.

ادامه این روند هم برای کشور ما خسارت‌بار است و هم برای اقتصاد جهانی. این بحران نه‌تنها تولیدات جهانی را مختل می‌کند بلکه می‌تواند موجب افزایش شدید قیمت‌ها و تشدید تورم در سطح بین‌المللی شود. نکته مهم این است که اگرچه برخی کشورها مانند آمریکا به دلیل تولید داخلی نفت و محصولات پتروشیمی هزینه کمتری متحمل می‌شوند اما بسیاری از کشورهای دیگر به‌ویژه در آسیای جنوب شرقی و اروپا، وابستگی شدیدی به این محصولات دارند. بنابراین هزینه‌های این بحران عملا به کل جهان منتقل می‌شود.

آیا این وضعیت بر مواد غذایی نیز تاثیر خواهد داشت؟ باید گفت بله. بسیاری از نهاده‌های تولید محصولات کشاورزی، از جمله کودهای شیمیایی، سموم و اوره و مشتقات آن به محصولات پتروشیمی وابسته هستند. بنابراین اختلال در این حوزه می‌تواند به کاهش تولید و افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی منجر شود. البته این اثرات نیز با یک وقفه زمانی ظاهر خواهند شد چراکه بازار نفت سریع‌تر واکنش نشان می‌دهد اما تولیدات کشاورزی و صنعتی به زمان بیشتری برای بروز اثرات نیاز دارند.

در نهایت امید است که یک توافق صلح پایدار شکل بگیرد تا هم از تشدید خسارات جلوگیری و هم امکان بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده، از جمله در حوزه پتروشیمی، فولاد و سایر بخش‌های کلیدی اقتصاد فراهم شود. چنین روندی می‌تواند به بازگشت آرامش به اقتصاد ایران و حتی اقتصاد جهانی کمک کند.

به گزارش اقتصادران، عبور یک‌سوم تجارت جهانی اوره از گلوگاه استراتژیک هرمز، اکنون به پاشنه آشیل امنیت غذایی تبدیل شده است که با جهش ۵۰ درصدی قیمت این نهاده حیاتی و اختلال در زنجیره تأمین گاز، جهان با واقعیتی تلخ روبروست و آن پیوند ناگسستنی قیمت نان با پایداری تنگه‌های راهبردی و مشتقات گاز طبیعی که می‌تواند ثبات ملی کشورهای منطقه و حتی اروپا را تحت‌الشعاع قرار داده است.

بحران اخیر نهاده‌های کشاورزی ثابت کرد که امنیت غذایی، خاکریزی فراتر از مرزهای جغرافیایی دارد به طوری که وابستگی شدید محصولات استراتژیک مانند گندم و برنج به مشتقات گاز طبیعی و مسیرهای ترانزیتی انرژی، «اوره» را از یک کالای کشاورزی به یک ابزار قدرت سیاسی تبدیل کرده است.

گزارش رویترز از اختلال در زنجیره تأمین مواد غذایی

رویترز در گزارش اخیر خود اعلام کرد که حدود یک‌سوم تجارت جهانی «اوره» که یکی از مهم‌ترین نهاده‌های کود است از تنگه هرمز عبور می‌کند، و قیمت آن اکنون حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است و علاوه بر آن، اختلال در صادرات گاز طبیعی مایع و سایر مواد شیمیایی مرتبط، زنجیره تأمین کشاورزی را تحت فشار قرار داده است.

رویترز درادامه اعلام کرد : کشورهایی مانند هند و استرالیا که به شدت به واردات کود و انرژی از این مسیر وابسته‌اند، با افزایش شدید هزینه‌ها مواجه شده‌اند. در استرالیا، قیمت اوره در برخی موارد به بیش از ۱۱۰۰ دلار در تن رسیده است که این وضعیت کشاورزان را با انتخاب‌های دشوار مواجه می‌کند و آن‌ها یا باید مصرف کود را کاهش دهند که به افت تولید منجر می‌شود، یا به سمت کشت محصولات کم‌نیازتر به کود حرکت کنند اما در سطح کلان، دولت‌ها ممکن است که برای کنترل بازار، صادرات مواد غذایی را محدود کنند؛ اقدامی که پیش‌تر در بحران‌های مشابه نیز دیده شده است.

زنگ خطر تورم مواد غذایی به صدا درآمد!

گزارش رویترز نشان داد که افزایش قیمت اوره فراتر از یک نوسان ساده در بازار نهاده‌های کشاورزی است؛ چراکه به طور مستقیم در افزایش تورم مواد غذایی اثرگذار است و از آنجایی که حدود یک‌سوم تجارت جهانی اوره از تنگه هرمز عبور می‌کند هرگونه تنش در این منطقه یا اختلال در صادرات گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه اصلی تولید اوره، زنجیره تأمین را به شدت تحت فشار قرار می‌دهد.

اما از آنجایی که کود اوره پرمصرف‌ترین کود نیتروژنه در جهان است و افزایش قیمت آن مستقیماً هزینه تمام‌شده محصولات استراتژیک مانند گندم، ذرت و برنج را بالا می‌برد همچنین زمانی که کشاورزان توان خرید کود را نداشته باشند، یا مصرف را کاهش می‌دهد که به افت تناژ تولید منجر می شود و یا به سمت کشت محصولات کم‌بازده‌تر می‌روند که هر دو حالت منجر به کاهش عرضه جهانی و جهش قیمت‌ها می‌شود.

تجربه سریلانکا دوباره تکرار می شود؟

تجربه سریلانکا و سقوط  نشان داد که حذف یا کمبود ناگهانی کود شیمیایی به سقوط تولید کشاورزی و به تبع آن، بحران‌های سیاسی و ناآرامی‌های اجتماعی منجر می شود و دراین میان بیشترین آسیب را به اقشار کم‌درآمد در کشورهای در حال توسعه وارد می‌کند.

بحران اوره تنها یک چالش بخش کشاورزی نیست، بلکه یک بحران امنیت ملی است که ادامه جنگ‌ها، اختلال در مسیرهای ترانزیتی انرژی و وابستگی شدید زنجیره غذا به مشتقات گاز طبیعی، جهان را در وضعیتی قرار می دهد که قیمت کالاها بیش از هر زمان دیگری به قیمت گاز و پایداری تنگه‌های راهبردی وابسته می شود.

به گزارش اقتصادران، قیمت جهانی مواد غذایی در اکتبر امسال کاهش یافت اما به نظر می‌رسد بازار داخلی در کشور از این الگو پیروی نکرده است و صاحب‌نظران دلیل آن را تحریم‌های اقتصادی علیه ایران اعلام می‌کنند. به گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد( فائو)، بررسی شاخص امنیت غذایی در کشور نشان می‌دهد که ایران در شرف مواجهه با بحران در تامین غذا در کنار بحران آب است.

امنیت غذایی یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که تحقق آن امنیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی یک کشور را به همراه دارد. مهم‌‌تر آن‌که به دنبال تحقق این موارد، امنیت غذایی می‌تواند توسعه پایدار و عدالت بین‌نسلی را برای جوامع رقم بزند.

امنیت غذایی بر اساس رویکرد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد( FAO) در چهار بعد فراهمی غذا، دسترسی به غذا، مصرف و سلامت غذا و در نهایت تاب‌آوری، ثبات و پایداری مورد بررسی قرار می‌گیرد. مطالعات انجام شده بر روی داده های فائو برای هر یک از این چهار مورد اطلاعات قابل تاملی را در رابطه با کشور ارائه می‌کند که در این گزارش به اختصار به برخی از آن‌ها پرداخته می‌شود.

وضعیت نگران‌کننده ایران در تامین نیاز غذایی کشور

بر اساس تعاریف ارائه شده فراهمی غذا یعنی مقدار غذایی که در یک کشور یا منطقه به شکل تولیدات داخلی، واردات، ذخایر غذایی و کمک‌های غذایی وجود دارد. یکی از شاخص‌هایی که برای این بعد وجود دارد ” متو.سط تامین کفایت انرژی غذایی” است. اگر این شاخص برابر ۱۰۰ باشد بدین معنا است که عرضه انرژی غذایی برابر با نیاز متوسط جمعیت است. در مقابل اگر این عدد کمتر یا بیشتر از ۱۰۰ باشد به ترتیب به معنای احتمال کمبود کالری و ضعف در امنیت غذایی و یا توانایی کشور در تامین انرژی غذایی کافی برای جمعیت است. این شاخص برای ایران بین سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ برابر با ۱۲۲ درصد بوده است که نشان می‌دهد کشور از منظر فراهمی غذا دچار کمبود نیست اما این عدد به نسبت سایر کشور‌های منطقه مانند ترکیه با ۱۵۹ درصد و امارت متحده عربی با ۱۳۱ درصد چندان امیدوارکننده به نظر نمی‌رسد؛ مضاف بر آن‌که روندی کاهشی را تجربه می‌کند. این کاهش می‌تواند به دلیل کاهش تولید داخلی، مشکلات واردات، تاثیر تحریم‌ها، افزایش جمعیت، محدودیت در ذخایر و یا نوسانات اقتصادی باشد.

تولید داخلی مواد غذایی رابطه تنگاتنگی با بخش کشاورزی دارد. میزان و تولیدات بخش کشاورزی نیز تحت تاثیر عوامل مختلفی از جمله میزان دسترسی به تجارت آزاد و تحریم‌های اقتصادی است. آمار برگرفته از وزارت جهاد کشاورزی در رابطه با ارزش تجارت محصولات کشاورزی و غذایی بین سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ به وضوح اثر رویداد‌های اقتصادی و سیاسی کلان کشور را به تصویر می‌کشد. میزان واردات در تمام طول دوره بیشتر از صادرات بوده است اما شکاف بین صادرات و واردات بسته به اتفاقات سیاسی و اقتصادی مختلف افزایش و کاهش یافته است. به عنوان نمونه، در سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ با اجرایی شدن توافق برجام تراز تجاری روند با ثباتی را طی کرده است. در این مقطع با آنکه تراز تجاری منفی بوده است اما بهبود دسترسی به منابع ارزی و مسیر‌های بانکی صادرات را کمی رشد داده است. در عوض، در سال ۱۳۹۷ و با خروج ایالات متحده از این توافقنامه، به تاثیر از محدودیت‌های ارزی و مشکلات نقل و انتقال مالی، صادرات دچار رکود می‌شود اما واردات چندان تحت تاثیر تحریم‌ها قرار نگرفته و حتی رشد کرده است. همین امر ناترازی را عمیق‌تر ساخته و نشانه‌های بی‌ثباتی اقتصادی را پررنگ‌تر کرده است. در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ کشور شدید‌ترین ناترازی تجارت را در این بخش تجربه کرده است به طوری که این شکاف به بیش از ۱۳ میلیارد دلار رسیده بود. از این دوره می‌توان به عنوان نقطه بحران تجاری در بخش کشاورزی یاد شود که تحت تاثیر تحریم‌های بانکی، افزایش نرخ ارز، جهش قیمت جهانی مواد غذایی و مشکلات داخلی ایجاد شده بود.

کاهش قدرت خرید و دسترسی به غذا

بعد دسترسی به معنای توانایی فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی افراد برای دستیابی به غذای کافی و مغذی است. یکی از شاخص‌های مهم مرتبط با این مفهوم ” برابری قدرت خرید” است. این شاخص نشان می‌دهد تا چه اندازه درآمد افراد یک کشور برای تامین نیاز‌های اساسی‌شان از جمله غذا کفایت می‌کند. هر چه این شاخص در کشوری بالاتر باشد بدین معنا است که جامعه آن کشور توانایی دسترسی به غذا‌های متنوع تر، با کیفیت‌تر و مغذی‌تر را دارد و در نتیجه از امنیت غذایی بالاتری برخوردار است. بر اساس آخرین داده‌های بانک جهانی این شاخص برای ایران برابر ۱۸۴۴۱٫۶ دلار برای هر نفر است. قطر با میزان ۱۲۶۱۱۰ دلار بهترین رتبه منطقه را دارد.

دسترسی به غذا تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد که از میان آن‌ها قدرت خرید خانوار و درآمد واقعی نقش بسیار مهم و تعیین‌کننده‌ای دارد. تحریم‌ها نیز نقش به سزایی ایفا می‌کنند به شکلی که باعث کاهش قدرت خرید افراد و همچنین ایجاد اختلال در زنجیره تامین و توزیع غذا می‌شوند. این مسئله این نکته را یادآور می‌سازد که علی‌رغم تولید نسبتا پایدار در کشور امنیت غذایی تامین نشده و محدودیت‌ دسترسی به بازار‌های خارجی و افزایش قیمت کالا‌های اساسی تاثیر منفی می‌گذارد.

آیا منابع ارزی کافی برای واردات مواد غذایی داریم؟

ثبات و پایداری غذایی مفهوم دیگری است که نشان می‌دهد چقدر افراد یک جامعه به غذای سالم دسترسی مستمر در تمام طول زمان دارند. یکی از راه‌های بررسی این ویژگی بررسی نسبت واردات مواد غذایی به کل صادرات است. این نسبت نشان می‌دهد کشور چه میزان در تامین منابع ارزی پایدار برای واردات مواد غذایی و تامین نیاز داخلی موفق عمل کرده است. طبق آمار منتشر شده توسط فائو این نسبت برای ایران روند افزایشی را طی می‌کند. به عبارت دیگر در طول زمان سهم بیشتری از منابع ارزی به دست آمده از صادرات ایران صرف واردات مواد غذایی شده است. این نشان‌دهنده افزایش وابستگی کشور به منابع ارزی برای تامین نیاز داخلی است. در واقع در چنین وضعیتی امنیت غذایی در کشور به منابع ارزی صادرات وابسته است و هر گونه شوک ارزی یا موانع بین‌المللی می‌تواند دسترسی پایدار به غذا را در کشور مختل کند.

اثر تحریم‌های اقتصادی بر ارکان نظام غذایی ایران

تحریم‌های اقتصادی در دهه اخیر جوانب مختلفی از اقتصاد کشور را تحت تاثیر قرار داده است. امنیت غذایی نیز از آن مستثنی نبوده و دچار تحولاتی شده است که در بخش قبل به برخی اشاره شد. تحریم‌ها نه به صورت مستقیم بلکه از طریق ایجاد محدودیت در تجارت خارجی این دشواری را به سفره مردم منتقل کرده و آن‌ها را از دسترسی به غذای سالم محروم کرده است. به شکلی که تحریم‌های اعمال شده علیه ایران از طریق اختلال فرایند‌های بیمه‌ای، مالی و حمل و نقل هزینه تامین کالا‌های اساسی و نهاده‌های کشاورزی را، که بخش عمده‌ای از تولید داخلی بدون آن‌ها امکان‌پذیر نیست، را افزایش می‌دهد. این باعث می‌شود هزینه تولید داخلی علی رغم آن‌که به ظاهر از ظرفیت قابل قبولی برخوردار است به دلیل افزایش هزینه این نهاده‌ها بالا رود و قیمت محصولات غذایی افزایش یابد. به عنوان نمونه بررسی شاخص قیمت گروه خوراکی و آشامیدنی نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۱ و با شروع تحریم‌ها تورم سالانه این گروه مواد غذایی به بیش از ۴۵ درصد رسید که نشان‌دهنده این مهم است که وابستگی کشور به واردات برای تامین نیاز غذایی داخل چقدر ما را نسبت به شوک‌های بیرونی حساس می‌کند و هر گونه اختلال در زنجیره تامین بین‌المللی و یا افزایش نرخ ارز تبدیل به ابزاری برای فشار بر دسترسی خانوار به این محصولات و افزایش هزینه سبد غذایی می‌گردد.

اما اثرات تحریم‌ها صرفا به افزایش قیمت کالا‌ها محدود نمی‌شود و حتی می‌تواند از طریق ایجاد مانع در تامین مواد اولیه بسته‌بندی، قطعات و … منجر به افت سودآوری و کاهش تنوع و کیفیت محصولات در بازار شود که به مرور خود باعث بروز کاهش ظرفیت تولید و اشتغال این صنایع می‌شود.

بهره‌مندی جهانیان از کاهش قیمت و محرومیت ایرانیان

زمانی که مردم ایران با افزایش قیمت روزانه مواد خوراکی و کاهش توان خرید مواجه هستند، فائو جمعه گذشته خبر از کاهش قیمت جهانی کالا‌های غذایی در ماه‌های اخیر تحت تاثیر افزایش عرضه داد. در همین حال که جهان رو به بهبود حرکت می‌کند، سایه تحریم‌های دهه گذشته بر ملت ایران سنگینی کرده و هر سال سفره‌ی خانوار‌ها را کوچک‌تر از قبل ساخته است. گویی مردم ایران از این قافله جا مانده‌اند. در بخشی از گزارش این سازمان شاخص ذکر شده است که قیمت لبنیات ۳٫۴ درصد افت پیدا کرده که دلیل، دسترسی فراوان به صادرات از اتحادیه اروپا و نیوزلند اعلام شد. اما محاسبات و بازار‌ها در داخل وضعیت کاملا متفاوتی را برای کشور ترسیم می‌کند به گونه‌ای که شاخص قیمت این گروه کالایی برای ما به سمت بالا حرکت می‌کند.

به طور خلاصه در شرایط بی ثباتی ناشی از تحریم و شکل‌گیری انتظارات تورمی، زمینه ایجاد انگیزه برای احتکار، واسطه‌گری و افزایش قیمت شکل می‌گیرد و نتیجه آن افزایش فاصله بین قیمت تولید و مصرف، کاهش عرضه موثر در بازار و تغییر الگوی مصرف به سمت کالری ارزان و کم کیفیت است که نشانه‌ای از افزایش ناامنی غذایی است. از طرف دیگر، طبق چشم انداز جمهوری اسلامی، ایران در سال جاری باید دارای جایگاه اقتصادی، علمی و فناوری در منطقه باشد و همچنین از رفاه، سلامت و امنیت غذایی برخوردار باشد. این درحالی است که بررسی‌های انجام شده حاکی از آن است که وضعیت کشور از منظر امنیت غذایی به نسبت سایر کشور‌های منطقه مطلوب نیست و نه تنها جایگاه اول منطقه در امنیت غذایی در اختیار ایران نیست بلکه در شاخص‌های منتخب موقعیت کشور نگران‌کننده است.