به گزارش اقتصادران، در عصر تکنولوژی، استفاده گسترده از دستگاههای الکترونیکی بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره کودکان است. افزایش زمان صرف شده در برابر صفحه نمایشها همچون تلویزیون، تبلت، گوشیهای هوشمند، لپتاپ و کنسولهای بازی بهخصوص در سنین پایین، منجر به بروز آسیبهای جسمانی و روانی متعددی میشود که تحت عنوان سندروم صفحه نمایش الکترونیکی (Electronic Screen Syndrome, ESS) شناخته میشود.
پژوهشها نشان میدهد که اختلالات رشدی و روانشناختی نظیر اختلال نقص توجه، اوتیسم، مشکلات مرتبط با رشد زبان و مغز، اختلالات یادگیری، مشکلات بینایی، انحرافات رفتاری و ارتباطی و موارد مشابه، با استفاده بیش از حد صفحه نمایش در سنین کودکی ارتباط دارند و در نتیجه رشد طبیعی کودکان مختل میشود.
در پی آن، آسیبهای ناشی از این پدیده، حق بر سلامت و رشد کودکان را تهدید میکند و از آنجا که این حق یکی از اصول بنیادین حقوق بشر است، ضرورت دارد تا کودکان در معرض یا مبتلا به سندروم صفحه نمایش الکترونیکی نیز، مورد حمایتهای حقوقی قرار گیرند. ماهیت تحریک کننده غیر طبیعی صفحه نمایش الکترونیکی، صرف نظر از محتوای آن، اثرات منفی بر سلامت روانی و جسمانی کودکان در سطوح مختلف دارد.
متاسفانه در عصر حاضر شیوع استفاده از صفحات نمایش در میان کودکان کمتر از سه سال بسیار بالا میباشد در حالی که پیش از این، بیشتر با همسالان خود در تعاملات اجتماعی بودند.
اولین مواجهه با صفحات نمایش الکترونیکی در سنین بسیار پایین صورت گرفته و والدین بهطور خاص، کودکان را به استفاده از رسانههای الکترونیکی به عنوان همراهی برای سرگرمی، مشغول نگهداشتن کودک و وسیلهای برای آموزش و یادگیری تشویق میکنند تا به راحتی بتوانند به کارهای خود مشغول شوند.
جالب اینجاست که تعداد بسیار زیادی از این والدین گزارش کردهاند که کودکانشان که کمتر از دو سال سن دارند، از استفاده مستمر از رسانههای الکترونیکی لذت میبرند. اما مواجهه زودهنگام با صفحه نمایش سلامت و رشد کودکان را تحت تاثیر قرار داده و باعث میشود این حقوق بنیادین کودک نقض شوند و با مشکلات جدی و فراوانی روبرو شود. سندروم صفحه نمایش الکترونیکی، در پی استفاده از ابزارهای دیجیتال بروز میکند و حق رشد سالم و سلامت جسمانی و روانی را از کودک دریغ میکند. کنوانسیون حقوق کودک (CRC) که مهمترین سند حمایتی از حقوق کودکان است در مادههای ۶ و ۲۴ به ترتیب به حق رشد و حق سلامت کودکان پرداخته است و دولتها وظیفه دارند تا بستر لازم برای دستیابی کودکان به این حقوق را فراهم آورند.
تماشای صفحات نمایش الکترونیکی تاثیرات منفی متعددی بر سلامت جسمی کودکان دارد ازجمله مشکلات بینایی، افزایش خطر چاقی درپی نشستن طولانی مدت و کمتحرکی و اختلالات اسکلتی-عضلانی مانند درد گردن، شانه و یا کمر. علاوه بر مشکلات جسمانی، آسیبهای روانی و شناختی را نیز درپی دارد از جمله بروز اختلال در رشد زبان، اختلال طیف اوتیسم، اختلال نقص توجه، اختلالات یادگیری و انحرافات رفتاری و ارتباطی. این موضوع صراحتا با سلامت کودکان مرتبط است، به همین جهت لازم است تا حق سلامت و رشد سالم کودکان در برابر صفحات نمایش الکترونیکی و استفاده نادرست از آن، مورد حمایت قرار گیرد.
با توجه به گسترش استفاده از صفحات نمایش الکترونیکی و خطرات آن برای کودکان، تدوین قوانین بینالمللی و ملی برای حفاظت از حقوق کودکان در برابر آسیبهای سندروم صفحه نمایش، ضروری است. نقش سازمانهای بینالمللی از جمله صندوق کودکان ملل متحد (UNICEF)، سازمان بهداشت جهانی (WHO) و دولتها، بسیار مهم است.
این قوانین و حمایتها می توانند شامل موارد زیر باشند:
۱.آموزش و آگاهسازی عمومی: در ابتدا لازم است تا سندروم صفحه نمایش الکترونیکی به درستی معرفی شود و آسیبهای ناشی از آن علیه حق سلامت و رشد کودک تشریح شود. ایجاد کمپینهای آموزشی در سطح بینالمللی و ملی برای افزایش آگاهی عموم مردم از آسیبهای سندروم صفحه نمایش الکترونیکی و راهکارهای پیشگیری از آن، جزء اولویتهای سیاستگذاران قرار گیرد.
۲.محدودیتهای قانونی در استفاده از دستگاههای دیجیتال: جامعه بینالمللی و کشورها باید قوانینی برای محدود کردن مدتزمان استفاده از صفحهنمایشها و پیشگیری از آسیبهای جسمی و روانی ناشی از آن تصویب کنند. بهطور مثال، ایجاد قوانین برای محدودیت در استفاده از صفحات نمایش الکترونیکی در مهدکودکها، مدارس و دیگر محیطهای آموزشی همراه با تاکی بر استراحتهای منظم به منظور کاهش آسیبهای این سندروم.
۳.ارائه خدمات بهداشتی و درمانی: ایجاد برنامههای سلامت عمومی برای تشخیص، پیشگیری و درمان آسیبهای ناشی از استفاده طولانی مدت از صفحات نمایش الکترونیکی بهویژه در محیطهای آموزشی ضروری است. این برنامهها باید بهطور خاص به مشکلاتی مانند خشکی چشم، دردهای عضلانی، اختلالات خواب، اختلال در رشد زبان و مهارتهای رفتاری پرداخته و درمانهای پیشگیرانه و حمایتی را ارائه دهند.
درنهایت باتوجه به روند رشد استفاده از دستگاههای دیجیتال و پیامدهای منفی آن بر سلامت جسمی و روانی کودکان، تدوین و تصویب قوانین و مقررات حمایتی برای جلوگیری از آسیبهای سندروم صفحه نمایش الکترونیکی ضرورت دارد. این قوانین می بایست از حق سلامت جسمی و روانی و حق رشد کودک در برابر این تهدیدات، حمایت به عمل آورند. علاوه بر این لازم است تا توجه ویژهای به افزایش آگاهی عمومی، پیشگیری از آسیبها و ارائه خدمات درمانی موثر داشته باشیم. این امر تنها از طریق همکاری بینالمللی و تعهدات قانونی دولتها، قابل دستیابی است.
مهشید جمالی / پژوهشگر ارشد حقوق بینالملل و عضو انجمنهای علمی حقوق پزشکی و حقوق کودک