به گزارش اقتصادران، روزنامه شرق در گزارشی درباره وضعیت کسب و کارهای اینترنتی در آستانه سال نو نوشت:
هفتهها و ماههای پایانی سال همیشه پر از جنب و جوش است. اوج فروش و درآمد کسبوکارها در این مدت که به «شب عید» معروف است، رقم میخورد اما امسال وضعیت فرق میکند. شرایط اقتصادی نابسامان و شکننده در کنار قطعی نزدیک به ۲۰روزه اینترنت (از ۱۸ دی تا ۷ بهمن) و محدودیتها و اختلالها که استفاده از اینترنت را برای هریک از ما به شکنجه تبدیل کرده، همه معادلات برای افزایش درآمد را به هم زده است. در گفتوگوی «شرق» با برخی از مدیران کسبوکارهای آنلاین آنها میگویند که در روزهایی که انتظار افزایش درآمد و فروش به خاطر نزدیکی به سال جدید را داشتهاند، اختلالهای شدید و محدودیتهای بیسابقه روی اینترنت آنها را با کاهش بیش از ۵۰درصدی فروش مواجه کرده است.
بسیاری از آنها از همان زمان قطعی اینترنت در دیماه، برای کاهش خسارات دست به تعدیل نیرو زدند تا شرایط به سودشان تغییر کند. طبق بررسیهای «شرق»، کسبوکارهای فعال در حوزه گردشگری، خدمات آنلاین، خرد و خانگی، آموزشی، تبلیغات و… در این روزهای نزدیک به پایان سال به خاطر قطعی و اختلال اینترنت و همچنین شرایط اقتصادی بیشترین آسیب را دیدهاند. تمام این شرایط در حالی رقم میخورد که تاکنون دولتها در سالهای ۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۲ روز جنگ ۱۴۰۴ به دنبال قطعی و اختلال در اینترنت برای کنترل بحران، بارها کسبوکارهای آنلاین و مردم را متحمل خسارتهای جبرانناپذیر کردهاند و نتیجه بیاثربودن این تصمیم را هم دیدهاند. در همین شرایط هم مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری که وعده دسترسی آزاد به اینترنت را میداد، به همراه وزیر ارتباطات که میگوید وزارت اختیاری در قطع اینترنت ندارد، چند ماه پیش دور یک میز با فعالان اقتصاد دیجیتال گرد هم نشستند و از آنها خواستند فعالیتهای اقتصادی خود را گسترش دهند.
تلاش برای بقا
در مورد خسارت به اقتصاد دیجیتال کشور آن هم در ماههای پایانی سال به دلیل قطعی و اختلال در اینترنت ارقام مختلفی تاکنون منتشر شده است. وزیر ارتباطات میگوید هر روز، حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به پنج هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد میشود. جالب این است که او به عنوان یک مقام مسئول در دولت هشدار داده است که با وجود اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۰ میلیون نفر در این حوزه و تابآوری محدود شرکتها، ادامه این اختلال میتواند ضربههای جبرانناپذیری بر جای بگذارد.
از سوی دیگر رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، بحران اینترنت اخیر را بیسابقه میداند: «بسیاری از کسبوکارهای آنلاین تا ۸۰ درصد افت فروش داشتهاند». او با اشاره به گستردگی این حوزه ادامه میدهد: «حدود ۷۰۰ هزار پیج فروشگاهی در اینستاگرام فعال است که هرکدام حداقل ۱.۲ شغل ایجاد کردهاند؛ یعنی نزدیک به یک میلیون نفر بهطور مستقیم از این راه امرار معاش میکنند. اغلب این افراد از اقشار متوسط و پایین جامعهاند و بیشترین فشار را تحمل میکنند».
طبق گفته فعالان اقتصاد دیجیتال، اکثر کسبوکارها چه بزرگ و چه کوچک از طریق شبکههای اجتماعی از جمله اینستاگرام و تلگرام کارهای تبلیغاتی و فروش خود را انجام میدهند و در این میان حالا این شبکهها با بیشترین اختلال در دسترسی مواجه هستند.
نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران در گفتوگو با «شرق» از تأثیر عمیق قطع ۲۰روزه اینترنت بر کسبوکارهای آنلاین در آستانه شب عید، میگوید. به گفته او قطع ۲۰روزه و حالا هم اختلالهای اینترنتی که هر روز شکلشان تغییر میکند، در آستانه شب عید، تأثیر ملموسی بر اقتصاد دیجیتال کشور و کسبوکارهای مختلف داشته است.
آنطور که او اعلام میکند، بر اساس دادههای انجمن، در مقطعی که اینترنت از ۱۸ دی تا ۷ بهمن به صورت کامل قطع بود، بین۸۰ تا ۹۰ درصد تراکنشهای روزانه کاهش یافت. به گفته او با توجه به اینکه تراکنش بهطور مستقیم برابر با درآمد نیست، میتوان کاهش درآمد واقعی کسبوکارهای وابسته به اینترنت را نیز در همین بازه تخمین زد. او تأکید میکند که این امر نشان میدهد بخشی از اقتصاد که جریان آن بر بستر اینترنت شکل میگیرد، تحت تأثیر قرار گرفته و آسیب دیده است. او در مورد تأثیر این قطعی و اختلال شدید روی اینترنت در آستانه نوروز میگوید: «نزدیکی به شب عید اهمیت این کاهش تراکنشها را بیشتر کرده، چراکه این ماهها معمولا دورهای است که کسبوکارها درآمد قابل توجهی کسب میکنند. بااینحال، پس از بازگشت نسبی اینترنت، دادههای بهروزرسانیشدهای در مورد خسارتها نداریم، اما مسئله اصلی فقط دسترسی به اینترنت نیست، بلکه وضعیت اقتصادی عمومی و حال روحی مردم است که در کاهش خرید و تراکنشها نقش دارد». براساس ادعای او حتی در مواردی که دسترسی به پلتفرمها وجود دارد، به دلایل مختلف، خرید کاهش یافته است که میتواند ناشی از کاهش اعتماد مردم باشد.
او در پاسخ به این سؤال که در بیش از یک ماه گذشته از شروع قطعی و اختلال شدید در اینترنت چه بخشهایی آسیب دیدهاند، توضیح میدهد: «حوزه سفر بیشترین خسارت را متحمل شده و حوزه فینتک نیز آسیب جدی دیده است. درآمدهای خرد و بسیاری از سایتهای کوچک فعال در این حوزهها نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند. این نشان میدهد بخشهای وابسته به تلگرام و اینستاگرام و کسبوکارهای آنلاین کوچک بیشترین آسیب را تجربه کردهاند».
به گفته او اثر بلندمدت این اختلال بر این حوزهها هنوز قابل تعیین نیست؛ بهویژه که کشور در ماههای اخیر بهطور دورهای با بحران مواجه بوده و مقایسه بلندمدت دشوار است: «علاوه بر این، امکان تکرار بحران یا قطعی اینترنت نیز وجود دارد». براساس توضیحات قاضی، این وضعیت فقط به زیان مالی محدود نمیشود: «کسبوکارها در برخی موارد تعطیلی یا توقف فعالیت را تجربه کردهاند. درست است که میگویند اینترنت متصل شده، اما بیثباتی در ویپیانها و دسترسی محدود به سایتها باعث اختلال شدید در کسبوکارهای وابسته به پلتفرمهای شبکههای اجتماعی شده است. کاهش انگیزه خرید و پذیرش تبلیغات در این فضاها نیز نشان میدهد اثر اقتصادی گستردهتر از اختلال صرف اینترنت است».
طبق گفتههای قاضی، برآوردها حاکی از آن است که حدود دو میلیون نفر از نظر معیشتی وابستگی مستقیم به ابزارهای اینترنتی دارند؛ شامل کسبوکارهای خرد خانگی، آموزشی، تولید محتوا و فعالیتهای مشابه: «این گروهها آسیب شدیدی دیدهاند، هرچند دادههای دقیق برای مقایسه وجود ندارد، زیرا بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال غیررسمی است. در شرایط فعلی، اقتصاد دیجیتال مانند کل اقتصاد کشور وارد فاز بقا شده است؛ سرمایهگذاری جدید یا آغاز فعالیتهای تازه رخ نمیدهد و تمرکز اصلی فعالان اقتصادی بر حفظ وضعیت موجود است».
از بین رفتن کسبوکارهای خرد
به عنوان یک مخاطب وقتی به صفحه کسبوکارهای اینستاگرامی سر بزنید، متوجه میشوید که آنها یا پستی منتشر نمیکنند یا از طریق یک استوری از مخاطبانشان میخواهند برای خرید به وبسایت آنها مراجعه کنند. اکثر آنها به دلیل فشار جامعه در این روزها، فعالنبودن در شبکههای اجتماعی را انتخاب کردهاند. اما این راهحل هم به فروش شب عید این کسبوکارها کمک نکرده است. ادمین یک صفحه فروش لباس به «شرق» میگوید از آنجا که مخاطب چندان حوصله مراجعه به وبسایت ندارد و تمایل دارد به شکل مستقیم با فردی برای خرید تعامل داشته باشد، همین مسئله هم باعث شده کسبوکارهایی اینستاگرامی یا خرد و خانگی بیشتر از دیگر کسبوکارها آسیب ببینند. به گفته مدیران اکوسیستم اقتصاد دیجیتال آنها بارها قطعی و اختلال اینترنت را تجربه کرده بودند و خسارتهایی نیز متحمل شده بودند، اما این بار این قطعی و حالا اختلال ادامهدار آن درست در حساسترین مقطع تقویم تجاری سال اتفاق افتاده است.
پشوتن پورپزشک، مدیرعامل پادرو، در گفتوگو با «شرق» در این مورد میگوید: «بازار شب عید بهطور معمول از اوایل بهمن آغاز میشود و بیشترین حجم خریدوفروش و کمپینهای فروش در ۱۵ روز نخست این ماه شکل میگیرد؛ در حالیکه نیمه دوم بهمن تا پایان اسفند عمدتا ادامه اثر همان موج اولیه است». او ادامه میدهد: «قطعی اینترنت دقیقا این نقطه اوج را هدف قرار داد. هرچند اتصال بهصورت تدریجی و با اختلال برقرار شد، اما تداوم اختلال (بهویژه در اینستاگرام و در سطح دیتاسنترها) نشان داد بازگشت به وضعیت پایدار زمانبر خواهد بود».
به باور او اهمیت این اختلال زمانی روشنتر میشود که بدانیم شبکههای اجتماعی کارآمدترین و پربازدهترین کانال جذب مخاطب برای فروشگاههای آنلاین (از کسبوکارهای خرد تا مجموعههای بزرگ) به شمار میرفتند: «از دست رفتن یا تضعیف این کانال، همزمان با کاهش امنیت روانی جامعه و افت رغبت مصرفکننده، به رکودی فراگیر در بازار انجامید. این رکود همه سطوح کالایی، از لوکس تا اقتصادی و اغلب گروههای مصرفی مرتبط با شب عید، از پوشاک و کالاهای حوزه مد گرفته تا هدایا و حتی اقلامی مانند آجیل را دربر گرفت. بخشی از این افت ناشی از کاهش قدرت خرید و بخش دیگر نتیجه نبود تمایل به خرید بود».
آنطور که پورپزشک میگوید در این میان، تنها حوزهای که نشانههایی از رونق نشان داده، بازار فروش ویپیان است: «بازاری که قیمتهای آن از حدود ماهانه ۱۰۵ هزار تومان به بازههایی میان ۲۵۰ هزار تا چند میلیون تومان افزایش یافته است. این تغییر جهت تقاضا خود نشانهای از جابهجایی اجباری رفتار کاربران در مواجهه با محدودیت دسترسی است».
پورپزشک توضیح میدهد طبق برآوردهای قبلی حدود ۷۵۰ هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام وجود داشت، اما پس از رخدادهای اخیر دیگر نمیتوان با قطعیت گفت چه تعداد از این واحدها برای همیشه از چرخه خارج شدهاند و چه تعداد در آینده بازخواهند گشت: «آنچه مسلم است تجربه فروش صفر برای بخشی از کسبوکارهاست. در مقیاس کلان نیز بازاری حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ همت در سال برای فروش مبتنی بر شبکههای اجتماعی مطرح بود که با هر هفته قطعی نزدیک به دو و نیم همت فروش از دست رفته و طی سه هفته حدود هفت و نیم همت از گردش مالی ماهانه آن حذف شده است؛ فروشی که بهدلیل ماهیت غیرضروری بسیاری از کالاها الزاما در آینده جبران نخواهد شد و میتواند به ازدسترفتن دائمی بخشی از مشتریان و فروشگاهها بینجامد».
سفرهایی که حذف میشوند
یکی از بخشهایی که به دنبال قطعی اینترنت و اختلال در آن و همچنین شرایط اقتصادی در روزهای نزدیک به نوروز دچار خسارت شده، گردشگری است. بسیاری از مردم به دلیل قطعی اینترنت و اختلال در آن در بیش از یک ماه گذشته یا موفق به ثبت خرید بلیت نشدهاند یا بلیت را ثبت کرده ولی از آن سو پاسخی دریافت نکردهاند. همچنین در شرایط که کشور بعد از ۱۸ دی با آن روبهرو شده بسیاری از مردم به دلیل روان صدمهدیده چندان تمایلی به سفر ندارند، حال آنکه در این شرایط مشکلات اقتصادی را نیز باید ضمیمه کرد.
پیمان کاظمی، مدیر ارشد اجرایی یک پلتفرم شناخته شده در گفتوگو با «شرق» از کاهش تقاضای قابل توجه برای سفرهای نوروزی نسبت به سال گذشته خبر میدهد. بر اساس دادهها، حجم جستوجو و خرید بین ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش یافته است.
به گفته کاظمی، بخشی از این کاهش ناشی از شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید خانوارهاست، زیرا سفر معمولا نخستین بخشی است که در شرایط محدودیت بودجه از سبد هزینه حذف میشود. بخش دیگر کاهش تقاضا، به فضای نااطمینانی و اختلالهای اینترنت مربوط است؛ وقتی کاربران نتوانند در هر لحظه به اطلاعات سفر دسترسی داشته باشند، تصمیم خرید را به تعویق میاندازند. کاظمی درباره اینکه قطعی و اختلال اینترنت چه تأثیری روی خرید بلیت برای سفر در روزهای نزدیک نوروز گذاشته است، میگوید: «اختلال اینترنت دو اثر اصلی داشته است: کاهش کیفیت خدمات و تغییر رفتار کاربران. در دورههای اختلال شدید، حجم تماسهای پشتیبانی تا سه برابر افزایش یافت و کاربران بیشتر سراغ گزینههای کمریسکتر رفتند و خریدها دیرتر نهایی شد.
حتی زمانی که پرواز یا اتوبوس برقرار بود، کاربران برای اطمینان تماس میگرفتند. این مسئله نشان میدهد اختلال اینترنت فقط یک مشکل فنی نیست و بر حس امنیت و اعتماد کاربران تأثیر مستقیم دارد». به گفته او تمام سرویسهای سفر از جمله هواپیما، قطار و تور کاهش تقاضا داشتهاند؛ اما بیشترین کاهش مربوط به تورها بوده است: «تورها جزء هزینههای تفریحی محسوب میشوند و در شرایط اقتصادی و اجتماعی نامطمئن، سریعتر از سبد هزینه خانوار حذف میشوند. سهم سفرهای ضروری مانند درمانی یا کاری نسبت به سفرهای تفریحی افزایش یافته و سفرهای تفریحی کاهش یافتهاند».
او درباره اینکه با قطع و اختلال اینترنت چه میزان به این بخش خسارت وارد شده، اعلام میکند: «برآورد دقیق خسارت دشوار است؛ زیرا گردشگری زنجیره گستردهای از مشاغل را درگیر میکند، از حملونقل و اقامت تا خدمات محلی. کاهش تقاضا اثر مستقیم و غیرمستقیم بر طیف وسیعی از فعالان این صنعت دارد و دامنه خسارت بسیار گستردهتر از تصور عمومی است.
دادهها نشان میدهد حتی در صورتی که اختلال اینترنت برطرف شود، اثرات روانی و نااطمینانی کاربران میتواند خریدهای دیرهنگام و کاهش مصرف را همچنان حفظ کند». به باور کاظمی، کاهش تقاضا امسال برای سفر نسبت به سال گذشته نشاندهنده رکود نسبی بازار است که بیشتر به کاهش تمایل کاربران برای تصمیمگیری سریع در فضای نامطمئن مربوط است. خریدهای دیرهنگام نسبت به سالهای باثبات افزایش یافته که نشاندهنده احتیاط بیشتر مصرفکنندگان در شرایط کنونی است.
لغو خدمات شب عید
اختلال اینترنت در آستانه شب عید، زمانی که بهطور سنتی اوج تقاضا برای خدمات خانگی شکل میگیرد، به یکی از مهمترین متغیرهای اثرگذار بر کسبوکارهای خدمات آنلاین تبدیل شده است. مرور دادههای حاصل از تجربه یک پلتفرم خدماتی نشان میدهد این اختلال نهفقط در سطح دسترسی فنی، بلکه در لایههای رفتاری، اقتصادی و روانی بازار نیز اثر گذاشته است.
بهمن امام، مدیرعامل یکی از این پلتفرم ها در گفتوگو با «شرق» اعلام میکند که خدمات این پلتفرم در ۱۸ دی و همزمان با قطعشدن اینترنت کاملا صفر شده بود. او توضیح میدهد که از هفتم بهمن پس از بازگشت نسبی دسترسی، سایت و اپلیکیشن دوباره قابل استفاده شدند، اما رفتار کاربران بهسرعت به وضعیت پیشین بازنگشت؛ بهگونهای که در روز نخست حدود ۹۰ درصد کاربران از سرویس استفاده نکردند و فقط بهمرور بخشی از این فاصله جبران شد: «این تأخیر در بازگشت تقاضا دقیقا در زمانی رخ داد که طبق الگوی سالهای گذشته باید شاهد پیک سفارشهای بهمنماه میبودیم؛ پیکی که ریشه در سنت آمادهسازی شب عید و افزایش تقاضا برای خدمات خانگی دارد».
او ادامه میدهد: «بااینحال، امسال این اوج شکل نگرفت. برآوردها از افتی نزدیک به ۵۰ درصد نسبت به زمان مشابه سال گذشته حکایت دارد؛ افتی که در تضاد کامل با روند رشد پیشین قرار میگیرد. دادههای عملکردی نشان میدهد که کسبوکار موردنظر در آذر امسال نسبت به آذر سال گذشته حدود ۵۰ درصد رشد را تجربه کرده بود و انتظار میرفت این مسیر صعودی در ماههای بعد نیز ادامه یابد، اما اختلال اینترنت عملا این مسیر را متوقف کرد و رشد قابل توجهی در ادامه مشاهده نشد».
براساس توضیحات او، کاهش تقاضا نیز محدود به یک خدمت خاص نماند: «اگرچه خدماتی مانند نظافت منزل و قالیشویی (که وابستگی بیشتری به مناسبتهای فصلی دارند) بیشترین افت را تجربه کردند، اما تقریبا همه دستههای خدماتی با کاهش سفارش روبهرو شدند. تنها استثنا، تعمیرات ضروری بود که ماهیت غیرقابل تعویق آن مانع سقوط شدید تقاضا شد؛ در مقابل، خدمات بازسازی و نوسازی بهطور محسوسی افت کردند».
طبق گفتههای امام، اثر اختلال اینترنت صرفا در سمت تقاضا باقی نماند و هزینههای عملیاتی پلتفرمها را نیز افزایش داد. بخشی از فشار به مسئله پایداری سرورها مربوط میشود که هرچند پس از مدتی بازیابی میشوند، اما وقفه اولیه هزینهزاست. او در این مورد میگوید: «بخش مهمتر به چرخه توسعه نرمافزار بازمیگردد؛ درحالیکه برخی ابزارهای داخلی از طریق اینترنت ملی در دسترساند، ابزارهای کلیدی طراحی و توسعه محصول با اختلال مواجه میشوند و فرایندهایی مانند رفع خطا، بهروزرسانی و بهبود تجربه کاربری را بهشدت دشوار میکنند. همزمان، محدودیت دسترسی کاربران، از کاهش توان ثبت سفارش تا نرسیدن کدهای پیامکی ورود، زنجیره تبدیل کاربر به مشتری را مختل میکند و مستقیم بر درآمد متخصصان و خود پلتفرم اثر میگذارد».
امام تأکید میکند با وجود این، تحلیل بازار نشان میدهد که اینترنت تنها عامل افت تقاضا نیست. شرایط اقتصادی و وضعیت روحی-روانی جامعه نیز همزمان فشار نزولی بر بازار وارد کردهاند؛ بهطوریکه حتی در مقایسه با سایر کسبوکارها، شدت افت در بسیاری از بخشها بیشتر گزارش شده است. این همپوشانی بحرانهای فنی و اقتصادی، تصویر نگرانکنندهتری از آینده کوتاهمدت بازار خدمات ترسیم میکند.
ایست قلبی در راه است؟
مجموع این دادهها تصویری از اقتصادی در وضعیت انتظار را ترسیم میکند: اقتصادی که نه صرفا با اختلال در اینترنت، بلکه با فرسایش اعتماد، کاهش تقاضا، آسیب زیرساختی و نااطمینانی نسبت به آینده مواجه است؛ وضعیتی که تا زمان رفع انتظار عمومی نسبت به تکرار قطع اینترنت و بازگشت امنیت روانی به رفتار مصرفکننده، چشمانداز روشنی برای خروج از آن قابل تصور نیست.
همه اینها در حالی در ایران رخ میدهد که قرار بود از سال ۹۸ بیشترین سهم از اقتصاد دیجیتال را در تولید ناخالص داخلی در میان کشورهای منطقه داشته باشد، اما حالا طبق آماری که وزارت ارتباطات آبانماه اعلام کرد، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی در سال ۱۴۰۰ حدود ۴.۷۲ درصد بوده که در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ این میزان به ترتیب به ۴.۲۸ و ۴.۲ درصد کاهش یافته است. همین آمار نشان میدهد قطعی و اختلال اینترنت در سالهای اخیر فقط سرعت دسترسیها را نگرفته، بلکه ضربان قلب اقتصاد دیجیتال کشور را هر سال کند و کندتر کرده است.
