به گزارش اقتصادران، با افزایش مداوم هزینههای درمان در مراکز خصوصی، شمار بیشتری از مردم ناچار شدهاند برای دریافت خدمات پزشکی به بیمارستانهای دولتی مراجعه کنند؛ روندی که اگرچه نشاندهنده نقش حیاتی بخش دولتی در حفظ دسترسی عمومی به درمان است، اما همزمان فشار سنگینی را بر زیرساختهای سلامت کشور وارد کرده. در این میان، کمبود نیروی پرستاری به یکی از مهمترین بحرانهای نظام درمان تبدیل شده؛ بحرانی که حالا نهفقط کارکنان بیمارستانها، بلکه بیماران و خانوادههای آنان نیز آثارش را بهطور مستقیم لمس میکنند. در بسیاری از بیمارستانهای دولتی، تعداد بیماران بستری و مراجعهکنندگان اورژانس به شکل محسوسی افزایش یافته، اما ظرفیت نیروی انسانی متناسب با این رشد توسعه پیدا نکرده است. پرستارانی که باید از چند بیمار مراقبت کنند، اکنون گاهی مسوولیت رسیدگی همزمان به تعداد بسیار بیشتری را برعهده دارند؛ موضوعی که کیفیت مراقبت، ایمنی بیماران و سلامت جسمی و روانی کادر درمان را تهدید میکند.
گزارشها و اظهارات مسوولان حوزه سلامت نشان میدهد بحران کمبود پرستار در سالهای اخیر به مرحلهای هشداردهنده رسیده است. رییس کل سازمان نظام پرستاری اعلام کرده که کمبود پرستار در بیمارستانها «بسیار شدید» شده و سالانه تعداد زیادی از پرستاران از سیستم درمان دولتی خارج میشوند.
بیمارستانهای دولتی مقصد اجباری بیماران
افزایش هزینه خدمات پزشکی، دارو و آزمایشها در مراکز خصوصی باعث شده بسیاری از خانوارها توان مراجعه به بخش خصوصی را از دست بدهند. حتی خانوادههایی که پیشتر برای خدمات تخصصی به بیمارستانهای خصوصی مراجعه میکردند، اکنون ترجیح میدهند درمان را در مراکز دولتی دنبال کنند. فرهاد مروتی، کارشناس اقتصاد درمان در این باره به «تعادل» میگوید: وقتی هزینه ویزیت، بستری و جراحی در بخش خصوصی با سرعتی بیشتر از درآمد خانوار افزایش پیدا میکند، طبیعی است که بار مراجعه به بیمارستانهای دولتی بالا برود. اما مشکل اینجاست که زیرساخت نیروی انسانی در این مراکز متناسب با افزایش تقاضا رشد نکرده است.
او ادامه میدهد: در بسیاری از بیمارستانهای دولتی، ظرفیت تختها تقریبا تکمیل است و در برخی مراکز حتی بیماران ساعتها در اورژانس منتظر خالی شدن تخت میمانند. این تراکم، فشار مضاعفی بر پرستاران وارد میکند و احتمال خطاهای درمانی را بالا میبرد. این کارشناس اظهار میدارد: یکی از پیامدهای مهم افزایش مراجعات، فرسودگی نیروی انسانی است. وقتی یک پرستار مجبور میشود بهجای ۵ بیمار، همزمان به ۱۰ یا ۱۲ بیمار رسیدگی کند، کیفیت مراقبت افت میکند. این فقط مساله کارکنان نیست؛ مساله امنیت درمان بیماران است.
کمبودی که سالها انباشته شد
بحران کمبود پرستار در ایران موضوع تازهای نیست، اما در سالهای اخیر بهدلیل بازنشستگی نیروها، مهاجرت، ترک شغل و استخدام محدود، ابعاد جدیتری پیدا کرده است.
برخی گزارشها از کمبود بیش از ۱۰۰ هزار پرستار در کشور خبر میدهند. همچنین مسوولان نظام پرستاری اعلام کردهاند که سالانه شمار قابل توجهی از پرستاران بهدلیل فشار کاری، درآمد ناکافی و شرایط دشوار، از سیستم درمانی در همین حال، توسعه فیزیکی بیمارستانها بدون تأمین نیروی کافی نیز به بحران دامن زده است. برخی مراکز درمانی جدید افتتاح شدهاند، اما کمبود پرستار باعث شده بخشی از ظرفیت آنها عملا قابل استفاده نباشد. مهدی زارع، فعال حوزه پرستاری نیز در این باره به «تعادل» میگوید: مساله فقط کمبود عددی نیست؛ ما با بحران نگهداشت نیرو مواجهیم. بسیاری از پرستاران جوان یا مهاجرت میکنند یا ترجیح میدهند وارد مشاغل دیگری شوند. وقتی حقوق و مزایا با سختی کار تناسب ندارد، انگیزه ماندن کاهش پیدا میکند. او میافزاید: در بعضی بخشها، پرستاران مجبورند شیفتهای طولانی و اضافهکار اجباری داشته باشند. این وضعیت در بلندمدت فرساینده است و کیفیت خدمات را تحت تأثیر قرار میدهد.
مهاجرت؛ زخمی بر پیکر درمان
این فعال حوزه پرستاری تاکید میکند: یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده کمبود پرستار، مهاجرت نیروهای درمانی است. طی سالهای اخیر بسیاری از پرستاران بهدلیل تفاوت درآمد و شرایط کاری، جذب کشورهای دیگر شدهاند. زارع میگوید: وقتی یک پرستار میبیند در کشور دیگری با فشار کمتر و درآمد بیشتر میتواند کار کند، طبیعی است که به مهاجرت فکر کند. این مساله فقط مربوط به حقوق نیست؛ امنیت شغلی، احترام حرفهای و کیفیت زندگی هم اهمیت دارد. او تاکید میکند: ادامه این روند میتواند در آینده نزدیک بحران نیروی انسانی را شدیدتر کند. اگر سیاست جدی برای حفظ نیروها اتخاذ نشود، بیمارستانهای دولتی با مشکلات بیشتری روبرو خواهند شد.
بیماران؛ قربانیان نهایی بحران
فرهاد مروتی، کارشناس اقتصاد درمان نیز در بخش دیگری از سخنان خود میگوید: کمبود پرستار در نهایت بیشترین آسیب را به بیماران وارد میکند. افزایش زمان انتظار، کاهش کیفیت مراقبت، خستگی کادر درمان و تراکم بالای بیماران میتواند روند درمان را دشوارتر کند.
او میافزاید: وقتی نسبت پرستار به بیمار استاندارد نباشد، رسیدگی دقیق دشوار میشود. ممکن است زمان تزریق دارو، کنترل علائم حیاتی یا پاسخ به درخواست بیماران با تأخیر انجام شود. این موضوع برای بیماران بدحال یا سالمندان میتواند خطرناک باشد. این کارشناس اقتصاد درمان هشدار میدهد: ادامه این وضعیت، اعتماد عمومی به نظام درمان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. مردم وقتی ساعتها در صف اورژانس میمانند یا احساس میکنند رسیدگی کافی دریافت نکردهاند، دچار نارضایتی میشوند. در حالی که بسیاری از این مشکلات ناشی از کمبود نیروی انسانی است، نه کمکاری کارکنان.
اضافهکاری اجباری و فرسودگی مزمن
یکی از موضوعاتی که بارها از سوی پرستاران مطرح شده، اضافهکاری اجباری است. گزارشها نشان میدهد در برخی بیمارستانها، پرستاران مجبورند ساعتهای طولانیتری کار کنند تا کمبود نیرو جبران شود. مهدی زارع، فعال حوزه پرستاری با اشاره به فرسودگی پرستاران میگوید: وقتی بیمارستان با کمبود نیرو مواجه است، سادهترین راه این است که از نیروهای موجود بیشتر کار بکشند. اما این راهحل موقت، در بلندمدت باعث فرسودگی و حتی خروج نیروها از سیستم میشود. او ادامه میدهد: پرستاران علاوه بر فشار جسمی، با فشار روانی هم روبرو هستند. آنها هر روز با بیماران بدحال، خانوادههای نگران و شرایط پراسترس مواجهاند. اگر حمایت کافی وجود نداشته باشد، ادامه کار بسیار دشوار میشود. زارع در پایان خاطرنشان میکند: پرستاران در سختترین شرایط کنار بیماران ایستادهاند. اما نظام سلامت هم باید کنار پرستاران بایستد. اگر امروز برای حل این بحران اقدام نشود، فردا هزینه سنگینتری به بیماران و کل جامعه تحمیل خواهد شد.
استانداردهای جهانی و فاصله ایران
بر اساس استانداردهای جهانی، نسبت پرستار به تخت بیمارستانی باید در سطح مشخصی حفظ شود تا کیفیت مراقبت کاهش پیدا نکند. اما در برخی استانهای ایران این نسبت پایینتر از استاندارد اعلام شده است. برای نمونه در قم به ازای هر تخت بیمارستانی حدود ۱.۱ پرستار وجود دارد، در حالی که استاندارد کشوری ۱.۸ اعلام شده است.
مروتی خاطرنشان میکند: مساله فقط جذب نیرو نیست؛ باید شرایط ماندگاری نیروها هم فراهم شود. اگر پرستار پس از چند سال بهدلیل مشکلات معیشتی یا فشار کاری سیستم را ترک کند، استخدامهای جدید هم اثر پایداری نخواهد داشت.
آیندهای که نیازمند تصمیم فوری است
بحران کمبود پرستار اکنون به یکی از مهمترین چالشهای نظام سلامت ایران تبدیل شده است؛ بحرانی که همزمان با افزایش فشار اقتصادی بر مردم و رشد مراجعات به بیمارستانهای دولتی، ابعاد پیچیدهتری پیدا کرده است. اگرچه پرستاران همچنان ستون اصلی خدمات درمانی در بیمارستانها هستند، اما ادامه شرایط فعلی میتواند توان این نیروها را بیش از پیش تحلیل ببرد. کارشناسان تأکید میکنند بدون اصلاح سیاستهای استخدامی، بهبود وضعیت معیشتی پرستاران، کاهش فشار کاری و ایجاد انگیزه برای ماندگاری نیروها، بحران موجود عمیقتر خواهد شد.
درخواست تبدیل وضعیت پرستاران شرکتی و قراردادی
از سوی دیگر معاون پرستاری وزارت بهداشت با اشاره چند باره به کمبود شدید نیروی پرستاری و همچنین خدمات پرستاران در بحرانها و جنگ اخیر، تبدیل وضعیت پرستاران شرکتی و قراردادی و لحاظ ۲۵هزار امتیاز «فوقالعاده خاص» برای آنها را خواستار شد. دکتر عباس عبادی به ایسنا گفت: حاکمیت، خدمات ارایهشده را میبیند. توییت رییسجمهور به عنوان عالیترین مقام اجرایی کشور، بیانگر توجه حاکمیت به خدمات ارایهشده است. همچنین نمایندگان مجلس و سایر وزرایی که از وزارت بهداشت بازدید میکنند از کادر درمان تقدیر میکنند که پرستاران در سرلیست آن قرار دارند. معاون پرستاری وزارت بهداشت با بیان اینکه تقدیر معنوی به درستی انجام میشود، توضیح داد: تقدیر مالی نیز حائز اهمیت است. اگر گلایههایی در ارتباط با تقدیر مالی مطرح میشود، بهطور کامل به حق است. قدرشناسی مالی باید در کنار قدرشناسی معنوی در کانون توجه قرار بگیرد. کادر درمان در تمام شرایط بحرانی مانند جنگ ۱۲ روزه، جنگ رمضان و دوران پاندمی کرونا در پای کار حضور داشت. ماهیت کار گروه سلامت تعطیلشدنی نیست و این در حالی است که سایر مشاغل از امکان دورکاری و تعطیلات برخوردار هستند.
امتیاز فوقالعاده خاص پرستاران از ۴هزار به ۲۵هزار امتیاز افزایش یابد
عبادی درباره فوقالعاده خاص پرستاران اظهار کرد: مدتها است پرستاران اجرای موضوع فوقالعاده خاص را پیگیری میکنند. براساس مصاحبه دکتر رفیعزاده (رییس سازمان اداری و استخدامی) تصمیمی بر این بود که امتیاز فوقالعاده خاص پرستاران از ۴هزار به ۲۵هزار امتیاز افزایش یابد که تاکنون محقق نشده است. درخواست مهم پرستاران، لحاظ کردن ۲۵هزار امتیاز است. او با بیان اینکه از کمبود شدید نیروی پرستاری رنج میبریم، توضیح داد: از حاکمیت درخواست میکنم که شرایط تبدیل وضعیت نیروهای پرستاری قراردادی و شرکتی را فراهم کند. همچنین صدور مجوز جذب نیروی انسانی نیز اهمیت دارد و درخواست جذب بیشتر نیروی انسانی را داریم. معاون پرستاری اظهار کرد: اگر لحاظ کردن ۲۵هزار امتیاز، تبدیل وضعیت را انجام دهند، قدرشناسی مالی را نیز انجام دادهاند. قدرشناسی معنوی، نه تنها خداوند متعال شاهد خدمترسانی است بلکه قوای مجریه و مقننه نیز به زبان آوردهاند و همواره اعلام کردهاند.
