به گزارش اقتصادران، علی اصغر نخعی راد نماینده مشهد در مجلس خطاب به علی شمخانی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:
جناب شمخانی ،آقایان خاتمی و روحانی شما را خوب میشناختند که یکی از آنان شما را وزیر دفاع ودیگری دبیر شورای امنیت ملی کرد و همینطور شهید رئیسی شما را خوب شناخت که از دبیری شورای عالی امنیت بر کنار کرد.
اظهارات شما مورد استقبال ترامپ قرار گرفت وبازنشر داده شد. شما چه سمتی داریدکه از طرف ایران سخن میگویید؟
به گزارش اقتصادران، علی شمخانی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، اخیراً در توییتی گفته که آمریکا پذیرفته که ایران سلاح هستهای ندارد و اگر تحریمها را لغو کند، توافق با ایران در دسترس است.
شمخانی در توییت خود اعلام کرده که آمریکا بالاخره با پذیرش ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی اتمی و نهادهای اطلاعاتی خود، نداشتن سلاح هستهای از سوی ایران را پذیرفته است.
شمخانی تأکید کرده که لغو کامل تحریمها و تأکید بر حق غنیسازی صنعتی ایران، توافق را در دسترس قرار میدهد.
مذاکرات ایران و آمریکا در سالهای اخیر، بهویژه پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، با فراز و نشیبهای زیادی همراه بوده است.
این مذاکرات بهصورت غیرمستقیم و با میانجیگری برخی کشورها انجام شده است.
اخیرا مذاکرات غیر مستقیمی در عمان و رم بین ایران و آمریکا انجام شده است.
در این میان ایران همواره تأکید کرده که برنامه هستهای این کشور صلحآمیز است و به دنبال دستیابی به سلاح هستهای نیست.
ایران همچنین خواستار لغو کامل تحریمهای آمریکا و بازگشت به برجام است.
این اظهارات شمخانی در شرایطی مطرح میشود که مذاکرات ایران و آمریکا در مرحله حساسی قرار دارد و آینده آن همچنان نامشخص است.
به گزارش اقتصادران، مذاکرات مسقط _مستقیم یا غیرمستقیم_ سرانجام برگزار شد و آنطور که از شواهد و قراین پیداست، نهتنها نتایجی ناامیدکننده درپی نداشته، بلکه زمینه امیدواری بسیاری از ناظران را نیز فراهم کرده است. چنانکه بهتازگی صادق زیباکلام در گفتوگویی با یکی از روزنامههای سراسری گفته «اگر شرطبندی در جمهوری اسلامی آزاد بود، من هر داشتم و نداشتم روی این شرطبندی میکردم که اولاً مذاکره صورت میگیرد و ثانیاً این که در نهایت به توافق منجر خواهد شد. چراکه معتقدم دو طرف اصلی یعنی رهبر ایران و رئیسجمهور آمریکا نمیخواهند کار به رویارویی بکشد.»
مخالفانی که طیفی از آنان حتی این را که سیدعباس عراقچی و استیو ویتکاف در حاشیه مذاکرات غیرمستقیم در مسقط با یکدیگر سلام و احوالپرسی کردهاند، مصداق تخطی از اصول و باورهای اعتقادی و ایدئولوژیکشان میدانند. با این همه، اما واقعیت آن است که خطر طیف دیگری از مخالفانِ توافق که اگرچه درمقابل مسائلی جزئی همچون آنچه رسایی و نبویان را به واکنش واداشت، سکوت میکنند، اما با مواضع و اظهارات گاه و بیگاهشان درباره برخی مسائل جدیتر، بهطور غیرمستقیم به روند مذاکرات ضربه میزنند، بهمراتب جدیتر است.
به یاد بیاورید توییت عجیب و جنجالی علی شمخانی، دبیر پیشین شورایعالی امنیت ملی را که به فاصله کمتر از ۴۸ ساعت مانده تا آغاز مذاکرات مسقط، نزدیک بود تلاش طرفین برای تفاهم را به تخاصم و نزاعی دیپلماتیک تبدیل کند. شمخانی که در ماهها و سالهای گذشته هر از گاه بهدلیل اظهارات نسجنیده و مواضع عجیبش، به سوژه اصلی مطبوعات تبدیل شده و به دلیل همین اظهارات نیز در مواردی انتقادات طیفی گسترده از ناظران اعم از اصلاحطلبان، میانهروها و اصولگرایان را برانگیخته، در آستانه مذاکرات مسقط در توییتی نوشت: «استمرار تهدیدات خارجی و قرار گرفتن ایران در شرایط حمله نظامی میتواند منجر به اقداماتی بازدارنده مانند اخراج بازرسان آژانس و قطع همکاری با آن شود. انتقال مواد غنیشده به مکانهای امن و نامشخص در ایران نیز میتواند در دستور کار قرار گیرد.»
توییتی که تردید در کاخ سفید را افزایش داد باعث شد وزارت خارجه ایالات متحده به «تضاد» آشکار «این سخنان» با «ادعای جمهوری اسلامی درباره صلحآمیز بودن برنامه هستهایاش» بیاندیشد و سخنگوی این نهاد با انتقاد از موضعگیری عجیب شمخانی درباره «اخراج بازرسان آژانس»، تصریح کند که این اقدام احتمالی ازسوی جمهوری اسلامی مصداق «اقدامی تنشزا» است و «نشانهای از اشتباه محاسباتی تهران».
مواضع عجیبی همچون آنچه در این فقره از علی شمخانی دیده شد، چنان موجب نگرانی است که حتی ناظرانی خوشبین همچون صادق زیباکلام را که حاضر است دار و ندارش را بر سر فرجام مثبت مذاکرات مسقط و توافق تهران و واشنگتن گرو بگذارد نیز به این فکر میاندازد که این مخالفان با چه انگیزهای از چنین مواضعی سخن میگویند.
این استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه که در این رابطه به گفتوگو نشسته، میگوید: «اساساً فکر میکنم بهطور کلی در ایران دو گروه یا دو جریان حضور دارند که با تمام وجود مخالف هرگونه تنشزدایی با ایالات متحده هستند و حاضر نیستند به هیچ عنوان با پایان دادن به شعارهای استکبارستیزانه و صدور انقلاب کنار بیایند. افرادی که همچنان پس از چهل و چند سال پس از پیروزی انقلاب، میخواهند شعارهایی همچون «مرگ بر آمریکا» و «نابودی اسرائیل» سرلوحه سیاستها و اقدامات جمهوری اسلامی باشد.»
این استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه در توصیف این دو طیف متفاوت از مخالفان هرگونه تنشزدایی با امریکا گفت: «دسته نخست کسانی هستند که هنوز پس از ۴۶ سال به این ادبیات و گفتمان ضدامریکایی باور دارند؛ گروهی که نگاه ایدئولوژیک و اعتقادی دارند و درست همچون ۴۶ سال پیش که بسیاری از ایرانیان چنین دیدگاهی داشتند، این گروه کماکان بر همان باورها و اعتقادات گذشته اصرار دارند و نگاهشان تغییر نکرده است.
زیباکلام با اشاره به تاثیرگذاری و نفوذ این جریان در سرنوشت مذاکرات پیشرو اشاره کرده میگوید: «این طیف که عمدتاً از شهروندان معمولی هستند، اولاً چندان پرشمار نیستند؛ چراکه اکثریت شهروندان ایرانی به این باور رسیدهاند که این نگاه ضامن منافع ملی ایران نیست و درنتیجه از این نگاه برگشتهاند. ثانیاً باتوجه به آنکه چندان نفوذی در سطوح مختلف قدرت ندارند، طبیعتاً مخالفت یا موافقتشان نیز نمیتواند تاثیر چندانی بر روند مذاکراتی که در این سطح برگزار میشود، داشته باشد.»
زیباکلام، اما در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به ماهیت و میزان تاثیرگذاری طیف دوم از مخالفان هرگونه تنشزدایی ایران با امریکا گفت: «وضعیت و شرایط گروه دوم با گروه نخست متفاوت است. چراکه این گروه منافع خود را در تداوم آمریکاستیزی و استکبارستیزی میبینند و منافعشان اینطور ایجاب میکند که همچنان شعار «مرگ بر آمریکا» سربدهند و از «نابودی اسرائیل» سخن بگویند.»
او گفت: «این جریان نمیخواهد ایران بهسمت تنشزدایی و نوعی تفاهم و توافق با امریکا برود تا تحریمها برداشته شود؛ چراکه بخشی از دور زدن تحریمها برعهده این افراد و این جریان خاص است و از آنجا که نمیخواهند از این منافع هنگفت اقتصادی چشمپوشی کنند، دست به هر کاری میزنند تا مانع از دستیابی ایران و امریکا به توافق شوند.» او گفت: «بجز این دو گروه، حقیقتاً گروه دیگری را نمیبینم که مخالف تنشزدایی با امریکا باشند.»
زیباکلام البته در پاسخ به این پرسش که امثال علی شمخانی به کدام طیف از مخالفان گرایش دارد، تاکید کرد که «چون دستگاه حقیقتسنج ندارم، طبیعتاً نمیتوانم بگویم یک فرد به دلیل باورها واعتقاداتش علیه مذاکرات موضعگیری میکند یا بهخاطر منافعش»، اما توضیحات مقدماتی او، به روشنی نشان از این دارد که چهرههای شاخص سیاسی و امنیتی همچون علی شمخانی احتمالاً به طیف نخست مخالفان گرایش ندارند!
زیباکلام همچنین در پاسخ این پرسش که آیا این دو جریان مخالف توافق، بهویژه طیف دوم که همان کاسبان تحریم باشند، میتوانند مانع از دستیابی طرفین به توافق شوند یا خیر گفت: «هیچیک از این دو جریان نمیتوانند مانع از دستیابی طرفین به توافق شوند. واقعیت این است که تحریمهای اقتصادی آنقدر برای جمهوری اسلامی مصیبت و خسارت به باور آورده که به هیچ عنوان نمیتوان این را متصور بود که این سیاستهای خسارتبار ادامه یابد؛ بنابراین هیچیک از این دو جریان، نه طیفی که بنابر باورهای ایدئولوژیک با مذاکرات و توافق احتمالی مخالفت میکنند و نه حتی کاسبان تحریم که بهخاطر به خطر افتادن منافعشان چشم دیدن مذاکرات را ندارند، قادر نیستند در عمل تاثیری بر سرنوشت مذاکرات بگذارند.»
به گزارش اقتصادران، در ماههای اخیر هر بار که نام تحریم و برجام میآید، یک طرف قصه، نام علی شمخانی دیده میشود؛ دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی که این روزها سخنانش سر و صدای زیادی به پا کرده است؛ سخنانی نه در انتقاد که مشخصا حمله به دولتهای حسن روحانی و شخص رئیس جمهوری اسبق داشته است. او این اظهاراتش را در گفتوگویی که حاضرانش جمعی از دانشجویان معرفی شدهاند و در رسانه نزدیک به خودش آن را منتشر کرده، داشته است.
شمخانی در این حملات شخص حسن روحانی را هدف میگیرد و میگوید: «دولت حسن روحانی هیچ اعتقادی به عکسالعمل نشاندادن در برابر خروج آمریکا از برجام و بیعملی اروپاییها نداشت.»
دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی، در بخش دیگری از سخنانش، به دفاع از قانونی میپردازد که حسن روحانی چندین بار علیه نحوه تصویب آن آن موضعگیری کرده و حتی آن را توطئهای برای زمین زدن دولت دوازدهم دانسته بود؛ قانون اقدام راهبردی. شمخانی میگوید: «یکی از دلایل وجود دستاوردهای فنی هستهای که الان داریم، قانون اقدام راهبردی است. برخی الان میگویند غنیسازی را ما ۶۰ درصد کردیم اما اینطور نیست…غنیسازی ۶۰ درصدی نتیجه تصمیم دیگران و قانون اقدام راهبردی بود نه آنها.» روحانی این قانون را مانعی برابر احیای برجام دانسته و گفته بود «اسفند ۹۹ یا فروردین ۱۴۰۰» امکان این اتفاق بود.
حالا با این سخنان شمخانی و بستن شمشیر از رو برای روحانی و تیم هستهای دولت او، خود شمخانی هم تایید میکند که عدم احیای برجام از کجا آب میخورده است؛ دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی به مدیریت علی شمخانی.
پیش از این مقامات ارشد دولت دوازدهم سخنانی با همین مضمون بیان کرده بودند؛ نقشی که دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در عدم احیای برجام و رفع نشدن تحریمها در پایان دولت روحانی ایفا کرد تا تحریمها همچنان پابرجا بمانند.
البته باید به این نکته هم اشاره کرد که شمخانی و دبیرخانهاش تنها مخالفان احیای برجام نبودهاند؛ جلیلی و رفقا یکی دیگر از دستههای مخالف احیای برجام بودند؛ در کنار برخی دیگر…
شاید نقش شمخانی از این بابت پررنگ دیده میشود که از دیگر همراهانش در این راه که خواسته یا ناخواسته با آنها هممسیر شده بود، صحبت نشده است یا در حد تک اشارتی سخن گفته شده است؛ مانند آنچه امیرحسین ثابتی در یک ویدئو از نقش محمود نبویان در جلوگیری از احیای برجام در دوران ریاست جمهوری ابراهیم رئیسی گفته است. ناگفته پیداست وقتی در دولت رئیسی چنین اقداماتی میکنند، به طریق اولی در دولت روحانی با توپی پر تر جلو مذاکره میایستادند.
با این حال نقش شمخانی و دبیرخانهاش در عدم احیای برجام را نمیتوان نادیده گرفت؛ چنانچه محمود واعظی رئیس دفتر رئیس جمهوری دولت دوازدهم گفته بود اگر دبیرخانه همسو بود، چه بسا در همان دولت دوازدهم برجام احیا میشد.
احیای برجام به معنای رفع تحریمها و گشایشهای اقتصادی و به عبارتی دیگر کنار رفتن دلالان در این میان است. دلالانی که به واسطه تحریم فروش نفت ایران، به صورت شخصی اقدام به فروش نفت میکنند و در این میانه، سودهای کلانی از بابت راههای دور زدن تحریمها وارد زندگیشان میشود.
شائبههای پیرامون فرزندان علی شمخانی، باعث شده تا برخی ادعا کنند دلیل مخالفت دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در دولت دوازدهم با احیای برجام را، نفع شخصی بوده است؛ این شائبه مخصوصا وقتی تقویت شد که اطلاعاتی درباره فعالیت پسران علی شمخانی در زمینه فروش نفت ایران منتشر شد. زمستان سال 1400 خبرگزاری ایلنا در خبری نوشته بود که یک کشتی از مجموعه کشتیهای شرکت دریانوردی فرزندان شمخانی توقیف شده است. اما خبرگزاری فارس چند روز بعد اعلام کرد که فرزندان شمخانی از ایلنا شکایت کردهاند.
علی شمخانی هم در توییتی به این خبرها واکنش داد؛ او تلویحا خود را «سربازی واقعی در میانه جنگ» توصیف کرد که «فکر و دیدگانش» را از «دشمن اصلی به سمت ستون پنجم منحرف نمیکند». احتمالا منظور او از «ستون پنجم» همان منتشر کننده خبر درباره فرزندانش باشد.
او در ادامه نوشت: «زخم تحریم با برنامه غرب و شمشیر بیتدبیری و وادادگی غربگراهای داخلی، پیکر مقاوم مردم ایران را مجروح ساخته. برای التیام این زخم از جان و آبرو مایه میگذاریم. ناگفتهها بماند برای بعد.»
هرچند او وعده ناگفتهها را به «بعد» موکول کرد، اما حرفی از آنها را به میان نیاورد تا همین چند روز پیش؛ بعد از حدود 3 سال شمخانی کمی از ماجراهای برجام گفته اما باز هم درباره شائبههای مالی فرزندانش توضیحی نداد که همین هم باز بر شائبهها افزود؛ یا شاید هم «دانشجویان» دعوت شده به آن «رسانه نزدیک به شمخانی» به ذهنشان نرسیده باشد.
همین رسانه که امروز با عنوان «نزدیک به شمخانی» قید میشود، پیش از این، رسانه «نزدیک به دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی» شناخته میشد. محمود واعظی رئیس دفتر حسن روحانی در دولت دوازدهم در مصاحبهای گفته بود «برخی افراد و دبیر در دبیرخانه یک روشهای دیگری را پیش گرفتند. برخی سیاستهایی را دنبال میکردند که حتی در جلسه شورا مطرح هم نمیشد. یک رسانه درست کرده بودند و یکسری مطالب در آن میگذاشتند که وقتی حرفی میزدیم، میگفتند نه این رسانه دبیرخانه نیست و رسانه یکی از افرادی است که اینجا کار میکند.» او درباره بُرد رسانه مذکور هم گفته بود «چه در داخل و چه در خارج وقتی میفهمند اطلاعاتی که خیلی از روزنامهها و رسانههای دیگر و حتی صداوسیما ندارد، اما این رسانه دارد و روی آن کار میکند، خب مشخص است که بُرد دارد».
اما دامنه اختلافات علی شمخانی با راهبرد دولت حسن روحانی به برجام ختم نمیشود؛ تا پیش از ماجراهای احیای برجام، حسن روحانی برای ماندن شمخانی در دولت به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مشکل داشت؛ به عبارت دیگر از تصمیم سال 92 خود پشیمان شده بود اما راه دیگری نداشت؛ این را خود حسن روحانی میگوید: «سال 92 آقای علی شمخانی را پیشنهاد کردم که البته در ابتدا رهبری قبول نمیکردند اما با اصرار من – که فکر میکنم نادرست بود – در نهایت پذیرفتند هرچند که پشیمان هم شدم اما دیگر راه بازگشت مناسبی وجود نداشت.» این روایت همانی است محمود واعظی هم آن را قبل از روحانی گفته بود. نکته مهمتر اینکه روحانی در دوره دوم ریاست جمهوری خود برای علی شمخانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی حکمی صادر نکرد و به عبارت دیگر شمخانی تنها برای چهار سال اول، به طور رسمی دبیر بود.
البته که مورد علیرضا اکبری نیز شاید در مواضع شمخانی در نیمه دوم از دوره دوم دولت حسن روحانی و ماجراهای برجام بی تاثیر نباشد. علیرضا اکبری یکی از چهرههای نزدیک به شمخانی بود که سال 1398 به اتهام جاسوسی بازداشت شد؛ او فقط نزدیک به شمخانی نبود؛ بلکه در زمان وزارت دفاع شمخانی، معاون او بوده و بعدها نیز گویا در برهههایی در کنار شمخانی بوده است.
علیرضا اکبری زمستان 1401 به اتهام افساد فی الارض از طریق جاسوسی برای بریتانیا اعدام شد و شمخانی نیز زیر فشار قرار گرفت. آن هم در زمانی که او در حال پیشبرد مذاکرات پنهانی ایران و عربستان با وساطت چین بود. او ماموریت هدایت این مذاکرات را برعهده داشت؛ البته به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی. او مدتی پس از امضای آشتی ایران و سعودی، با پایان 10 سال دبیری شورای عالی امنیت ملی مواجه شد و جای خود را به علیاکبر احمدیان داد.
اما او در همین گفتوگوی اخیر خود رسما اعلام کرد که در سه سال دولت رئیسی مسئول مذاکرات هستهای بود؛ موضوعی که تا پیش از این به صورت درگوشی به گوش میرسید. حالا با تایید این خبر، و کنار هم قرار گرفتن تکههای پازل مذاکرات هستهای در دوران دولت سیزدهم، میتوان به این سوال پاسخ داد؛ چرا در دولت سیزدهم مذاکرات احیای برجام تا لبهی امضا رفت اما امضا نشد؟
به گزارش اقتصادران، علی شمخانی، دبیر سابق شورایعالی امنیتملی، در هفتههای اخیر به میدان آمده و تلاش دارد با فعالیتهای سیاسی و رسانهای، بر مسیر پرشتاب تحولات خارجی ایران تاثیر گذارد.
علی شمخانی که در دولت اول روحانی به این مسئولیت رسید، در دولت دوم او برخلاف خواست روحانی در این سمت ماندنی شد. تعارض روحانی با شمخانی و مخالفت او با ادامه حضورش در شورایعالی امنیتملی تا آنجا بود که حکم تمدید مسئولیت او را امضاء نکرد و در همه سالهای دوره دوم ریاستجمهوریاش، در مکاتبات او را صرفاً «آقای شمخانی» خطاب میکرد؛ چراکه او را بهعنوان دبیر شورایعالی امنیتملی قبول نداشت.
شمخانی البته پیش از این هم سابقه مواجهه و تعارض پنهان و حتی علنی با رئیسجمهور وقت را داشت؛ چنانکه در زمان ریاستجمهوری خاتمی که شمخانی وزیر دفاع او بود، در انتخابات سال۱۳۸۰ علیه او ایستاد و برای برانداختن رئیسجمهور مستقر با هشت کاندیدای دیگر همراه و متحد شد. تعارض شمخانی با روحانی گرچه به آشکاری تقابل او با خاتمی نبود، اما هرکس کمترین اطلاعی از مناسبات درونی دولت و ساختار داشت، میدانست سمتوسوی هرکدام چگونه است.
تعارض پنهان شمخانی و روحانی هرچه به روزهای آخر دولت دوازدهم میرسید، آشکارتر میشد. بهویژه پس از آنکه در پاییز۱۳۹۹ کابوس ترامپ از آسمان سیاست ایران رخت بربست و با پیروزی جو بایدن، میانهروهای ایران به رهبری روحانی و ظریف پاشنهها را برکشیدند برای احیای برجام. اما در همان شرایط بود که مجلس یازدهم به ریاست محمدباقر قالیباف سر رسید و با تصویب طرح موسوم به «اقدام راهبردی برای رفع تحریمها»، عملاً نه علیه ترامپ درحال رفتن که مقابل بایدن درحال آمدن، ایستاد و به قول روحانی، طرف آمریکایی را در شرایطی قرار دادند که امکان بازگشت آسان به برجام از دولت جدید سلب شود.
نکته اما آنجاست که شمخانی همچون قالیباف و دیگر حامیان قانون ضدبرجامی مجلس مدعی میشود این کار، اقدامی علیه ترامپ و برای مواجهه با تحریمها و فشار حداکثری او بوده است؛ حال آنکه مجلسیازدهم زمانی این قانون را تصویب کرد که ترامپ در انتخابات شکست خورده بود و عملاً با این قانون، دست بایدن و روحانی را بستند و باعث شدند خروج آمریکا از برجام بهعنوان میراث ترامپ تا پایان دولت بایدن نیز برجای بماند.
شمخانی نه همچون لاریجانی در مقام حامی و همراه سیاست احیای برجام و متحد روحانی و ظریف و پزشکیان ظاهر میشود و نه مانند جلیلی، صادقانه نقش مخالف برجام و ازسرگیری مذاکرات را بازی میکند. گویی، قالیباف و شمخانی در میانه خط یک (میانهروها) و خط دو (تندروها) نقش «خط۳» را بازی میکنند؛ عنوانی که در صفبندیهای اوایل انقلاب ریشه دارد، اما امروز چهرهها و نیروهایی متفاوت این خط را نمایندگی میکنند. قالیباف و شمخانی شاخصترین نمادهای «خط۳ جدید» هستند.
در چارچوب چنین خطبندی جدیدی است که ازیکسو، قالیباف در ظاهر نمایش وفاق میدهد و در عمل آب به آسیاب جبههپایداری میریزد و ازسوی دیگر، شمخانی نیز خود را طرفدار مذاکره و مدافع برجام معرفی میکند؛ اما در عمل، راه را بر احیا و عملیاتی شدن آن میبندد. در سال۱۳۹۹ اینکار با قانون اقدام راهبردی انجام شد؛ باید دید مخالفان آشکار و پنهان رفع تحریمها و احیای برجام در سال۱۴۰۳ چه شعبدهای در آستین دارند.
به گزارش اقتصادران،علی شمخانی در مصاحبهای که نورنیوز، رسانه نزدیک به شورای عالی امنیت منتشر کرده از در نقد وارد شده و کسی را هم بینصیب نگذاشته است. از محمود احمدی نژاد و ابراهیم رئیسی گرفته تا حسن روحانی؛ به همه تاخته است. او در بخشی از این مصاحبه که در فضای مجازی نیز با واکنشهای بسیاری همراه شده است، میگوید که نه به احمدینژاد و نه به رئیسی و نه به روحانی رای نداده است، اما به پزشکیان رای داده است.
او در بخش دیگری از صحبتهایش که حتی با واکنش خبرنگار هم همراه است، میگوید: «آن کسی که در کشور اختلاف ایجاد کرد و منابع مالی را هدر دارد و هنوز هم برای آن پاسخی ندارد، آن کسی که بگم به گم راه انداخت و حیطه سیاست را به حیطه فحش و فحشکاری تبدیل کرد؛ احمدینژاد است.»
بخش جالبتر اظهارات شمخانی آنجاست که سیاست خارجی دولت روحانی و مشخصا رویکرد برجامی آن را هدف میگیرد. او موقعیت کنونی ایران را حاصل قانون اقدام راهبردی دانسته و ادعا میکند که دولت روحانی اساسا برنامهای برای واکنش به خروج آمریکا از برجام نداشته است!
درباره این مصاحبه و صحبتهای آقای شمخانی، اما چند نکته قابل توجه است.
۱. اولین و مهمترین نکته این است که یک مقام مسئول بر چه مبنایی به جای پاسخگویی در مقام نقد سخن میگوید و با زیر سوال بردن دیگران، فرافکنی میکند. آقای شمخانی که در همین مصاحبه تاکید کردهاند هنوز مسئول رسیدگی به پرونده هستهای هستند، چرا به جای زیر سوال بردن و حمله به سیاستهای دولت روحانی پاسخ نمیدهند که از جایگاه خود برای حل و فصل پرونده پیچیده هستهای چه استفادهای کردهاند؟
در همین راستا انتظار میرود آقای شمخانی به جای افتخار به اینکه به سه رئیس جمهور کشور رای ندادهاند، به این سوال پاسخ دهد که در یک دهه فعالیت خود در شورای عالی امنیت ملی چه دستاوری داشته است. ایشان در این جایگاه و در حالی که کشور با سه بحران مهم در دی ۹۶، آبان ۹۸ و پاییز ۱۴۰۱ مواجه شد؛ چطور عمل کردند؟ مثلا توضیح دهند که چطور با معترضان مواجه شدند؟ چند نفر کشته شدند؟ توانستند مردم را متقاعد و اعتماد اجتماعی را بازیابی کنند و …؟
همچنین انتظار میرود آقای شمخانی درباره سرنوشت پروندههای بیسرانجامی مثل پرونده هستهای و پرونده حصر که بعد از انتصاب ایشان به دبیر شورای عالی امنیت ملی به این نهاد سپرده شد، توضیح دهند.
۲. مصاحبه اخیر علی شمخانی و لحن تند و انتقادهایش به دیگران با واکنشهای بسیاری همراه است و مهمترین این واکنشها سابقه او است. شمخانی درحالی سیاستهای برجامی دولت روحانی را مورد هجمه قرار داده است که همین چند وقت پیش محمود واعظی در مصاحبهای که اتفاقا خیلی هم سر و صدا به پا کرد از اختلافات دولت روحانی با شمخانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی سخن گفت.
واعظی حتی در آن مصاحبه از مخالفت اولیه رهبری با شمخانی برای تصدی آن جایگاه پرده برداشته و گفته بود: «سال ۹۲ آقای روحانی، آقای شمخانی را برای شورای عالی امنیت ملی معرفی کرد، مقام معظم رهبری گفتند شما اگر کسی دیگر را دارید بگذارید… نمیدانم ملاحظاتشان چه بود که تأیید نکردند، اما بعدش تأیید کردند.»
با توجه به همین مصاحبه و اشاره واعظی به اینکه روحانی بعدها ۶-۵ مرتبه برای تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی اقدام کرده است؛ حمله اخیر شمخانی به دولت روحانی بیاعتبار شده و بیشتر به یک تسویه حساب سیاسی یا فرافکنی از مسئولیت میماند.
این موضوع درباره روابط شمخانی و دولت رئیسی نیز صدق میکند. او در سال ۱۴۰۲ از دبیری شورای عالی امنیت ملی برکنار شد و منصور حقیقتپور از چهرههای نزدیک به لاریجانی در یک گفتگوی رسانهای گفته بود ابراهیم رئیسی از سال ۱۴۰۰ به دنبال تغییر شمخانی بوده است.
۳. آنچه بعد از مشاهده مصاحبه اخیر شمخانی به ذهن میرسد، اما حواشی مربوط به او و خانوادهاش است. نام شمخانی با فساد اقتصادی پسرانش گره خورده لذا همزمان با اینکه او مشغول نقد روسای جمهور قبلی است، ذهن مخاطب جریان هزینه نجومی دانشگاه آمریکایی در بیروت، مالکیت کشتی، خرید و فروش املاک در دوبی و فروش فراوردههای نفتی ایران و روسیه را مرور میکند.
مرور این حواشی که فهرست طول و درازی هم دارد، موضوع این بحث نیست لذا صرفا به آخرین مورد آن اشاره میکنیم که بلومبرگ در گزارشی تحقیقی به تبدیل شدن حسین شمخانی به سلطان معاملات نفت ایران و روسیه پرداخت و نوشت: شرکتی به نام میلاووس دو سال پیش در دوبی تاسیس شده که نفوذ گستردهای در بازارهای جهانی انرژی به دست آورده است. این شرکت به حسین شمخانی تعلق دارد. این رسانه ادعا کرده است حسین شمخانی به لطف نفوذ پدرش در سطوح بالای مدیریتی موفق شده از فروش نفت و فرآوردههای نفتی ایران و روسیه میلیاردها دلار پول به جیب بزند.
۴. نکته چهارم، اما ابهاماتی است که سخنان شمخانی در این مصاحبه دارد. مثلا علی شمخانی در این مصاحبه درحالی به قانون اقدام راهبردی اشاره و آن را در کارنامه خود میداند. در حالی که این قانون محصول عملکرد مجلس انقلابی و به گفته محمد جواد ظریف خود مانعی در راستای احیای برجام بود. خاطرمان است که حسن روحانی در این خصوص گفته بود: «در قانون اقدام راهبردی خیانت شد به مردم. آقای ظریف طرحی به شورای عالی امنیت ملی آورد، تقریباً اواخر فروردین ۱۴۰۰ توافق نهایی میشد. با اکثریت قاطع آرا تصویب شد. فقط یک نفر مخالف بود. ولی خب نشد ما اجرا کنیم. بیشترین عامل همین قانون بود که جلوی ما را گرفته بود. طبق این قانون هیچ وقت برجام درست نمیشود.»
مثال دیگر این که شمخانی میگوید نه به احمدینژاد رای داده و نه رئیسی و روحانی؛ لذا باید از او پرسید در انتخابات سال ۹۶ و در حالی که دولت روحانی او را دبیر شورای عالی امنیت ملی کرده بود به چه کسی رای داده است؟ اگر رای شمخانی در آن انتخابات قالیباف بوده، چطور اکنون تلاش میکند تا تصویب قانون اقدام راهبری در مجلس را به نام خود بزند و در کار نامه خود قرار دهد!
به گزارش اقتصادران، اواخر سال ۱۳۹۹ دولت حسن روحانی در تکاپو بود که بتواند از آخرین فرصتهای باقیمانده خود برای احیای برجام استفاده کند. پیش نویس توافقی با ۵+۱ که به «پیش نویس عراقچی» معروف شد، تدوین شده بود و آماده امضا بود، اما زمان هرچه جلوتر میرفت، بن بست جدیتر میشد. در همان زمان زمزمه اختلافاتی بین شورای عالی امنیت ملی و دولت به گوش میرسید، اما ارتباط آن با بن بست برجام روشن نبود. در روزهای اخیر گفت و گویی از سید محمود واعظی با روزنامه اعتماد منتشر شده که ماهیت این بن بست را روشن کرده است. واعظی پازل اختلافات در روزهای پایانی دولت روحانی را تکمیل کرده و گفته علی شمخانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی کسی بوده که جلوی احیای برجام را میگرفته.
مخالفت شمخانی با برجام سال ۱۳۹۷ با گفتگوی او با شبکه ان بی سی آمریکا آشکار شده بود. شمخانی شهریور آن سال به خروج آمریکا از برجام اشاره کرده و گفته بود «کسانی بودند که فکر میکردند امضای توافق هستهای سال ۲۰۱۵ اقدام اشتباهی بوده است». وقتی خبرنگار از شمخانی پرسید که آیا خود او نیز یکی از این افراد بوده است؟ در پاسخ میگوید: «بله، من فقط از دیدگاههای مِلّتم یعنی مردم ایران تبعیت میکنم.»
فردای این مصاحبه، کیهان در تیتر صفحه اول چهارشنبه ۳۰ مردادماه ۹۸ نوشت: «در مصاحبه با شبکه آمریکایی مطرح شد؛ موضع بهجا، اما دیرهنگام/ شمخانی: نباید برجام را امضا میکردیم»
در همان سالها موضوع اختلاف شمخانی و روحانی به بهانههای مختلف سر از رسانهها در آورد. علی شمخانی دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی اسفند ماه ۱۳۹۹ در یک مصاحبه دولت روحانی را فاقد راهبرد و سیاست درست خواند و گفت دولت نتوانسته نحوه افزایش قیمت بنزین را مدیریت کند.
محمود واعظی رئیس دفتر روحانی به این اظهارات پاسخ نسبتا تندی داد و به شمخانی یادآوری کرد که رئیس کیست. او خطاب به شمخانی گفت: «آقای روحانی رئیس شورای عالی امنیت ملی است و دبیرخانه هم باید مانند گذشته خودش را با رئیس شورا هماهنگ کند.»
اظهارات اخیر واعظی علت انتشار برخی خبرها درباره استعفای شمخانی را هم روشن کرده است. بعد از ماجرای شلیک به هواپیمای اوکراینی، سایت انتخاب خبر داد که شمخانی قرار است استعفا کند. به نظر میرسد این خبر در واقع همان چیزی است که واعظی این روزها به آن اشاره کرده؛ یعنی تلاش روحانی برای برکناری شمخانی و نمایش آن به صورت استعفا. اما همان طور که واعظی هم اشاره کرده، این تلاشها به جایی نرسید. شمخانی همان زمان به خبر انتخاب واکنش نشان داد و این سایت خبری را «شبه رسانه» خواند که دروغ پردازی کرده و «اخبار سفارشی» منتشر میکند.
سردار حسین دهقان هم یک بار این اختلاف را تایید کرده و در گفتگو با ویژه نامه نوروزی مثلث به صراحت درباره خبر قرار گرفتن خود در جایگاه دبیری شورای عالی امنیت ملی به جای شمخانی گفته بود، این خبر «صددرصد جدی بود و آقای روحانی همواره دنبال این بودند که آقای شمخانی را جابجا کنند. ولی من مایل نبودم به جای آقای شمخانی بروم.»
موضوع اختلاف دولت روحانی و شورای عالی امنیت ملی یکبار هم در ماجرای تحریمها آشکار شد؛ زمانی که طرح «اقدام راهبردی برای لغو تحریمها» در مجلس و شورای نگهبان تصویب شد، انتقادات زیادی به آن در فضای مجازی مطرح شد. در آن مقطع برای خروج از فشار، برخی نمایندگان مجلس گفتند که برای تدوین آن با شورای عالی امنیت ملی هماهنگی کردهاند. ادعایی که توسط رئیس مجلس هم تایید شد. قالیباف در صدا و سیما اعلام کرد «ما بحثی در کمیسیون امنیت ملی داشتیم و این موضوع در شورای عالی امنیت ملی بحث شد که در آن یک مصوبه بند هفتی وجود دارد که مجلس با اخذ نظر از وزارت امور خارجه و سازمان انرژی اتمی و با محوریت دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی و کمیسیون امنیت ملی مجلس این کار را انجام دهد.»
محمود واعظی به خبر هماهنگی مجلس انقلابی با دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی تاخت و گفت «میگویند که با دبیرخانه هماهنگی کردهاند. دبیرخانه که به تنهایی جایگاهی ندارد. اعتبار دبیرخانه به این است که مطالبش در شورایعالی مطرح شود وگرنه دبیرخانه هیچ شأنی ندارد؛ ضمن اینکه دبیرخانه ممکن است هماهنگیهایی را بهصورت یواشکی انجام داده باشد، ولی اجازه از رئیسجمهور نگرفتند و از خود شورا هم، اجازه نگرفتهاند.»
گفت و گوی اخیر واعظی پرده از تمام این ابهامات برداشته است. مشخص شده آن چهرهای که پشت پرده سنگ اندازی بر سر راه احیای برجام در دولت روحانی بوده، علی شمخانی است.
سال ۱۳۹۷ برای اولین بار مشخص شد بیزنس خانواده شمخانی ارتباط مستقیمی با مساله دور زدن تحریمها دارد. مهدی صدرالساداتی، داماد آیت الله مدرسی از اعضای شورای نگهبان و فرزند آیت الله صدرالساداتی و برادر سیدروحالله صدرالساداتی از نمایندگان خبرگان رهبری برای مدتی در شبکههای اجتماعی معروف و دست به افشاگریهای مهمی درباره برخی چهرهها از جمله علی شمخانی زد. او در دو پست اینستاگرامی درباره دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی نوشت «حسین شمخانی پسر بزرگ آقای شمخانی مدیر کشتیرانی ادمیرال است. حسن شمخانی پسر دیگر نیز از مدیران همین شرکت است.»
تا آن زمان نام شرکت ادمیرال به عنوان شرکت خانواده شمخانی رسانهای نشده بود. سه سال بعد خبرگزاری ایلنا بار دیگر ارتباط بین شرکت کشتیرانی ادمیرال با پسران شمخانی را در یک خبر مهم دیگر افشا کرد. ایلنا در گزارشی از توقیف کشتی به نام «کابل» در بندر کاندلا هند خبر داد و نوشت «این کشتی حامل بارهای صادراتی ایران بوده و به شرکت حسن و حسین شمخانی، فرزندان علی شمخانی تعلق داشته است.»
یک منبع آگاه در گفتگو با رویداد ۲۴ به نقش بیزنس فرزندان علی شمخانی در مخالفت دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی با احیای برجام اشاره کرده است.
او گفته: وقتی پسر آدم چنین بیزنسی داشته باشد، هر یک هفته و یک ماه که لغو تحریمها به تعویق بیافتد، به معنای درآمد بالا برای آنهاست.
این منبع مدعی شده فعالیت کشتیرانی شرکت پسران شمخانی به حدی گسترده شده که زمانی که روسیه تحریم شد، همین شرکت وارد بیزنس دور زدن تحریمها برای روسیه هم شده است.
ظاهرا شرکت کشتیرانی آدمیرال (Admiral) در سال ۱۳۹۰ تاسیس شده و در فهرست فعالیتهای مجاز این شرکت “ارائه سرویسهای حمل و نقل کانتینری” عنوان شده است. اما از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳، دست کم رسانهها از مالکیت این شرکت اطلاعی نداشته است. سال ۱۳۹۳ شرکت ادمیرال با یادداشت ها و مصاحبه های پسر شمخانی از سایه بیرون آمد.
حسین شمخانی به عنوان مدیرعامل شرکت کشتیرانی ادمیرال و عضو وقت هیات مدیره اتحادیه مالکان کشتی ایران از پشت پرده بیرون آمد و یادداشتهایی را درباره موضوع عوارض بندری سازمان بنادر، وضعیت کشتیرانی در ایران و سختیهای این کار! به رسانهها داد. حسین شمخانی در یکی از یادداشتهایی که سال ۹۳ در نشریه مانا، «نشریه جامعه دریایی» منتشر کرده، از تعرفههای بالای هزینههای بندری در بنادر ایران و همزمان کیفیت پایین خدمات در مقایسه با جهان نالیده بود!
حسین شمخانی سال ۱۳۹۴ در گفتگویی با نشریه مانا توصیه کرده بود قیمت سوخت کشتیها را در یک بازه زمانی ۱۰ ساله به قیمت جهانی برسانند، چون افزایش یک شبه نرخ به نرخ آزاد، یعنی ورشکست شدن حمل و نقل دریایی.
گزارشها نشان میدهد پسران شمخانی شرکت ادمیرال را در سال ۱۳۹۰ تاسیس کرده و کارشان را در حوزه خلیج فارس تا خاور دور و هندوستان از سر گرفته اند. این شرکت با یک شناور کار خود را شروع کرده و در عرض ۵ سال نخست این تعداد نزدیک به ده برابر شده و روند رشد آن نیز متوقف نشده است. گفته میشود شرکت ادمیرال یک سال پیش با خرید دو کشتی جدید، وارد حوزه کشتیرانی خزر شده است.
به نظر میرسد ورود این شرکت به حوزه کشتیرانی خزر بی ارتباط با موضوع تحریمها علیه روسیه نباشد. با آغاز جنگ روسیه در اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، روسیه تحت تحریمهای شدیدی قرار گرفت. همزمانی ورود گروه ادمیرال به حوزه کشتیرانی خزر با تحریمهای روسیه، سیگنال روشنی است.
اما آنچه موضوع را جالبتر میکند شایعه دیگری درباره شمخانی است که در روزهای مطرح شده است. برخی منابع اعلام کردهاند که وظیفه ادامه مذاکرات برجام با آمریکاییها بعد از درگذشت رئیس جمهور و وزیر امور خارجه، به دوش شمخانی گذاشته شده است. هرچند وزارت خارجه این خبر را تکذیب کرده اما در شرایطی که علی باقری کنی سرپرستی وزارت خارجه را برعهده دارد، در صورت صحت خبر مذاکرات شمخانی برای احیای برجام باید پرسید چرا نظام مخالفان برجام و کاسبان تحریم را برای احیای برجام به خط کرده است؟!
به گزارش اقتصادران، محمود واعظی رئیس دفتر رئیس جمهوری در دولت دوازدهم گفت: دبیر شورای عالی امنیت ملی و رئیس شورای عالی امنیت ملی باید بتوانند با هم از نزدیک تبادل نظر داشته باشند و کار کنند؛ ولی اصلاً اتفاق عجیبی در همین فضایی که شما نسبت به دولت ترسیم کردید از طرف مخالفین، صداوسیما و برخی نهادها رخ داده بود. به تدریج برخی افراد و دبیر در دبیرخانه یک روشهای دیگری را پیش گرفتند. برخی سیاستهایی را دنبال میکردند که حتی در جلسه شورا مطرح هم نمیشد. یک رسانه درست کرده بودند و یکسری مطالب در آن میگذاشتند که وقتی حرفی میزدیم، میگفتند نه این رسانه دبیرخانه نیست و رسانه یکی از افرادی است که اینجا کار میکند.
بخشهایی از این گفتگو را در ادامه میخوانید:
مشخص است؛ چه در داخل و چه در خارج وقتی میفهمند اطلاعاتی که خیلی از روزنامهها و رسانههای دیگر و حتی صداوسیما ندارد، اما این رسانه دارد و روی آن کار میکند، خب مشخص است که برد دارد. روی این حساب بالاخره یکسری کارها انجام میشد. در حقیقت در ارتباط با برجام اینها خطی داشتند که برجام اتفاق نیفتد. در عمل نمیگفتند، ولی رفتار همین بود.
وقتی یک جا مقداری گروهی و جناحی بشود، همینطور خواهد شد.
من در جلسهای مفصل با ایشان صحبت کردم و گفتم منافع کشور در این است که بالاخره یک روابط شفاف و روشنی بین دبیر و رئیسجمهوری باشد، اما نشد و تا روز آخر هم نشد.
ایشان میگفت من قبول دارم. در صحبت قبول میکردند، ولی در عمل چیز دیگری بود.
البته آقای روحانی شخصاً مسأله برجام را دنبال میکرد و خیلی مشخص بود، اما اگر دبیرخانه همسو بود، میتوانست به راحتی حل شود؛ چه بسا میتوانم بگویم اگر دبیرخانه همسو بود، در دولت دوازدهم امضا میشد.
خب عوض کردن دبیر همیشه یک توافق بین رئیسجمهوری و مقام معظم رهبری است. این توافق حاصل نشد. آقای روحانی چند بار اقدام کردند.
حدود ۵-۶ بار در طول چهار سال آقای روحانی این کار را کردند.
اول که سال ۹۲ آقای روحانی، آقای شمخانی را معرفی کرد، مقام معظم رهبری گفتند شما اگر کسی دیگر را دارید بگذارید؛ یعنی یکی، دو بارایشان تأیید نکردند البته نه به عنوان اینکه اختلاف است؛ ایشان ملاحظاتی داشتند که نمیدانم ملاحظاتشان چه بود که تأیید نکردند، اما بعدش تأیید کردند.