برچسب: سرمایه اجتماعی

به گزارش اقتصادران، از روی کار آمدن و تشکیل دولت چهاردهم یک سال می‌گذرد. پزشکیان پیش از تشکیل دولت وعده داده بود که به مطالبات عمومی پاسخ‌گو خواهد بود. در این یک سال که پزشکیان با انواع مختلف ناترازی‌ها روبرو بوده چقدر توانسته به مطالبات عمومی پاسخ دهد؟

خبرگزاری خبرآنلاین، این سوال را با صادق زیباکلام، استاد دانشگاه و فعال سیاسی اصلاح‌طلب مطرح کرده است. زیباکلام معقتد است مهمتر از عملکرد دولت باید به مساله سرمایه اجتماعی نظام حاکمیتی پرداخت که پزشکیان هم بخشی از آن است. به اعتقاد او تا زمانی که دولت همراهی مردم را نداشته باشد، هیچ یک از مشکلات حل نخواهد شد.

مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید.

*یک سال از روی کار آمدن دولت آقای پزشکیان گذشته. شما عملکرد دولت را چطور در پاسخ به مطالبات عمومی ارزیابی می‌کنید؟

به نظر من عملکرد دولت مساله نیست؛ بلکه سوال این است که چرا پزشکیان این‌گونه آمده استغاثه می‌کند که برق و آب نداریم و بنزین را همین‌طوری یارانه می‌دهیم؟

واقع مطلب این است که مشکل دولت آقای پزشکیان این نیست که آب و برق ندارد یا اینکه بنزین را لیتری ۷۰-۸۰ هزار تومان وارد می‌کند و لیتری سه‌هزار تومان می‌فروشد. این‌ها هیچ‌کدام مشکل اصلی آقای پزشکیان نیست. مشکل اصلی او این است که سرمایه اجتماعی خود را مدت‌هاست از دست داده‌اند.

نداشتن سرمایه اجتماعی مهمتر از بی‌آبی و بی‌برقی است

نداشتن سرمایه اجتماعی مهم‌تر از نداشتن آب و برق و مانند آن است؛ چراکه بدون اعتماد عمومی و پشتوانه مردمی، نه می‌توان از مردم خواست که کمتر آب و برق استفاده کنند و نه می‌توان توضیح داد که تا چه زمانی باید بنزین را لیتری ۷۰ یا ۸۰ هزار تومان وارد و سه‌هزار تومان فروخت. تا وقتی پشتوانه مردمی نباشد، مردم کمک نکنند و همراه نشوند، هیچ‌یک از مشکلات آب، برق، گاز یا بنزین حل نخواهد شد.

آقای پزشکیان کم‌کم دارد متوجه می‌شود که هر گامی برای اصلاح وضعیت اقتصادی کشور، که این‌گونه فغان او را برانگیخته، نیازمند پشتوانه مردمی است. متأسفانه تنها درصد اندکی از مردم از مسئولان حمایت می‌کنند و اکثریت چنین حمایتی ندارند. بنابراین، تا زمانی که او یا هر دولت و مسئول دیگری اعتماد عمومی را احیا نکند و سرمایه اجتماعی ازدست‌رفته را بازنگرداند، کاری از پیش نخواهد رفت و نهایتاً مجبور خواهند بود همچنان استغاثه کنند و کاسه «چه کنم» در دست بگیرند.

* در این یک سال چه اتفاقی افتاده که فردی مثل شما می‌گوید پزشکیان سرمایه اجتماعی خود را از دست داده است؟

در این یک سال اتفاق خاصی نیفتاده است؛ سرمایه اجتماعی از سال‌ها پیش روند نزولی خود را آغاز کرده و کاهش یافته است. آقای پزشکیان هم به عنوان بخشی از نظام و حاکمیت، مشمول همین قاعده می‌شود.

اولا، پارسال تنها ۴۰ درصد مردم در انتخابات شرکت کردند و همه آن ۴۰ درصد هم به آقای پزشکیان رأی ندادند؛ حدود نیمی از آن‌ها به او رأی دادند. بنابراین، آقای پزشکیان در واقع نمایندگی کمتر از ۲۰ درصد مردم را به عنوان رئیس‌جمهور منتخب دارد. این سرمایه اجتماعی، مقوله‌ای بسیار مهم است که متأسفانه مسئولان نظام کمترین توجهی به آن نمی‌کنند.

نظام وقتی به فکر مردم می‌افتد که با مشکل روبه‌رو شود

پس از اعتراضات دی ۹۶ و آبان ۹۸، رئیس وقت دانشگاه تهران، آقای دکتر نیلی، تعدادی از اساتید را گرد هم آورد و هر دو یا سه هفته یک‌بار جلسه‌ای با حدود ۲۰ تا ۳۰ نفر برای بررسی مشکل برگزار می‌کرد؛ این که چرا اعتراضات شکل می‌گیرد و آینده نظام باید به کدام سمت و سو برود؟ یکی از مهم‌ترین بحث‌هایی که اساتید مطرح کردند این بود که سرمایه اجتماعی به سرعت در حال کاهش است. بحث می‌شد که چه باید کرد تا از این ریزش جلوگیری شود و اگر بنا باشد سرمایه اجتماعی‌ احیا شود، از کجا باید شروع کرد؟

اما پس از آن، با روی کار آمدن دولت مرحوم رئیسی به عنوان رئیس‌جمهور و تغییر رئیس دانشگاه، آن هیئت و جمع دانشگاهی که دو تا سه سال وقت گذاشته و بی‌طرفانه تحقیق کرده و نظر داده بودند، به‌طور کامل کنار گذاشته شدند؛ گویی اصلاً چنین جلساتی برگزار نشده بود.

متأسفانه نظام معمولاً زمانی به فکر مردم می‌افتد که با مشکل مواجه شود: وقتی اسرائیل حمله می‌کند، پوستر با عناوینی مثل «همه با هم» چاپ می‌شود؛ وقتی راهپیمایی ۲۲ بهمن است، مردم را صدا می‌زند؛ وقتی انتخابات است، به فکر حضور مردم می‌افتد. اما بعد از حمله اسرائیل، بعد از انتخابات و بعد از ۲۲ بهمن، هیچ توجهی به اعتبار و محبوبیت خود ندارد.

به باور من، چه آقای پزشکیان و چه هر رئیس‌جمهور دیگری، محال است بتواند بدون جلب اعتماد عمومی و برخورداری از پشتوانه مردمی، مشکلات آب، برق و بنزین را حل کند. دست‌کم بخشی از مردم باید همراهی کنند، اما اکنون این همراهی وجود ندارد و این، به نظر من، مشکل اصلی است.

تندروها کشور را به روز سیاه نشاندند

*الان این اعتماد عمومی چگونه شکل می‌گیرد؟

اول از همه باید بپذیرند که اعتماد عمومی را از دست داده‌اند؛ اما مشکل اینجاست که کسی حاضر نیست بپذیرد چنین اتفاقی افتاده است. همان‌طور که پیش از مراجعه به پزشک باید قبول کنید که بیمار هستید، نظام هم باید بپذیرد که این مشکل وجود دارد.

مشکل ما این است که بخش‌هایی از نظام، به‌ویژه جریان‌های تندرو، اصلاً قبول ندارند که دچار مشکل و نارضایتی عمومی هستند و نیاز به درمان و اصلاح دارند. آن‌ها تنها مشکل را این می‌دانند که «لیبرال‌ها، پزشکیان و اصلاح‌طلبان چشمشان به آمریکا دوخته شده و می‌خواهند مذاکره کنند». این جریان تندرو که کشور را به این روز انداخته، تنها هنر خود را حمله به دیگران و مقصر دانستن آن‌ها می‌داند و اساساً حاضر نیست بپذیرد که خودشان مشکل دارند.

به گزارش اقتصادران تقی آزاد ارمکی در تشریح پیش‌بینی خود از وضعیت احتمالی ایران در سال ۱۴۰۴، اظهار کرد: پیش‌بینی در مورد ایران هم آسان است و هم سخت. آسان از این منظر که اگر شرایط به همین شکل پیش برود و تصمیمی برای بهبود روابط خارجی نگیریم، وضعیت‌مان بدتر خواهد شد. لذا آینده کشور ما، بستگی به تصمیمات رهبران ایران و آمریکا دارد. اگر تصمیماتی همراه بگیرند، احتمالا ما بتوانیم در یک فرآیند سخت، وارد جامعه بین‌الملل شویم و خود را نجات دهیم. اما اگر این تصمیمات این دو متضاد باشد، نهایتا امکان جنگ وجود دارد و زیرساخت‌ها از بین می‌رود

وی با ابراز این عقیده که گره کار ایران در رابطه‌اش با جامعه جهانی است، افزود: اگر این رابطه بهبود نیابد، وضعیت بغرنج‌تر خواهد شد.  تلاشی برای متحد کردن جامعه جهانی علیه ایران وجود دارد و اگرچه روسیه و چین در حال انجام بازیگری‌های موقت اند، اما اروپا، آمریکا و بخش اعظم دنیا علیه ما هستند. ما باید این گره را بگشاییم و برای این کار نیاز به سیاست‌ورزی داریم. اکنون ما سیاست‌ورزی نمی‌کنیم و متأسفانه هیچ سیاستمداری نداریم که بتواند بازی سیاسی به راه بیاندازد. زبان سیاسی، چندوجهی است؛ یعنی از یک طرف به جنگ تهدید می‌کند و از طرف اراده صلح دارد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: زبان سیاسی اجازه نمی‌دهد کشور به سرعت به سمت جنگ یا سازش برود. این زبان به کشور این فرصت را می‌دهد که با آمریکا و اروپا وارد گفت‌وگو شود و با اسرائیل در حالت نزاع باقی بماند. این زبان گویی مرده است و ما یک زبان سخت داریم و در یک وضعیت ابهام قرار گرفته‌ایم. اگر این ابهام ادامه یابد، قطعا وارد جنگ خواهیم شد و تمام سرمایه‌های خود را از دست خواهیم داد. جنگ هیچ گاه منفعتی برای ما نداشته است و در صورت ورود به آن، وارد یک دوره انحطاط تمام‌عیار خواهیم شد و سرمایه ۱۰۰ سال اخیر خود را یک‌شبه از دست خواهیم داد، کما اینکه جنگ تحمیلی عراق به ایران نیز ما را ۱۰۰ سال به عقب انداخت و هنوز هم مناطق جنگی کشور ما در جنوب و غرب، بازسازی نشده و دارای مشکلات عدیده است.

آزاد ارمکی با بیان اینکه بنابراین ما یک تجربه نزدیک از جنگ را داریم، عنوان کرد: ضمن اینکه امروز اگر ما وارد جنگ شویم، دیگر مانند جنگ تحمیلی ۸ ساله نیست که دشمن به لب مرز بیاید و مردم ما قهرمانانه حضور یابند و کشته شوند. این یک جنگ پیچیده و مبتنی بر تکنولوژی است که کشور ما را از دور هدف قرار می‌دهد و ویران می‌کند. البته ایران هم قدرت برخورد دارد، اما محدود است. لذا به نظر می‌رسد در ایران میل به پرهیز از جنگ وجود دارد، کما اینکه در ادبیات رئیس‌جمهور، اصلا تمایل به ورود به جنگ دیده نمی‌شود و رهبری نیز اعلام کرده در صورت تغییر رفتار طرف مقابل، وارد گفت‌وگو خواهیم شد.

وی معتقد است ما راهی به جز صلح با جهان نداریم و بیان می کند: اینکه چطور وارد این گفت‌وگو شویم، نیاز به یک بازی سیاسی دارد و باید رئیس‌جمهور یا شخصیت‌های دیگر این گره را بگشایند. این بدین معنا نیست که ما به تمام خواسته‌های جهان تن دهیم؛ حل کردن مسائل یعنی دیگر به حوزه‌هایی که به ما مربوط نیست، وارد نشویم. ما باید صرفا منافع ملی خودمان را در اولویت قرار دهیم.

عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با بیان اینکه به علاوه باید با جامعه داخلی خودمان هم آشتی کنیم، گفت: آشتی با جامعه، یعنی اجازه دهیم نیروهای اجتماعی فعال شوند. بخش خصوصی، بورژوازی ملی و طبقه متوسط مرده‌اند، روشنفکران از تلاش دست برداشته‌اند، روحانیت در حوزه دین نیست و برخی نظامیان نیز کار خود را نمی‌کنند. باید تمام نیروها به وظایف خود بازگردند و یک انسجام جدید در ایران ایجاد گردد که نتیجه آن بشود تقسیم کار اجتماعی. پس باید هم جهان دیگری تعریف کنیم و هم ایران دیگری؛ جهانی که با آمریکا و اروپا در صلح هستیم و ایرانی که دارای یک جامعه و اقتصاد فعال است. این یک زایمان بزرگ برای جمهوری اسلامی و تصمیم بزرگی است که نظام باید بگیرد تا باقی بماند.

آزاد ارمکی ادامه داد: ما اکنون مجبوریم به این سمت برویم. امروز دلار ۱۰۰ تومان است و در صورت ادامه با این فرمان فردا به ۱۱۰ تومان و پس‌فردا به ۱۲۰ تومان خواهد رسید. در جامعه نیز سرمایه وجود ندارد و نخبگان و تجار در حال مهاجرت هستند، یعنی جامعه حاضر نیست وارد جنگ شود.

این جامعه شناس خاطرنشان کرد: ما در یک شرایط اضطرار قرار داریم و در چنین شرایطی، اخذ تصیمات گفته‌شده ربطی به عقلانیت ندارد، بلکه ما باید صلح کنیم، زیرا در غیر این صورت از صحنه خارج خواهیم شد. وقتی شما تشنه‌اید و آب در اختیار دارید، تصمیم می‌گیرید آب خنک بخورید یا گرم. اما اگر در بیابان باشید و اندکی آب کثیف ببینید، برای زنده ماندن همان آب کثیف را هم می‌خورید. ما اکنون به مرحله خوردن آب کثیف رسیده‌ایم و نمی‌توانیم بین آب خنک و گرم انتخاب کنیم.

وی اضافه کرد: البته ممکن است هنوز بخشی از مسئولین نظام این ضرورت را درک نکرده باشند و به انتظار یک اتفاق نادر از جهان ماوراء باشند یا منتظر باشند بین اروپا و آمریکا جنگی شود تا ما بتوانیم از این فرصت استفاده کنیم یا چین و روسیه کاری برای ما کنند. این‌ها همه توهم است. اگر چین و روسیه می‌خواستند کمکی کنند، در ۲۰ سال اخیر می‌کردند. اگر آمریکا و اروپا می‌خواستند با هم بجنگند که مدت‌ها پیش چنین می‌کردند. این تصورات غلط، باعث تأخیر در تصمیم‌گیری‌ خواهد شد که شرایط ما را آن چنان سخت می‌کند که دیگر حتی آب کثیفی هم برای خوردن نخواهد بود. در آن شرایط نیروهای دیگری به صحنه خواهند آمد و برای ما تصمیم خواهند گرفت.

این جامعه‌شناس عنوان کرد: بنابراین، احتمالا روزهای آینده، آغاز گفت‌وگوها بین ایران و طرفین مقابل کلید خواهد خورد. البته ما در یک شرایط سخت وارد مذاکرات می‌شویم. اکنون بخش‌هایی از جامعه هم آماده است که به یک عصیان دست بزند، زیرا دیگر نمی‌تواند به انتظار بهبود شرایط بنشیند. جامعه قدرت مقاومت ندارد و حتی اگر وارد جنگ نشویم هم امکان آشوب‌های اجتماعی وجود دارد، زیرا این آشوب‌ها محصول ۴۰ سال انباشت مطالبات محقق‌نشده مردم است. لذا چه با دنیا وارد جنگ شویم چه صلح کنیم، در آینده نه‌چندان دور احنمالا اعتراضات اجتماعی متعددی خواهیم داشت. با این تفاوت که اگر در صلح باشیم، این اعتراضات بیشتر جنبه مدنی دارد و بدون دعوت از بیگانگان است، اما اگر در جنگ باشیم، از بیگانگان هم دعوت می‌کند.