به گزارش اقتصادران، حوالی ساعت ۱۴:۴۵ روز چهارشنبه ۱۶ مرداد ۱۴۰۴، زمینلرزهای به بزرگی ۲.۴ ریشتر، حوالی فردوسیه در استان تهران به وقوع پیوست.
براساس اعلام فرمانداری شهریار، این زمینلرزه در عمق ۱۲ کیلومتری زمین و در موقعیت مکانی ۲ کیلومتری فردوسیه، ۳ کیلومتری وحیدیه و ۵ کیلومتری شهریار ثبت شده است.
گفتنیست سایت ژئوفیزیک دانشگاه تهران هنوز زلزلهای برای تهران ثبت نکرده اما خبر زلزله ۲.۴ ریشتری در برخی از کانالها خبری منتشر شده است.
به گزارش اقتصادران، شنبهشب، زلزله در کرج آمد، اما ترس به جان تهرانیها ریخت. بار دیگر بزرگترین تهدید طبیعی علیه پایتخت قد کشید و به دل مردم نشست. آنها که ترس زلزله هر روز بار دوششان است، شنبهشب نخوابیدند. در خانه قدم زدند، سراغ نزدیکانشان را گرفتند و از ترس بیخبر ماندن در خود پیچیدند. سرانجام خورشید برآمد و ترس کمی فروکش کرد، اما نه تا ابد.
شنبه ۱۳ اردیبهشتماه، غیر از زلزله، حوادث دیگر هم داشت. ساعت هشت و ۴۰ دقیقه شنبهشب، ابتدا آتشسوزی در یک واحد پرس کارتن در مجاورت نیروگاه برق قائم در جنوب کرج گزارش شد، اما شعلههای آتش چنان زبانه کشید که به واحدهای مجاور رسید و ۱۲ واحد ضایعاتی را درگیر آتش کرد.
مدیرعامل آتشنشانی فردیس اعلام کرد: «بهدلیل وزش باد، این آتشسوزی به سمت سکوی زباله و در مساحتی حدود دو هزار متر گسترده شد و به همین علت ۹ دستگاه خودروی سنگین دیگر به محل حادثه اعزام شد.» مردم کرج در بعضی مناطق، قطعی برق را تجربه کردند و صدای انفجار بزرگی را شنیدند که ابتدا تصور شد به نیروگاه برق مربوط است، اما مسئولان آن را شایعه خواندند و اعلام کردند که به نیروگاه آسیبی نرسیده است. فاصله مکانی میان این دو آتشسوزی حدود ۵۰ کیلومتر بود. اما خبر بزرگتر از راه رسید و حدود ساعت ۹ شب ۱۳ اردیبهشتماه، زمینلرزهای به بزرگی چهار ریشتر ماهدشت کرج را لرزاند.
متخصصان بر این باورند که مداخلههای انسانی مانند تخلیه آبهای زیرزمینی نقش کلیدی در بروز زمینلرزهها دارد. افزایش مهاجرت به تهران در سالهای اخیر، یکی از مهمترین دلایل افزایش مداخلههای انسانی است؛ چون جمعیت مهاجر آب میخواهد و راهی جز استفاده از سفرههای آب زیرزمینی نمانده است. اما آنچه مهمتر است، کوتاه شدن فاصله زمانی فعالشدن گسلهاست. خبر بدی که به باور کارشناسان پژوهشگاه زلزلهشناسی میتواند منجر به بروز زلزلهای با بزرگی بیش از ۶ ریشتر در تهران شود.
مهدی زارع، عضو هیئتعلمی شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم درباره جزئیات این زمینلرزه میگوید: «کانون زلزله ۱۳ اردیبهشتماه مربوط به گسل ماهدشت در جنوب کرج است. این گسل از ماهدشت و ملارد رد میشود و در قسمت انتهای شرقی آن به گسل شمال تهران میرسد و بزرگای زلزله چهار ریشتر بود.» او در پاسخ به این سوال که آخرین زمینلرزه در این گسل در چه زمانی رخ داده، میگوید: «همین گسل در ۲۹ آذرماه ۱۳۹۶ سبب زلزله دیگری با بزرگای پنج ریشتر شده بود و بیشترین آسیب به ملارد وارد شد. هفت نفر کشته شدند و حدود ۵۰ نفر مصدوم شدند، اما بهدلیل تردد زیاد و آلودگی هوای شدیدی که در اثر زلزله ایجاد شد، تعداد فوتیها افزایش پیدا کرد.»
زارع بر این باور است که زلزله گسل ماهدشت بهطور مستقیم روی گسل شمال تهران اثر دارد: «زلزله ۲۹ آذرماه ۹۶ بهطور مستقیم تغییر تنشی را روی گسل شمال تهران اعمال کرد و باتوجه به اینکه بزرگای زلزله پنج بود، تغییر تنش چندان زیاد نبود، اما به هر حال روی گسل شمال تهران اثر گذاشت. زلزله ۱۳ اردیبهشتماه هم باتوجه به بزرگای چهار ریشتری بهنظر میرسد، تغییر تنش را اعمال کرده و روی گسل شمال تهران اثر گذاشته است.»
او فرونشست زمین را یکی از جدیترین مسائل در بروز زلزلههای مکرر روی گسل ماهدشت میداند: «مسئلهای که در ناحیه ماهدشت و ملارد باید مورد توجه باشد، علاوه بر گسلهای ماهدشت و شمال تهران، وجود فرونشست زمین و تخلیه سفره آب زیرزمینی است که مشخصاً از دهه ۶۰ ایجاد شده، اما از دهه ۷۰ شدت گرفته است. در دشت شهریار، کرج و غرب تهران برآورد میشود که حدود ۴۰ میلیارد متر مکعب طی ۴۰ سال استخراج شده که مقدار قابل ملاحظهای است و باعث فرونشست حدود ۱۶ متری زمین در برخی نقاط شده است.
در نقاط دیگری حدود ۲۰ تا ۳۵ سانتیمتر در سال نشست زمین وجود دارد.» به گفته او، این میزان فرونشست رکوردی در این زمینه در ایران است: «بررسیهای ما بهویژه پس از سال ۱۳۹۶ مشخص کرد که این مقدار تخلیه آب و تنشی که در اثر تخلیه آب و فرونشست وارد میشود، نقشی محرک روی گسلها دارد. این تحرک بیشتر روی سطح بالایی گسلها ایجاد میشود و بهعنوان محرک ثانویه وارد صحنه شده است.»
زارع مداخله انسانی برای تخلیه آبهای زیرزمینی را یکی از پدیدههای در حال وقوع با سرعت بالا در منطقه غرب استان تهران و منتهاالیه شرق استان البرز میداند: «این مسئله بهویژه در قسمتهای جنوبی دشت (همان جایی که زلزله ۱۳ اردیبهشتماه هم اتفاق افتاد) تغییرات تنش، محیطی و در لایههای آبرفتی ایجاد کرده و بررسیهای ما نشان میدهد که تغییر تنش در گسلها ازجمله همین گسل ماهدشت ایجاد میکند. گسلها و لرزهخیزی در این منطقه از قبل وجود داشتند، اما مداخله انسانی صحنه را تغییر میدهد و این میزان مداخله انسانی، روند لرزهخیزی را تشدید و تحریک وقوع زمینلرزهها را ایجاد کرده است.»
پژوهشگاه زلزلهشناسی در حال بررسی این موضوع است که آیا مداخلات انسانی سبب وقوع زمینلرزهای با بزرگی ۷ ریشتر میتواند باشد یا نه. زارع در این باره میگوید: «از نظر تئوریک، بله میتواند باشد، اما برای مدلکردن آن نیاز به اطلاعات داریم و در حال بررسی این موضوع هستیم. زیرا مسئله مهمی است و اگر بخواهیم آن را پیشفرض کنیم نیازمند دادههای زیادی هستیم. ما میخواهیم نشان دهیم، برداشت آبهای زیرزمینی چگونه باعث تسریع برای زلزله هفت ریشتری میشود و وقوع زمینلرزهای که انتظار میرود در منطقه اتفاق بیفتد را چگونه تسریع میکند.»
در سوابق لرزهنگاریها، ثبت فاصله زمانی کمتر از هشت سال برای یک گسل (آذرماه ۹۶ و اردیبهشتماه ۱۴۰۴) و در یک منطقه بیسابقه بوده است. به باور زارع، همین موضوع نشان میدهد که مداخله انسانی، زلزلههای کوچک و متوسط را پُرتعدادتر و فراوانتر کرده است: «نکته بعدی این است که خوشهلرزهای در سال ۹۶ و خوشههای کوچکتری پس از آن در همان ناحیه با بزرگای کمتری (بین دو تا سه ریشتر) ثبت شده است، چون شبکه لرزهنگاری در سالهای اخیر به تعداد بیشتری موجود است و چنین لرزههایی را دقیقتر ثبت میکند.»
صبح دیروز بهوقت ایران، ایالت تگزاس در غرب آمریکا در منطقهای که کمتر لرزهخیز است، اطراف کوههای راکی، زلزلهای به بزرگای ۵/۲ ریشتر را تجربه کرد. زارع در توضیح همزمانی این دو زلزله میگوید: «در همان منطقه غرب تگزاس هم زلزله به بزرگای حدود ۵ ریشتر بهندرت اتفاق میافتاد، اما بهدلیل استخراج نفت و گاز و بهطور ویژه گاز، این روند تسریع شده است. از سال ۲۰۲۰ تا می۲۰۲۵، این چهارمین زمینلرزه با بزرگای بیشتر از ۵ ریشتر در این منطقه است و پیش از ۲۰۲۰ چنین اتفاقی رخ نداده است.» او معتقد است، مداخلات انسانی باعث شده آنچه در طبیعت میتوانست در بازه ۵۰ یا ۱۰۰ ساله اتفاق بیفتد، در بازههای زمانی کوتاه ۵ یا ۱۰ ساله رخ دهد و فرقی هم نمیکند که غرب استان تهران باشد یا غرب آمریکا.
تسریع زلزلهخیزی گسلها به نوع مداخلات انسانی بستگی دارد. مهاجرت، یکی از مواردی است که مداخلات انسانی را تشدید و تسریع میکند. عضو هیئتعلمی شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم در توضیح این موضوع میگوید: «در منطقه غرب استان تهران در فاصله زمانی سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ براساس ارزیابیهای آماری، حدود یک میلیون نفر به جمعیت منطقه اضافه شده که همه آنها مهاجرانی هستند که در شهرستانهای ملارد و شهریار مستقر شدند. نیاز اولیه جمعیت یکمیلیونی مهاجر، آب است و ما میدانیم که طی این سالها منابع آبی در این منطقه اضافه نشده، بلکه کمتر هم شده است؛ بنابراین برای تامین آب جمعیتی که اضافه میشود، باید به سمت برداشت از آبهای زمینی بروند، زیرا حوضچههای مجاور نمیتوانند کافی باشند.» روند افزایشی نرخ بیکاری، سبب افزایش جمعیت مهاجران به شهرهای بزرگتر مانند تهران شده و به باور زارع، این روند هم ادامهدار است و هم تشدید و تسریع شده است: «درنتیجه روند لرزهها هم تسریع میشود و نمود خطرناک آن، وقوع زلزلهای با بزرگای بیش از ۶ ریشتر در همین منطقه است که میتواند صدمات قابل ملاحظهای را به بار بیاورد.»
ایران بهدلیل موقعیت زمینشناسی و جغرافیایی خاص خود در زون خطر لرزهای بسیار بالا قرار گرفته است و لکههایی از ایران مرکزی که کویری و عاری از سکنهاند، از نظر گسلها و لرزهخیزی در سطح پایینی قرار دارد. این مناطق بهدلیل شرایط اقلیمی و زیستی، فاقد ساختوساز و سکونتگاه است. علاوه بر این سکونتگاههای بزرگ و پرجمعیت کشور هم با چشمههای لرزهای یا گسلها همجوارند. زلزله شنبهشب در ماهدشت، نگرانیهای زیادی درباره احتمال فعالشدن گسلهای تهران بهدنبال داشت و حالا فریبرز ناطقیالهی، عضو هیئتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله توضیح میدهد که آیا زلزلههای کوچکتر مانند آنچه در ماهدشت رخ داد، میتواند گسلهای تهران را فعال کند؟
او میگوید: «در مکتوبات علمی نوشته شده که یک گسل میتواند گسل دیگر را فعال کند که تحت شرایط خاصی رخ میدهد. بهعنوان مثال شاخههای گسلهای مختلف در مناطق مختلف باید نزدیک هم باشند. نمیتوان بهصورت قطعی پاسخ داد که گسل فعالشده ماهدشت و اشتهارد روی تهران اثری مستقیم دارد، اما باید نگران آن بود؛ چون فاصله بین آنها کم است و میتواند اثر داشته باشد.»
ناطقیالهی اضافه میکند، آنچه در کشور باید مورد توجه قرار گیرد، این است که کل ایران روی پهنهای بسیار لرزهخیز قرار دارد و باید بدانیم که تمام پهنه زاگرس، از شمال کشور تا کرمان، شیراز، بوشهر، بندرعباس و شاخههایی در سیستان و بلوچستان، تا تمام پهنه البرز که از ارومیه شروع میشود و به تبریز، قزوین، زنجان، کرج، تهران، سمنان، شاهرود، گلستان و مشهد میرسد؛ این یعنی بیشتر مناطق کشور لرزهزاهستند: «این شرایط مثل این است که ایران روی یک لایه ژلهمانند نشسته است. شواهد تاریخی و علمی نشان میدهند که این پهنه واقعاً لرزهزاست.
اگر در پهنه یک گسل حدود ۱۰ هزار سال هیچ لرزشی وجود نداشته باشد، شاید بتوانیم بگوییم که خاموش است. اینکه گفته میشود یک گسل بهعنوان لرزهزا معرفی میشود، بهمعنی فعالبودن آن است و نشان میدهد، تمام پهنههای ما گسلهایی فعال دارد که انرژی را تجمع میکنند و در زمانی که شرایطی خاص دارند، ناگهان یک زلزله ۴ ریشتری آزاد میکنند. همه اینها قواعدی دارند که ما به آن دوره بازگشت میگوییم.»
آنطور که او توضیح میدهد، اینکه گفته میشود در گسل ماهدشت- اشتهارد اتفاق خاصی افتاده، درست نیست و هرکس این را میگوید، شناختی از منطقه ندارد: «آن منطقه لرزهزاست و همیشه دارای پتانسیل لرزهای بوده و تصور بر این است که میتواند زلزلههایی در حد ۵/۵ یا ۶ ریشتر و کمی بالاتر در آن رخ دهد و میبینیم که یک زلزله ۴ ریشتری از خود بروز میدهد.
این گسل همین الان هم فعال است. وقتی مردم چنین اتفاقی را حس میکنند، باید بهیاد هشدارهایی باشند که سالهاست درباره آن مطرح میکنند. حداقل ۴۰ سال است که درباره این موضوع هشدار میدهم و میگویم که پهنه تهران، البرز و بسیاری از پهنههای دیگر مستعد زلزلههای بسیار بزرگ است، بهخصوص زلزله تهران. این زلزله آخرالزمانی خواهد بود؛ زلزلهای که تمام دانشمندان داخلی و خارجی ۴۰ سال است که درباره آن مینویسند و روی آن مطالعه میکنند.»
مدتی پیش علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، گفته بود که نزدیک به ۷۰ هزار زمینلرزه دستگاهی در کشور ثبت شده و بهطور متوسط هر ۱۰ سال در کشور یک زمینلرزه بزرگ رخ داده است که نمونه آن زلزلههای بزرگ طبس، رودبار، بم و کرمانشاه است. به گفته او، علاوه بر نزدیکی گسلها به سکونتگاههای جمعیتی، ما در ایران با ساختوسازهای بیکیفیت روبهرو هستیم.
در کشور خشک و نیمهخشک ایران، بخش زیادی از مصالح بنایی ساختوسازهای سنتی، خشت، گل یا سنگ و گل بوده و نمونه آن را میتوان در سازه روستاهای استانهایی، چون خوزستان، فارس، بوشهر و هرمزگان مشاهده کرد. آنطور که او توضیح داده است، براساس آخرین آمار منتشر شده در سال ۱۳۹۵، از حدود ۲۳ میلیون واحد مسکونی نزدیک به ۹ میلیون واحد مسکونی کشور فاقد اسکلتاند و این یعنی این سازهها مهندسیساز نبوده و در برابر زلزله مقاوم نیستند.
در کنار او، ناطقیالهی هم درباره زلزله تهران هشدار میدهد و معتقد است که اگر این زلزله رخ دهد، تمدن تهران به پایان میرسد. علت آن هم وضعیت شهرسازی تهران یعنی تعداد زیاد ساختمانها، تجمع انسانی، شرایط بسیار نامناسب تردد، کوچههای باریک و بیمارستانهای ضعیف و وضعیت امدادرسانی است که درنتیجه باعث میشود شرایط بسیار حادی رخ دهد: «این نگرانیها مدت بسیار کوتاهی بعد از زلزله فراموش میشود. حتی حاکمیت هم اصلاً توجهی به زلزله ندارد. در شهرداری تهران معمولاً حرفهایی زده میشود که جنبه نمایشی دارد.
روز گذشته در شورای شهر هم این موضوع مطرح شد و آقای چمران گفتند که تهران شرایط مناسبی ندارد. ما این را از ۴۰ سال پیش میگفتیم، اما خواهیم دید که در جلسات بعدی دیگر درباره زلزله تهران نخواهیم شنید. برای این نگرانی باید کاری انجام داد، ساختمانها را مقاومسازی کرد، همچنین شرایط اضطرار و مدیریت بحران را تقویت کنیم. بهترین کار این است که مقامات، حاکمیت، شهرداریها و ارگانهایی که در این موضوع دخیلاند، این شرایط را جدی بگیرند.»
او تاکید میکند، افرادی که طی سالهای گذشته در این حیطه فعالیت کردهاند، باید اخراج شوند؛ چون هیچ سودی برای کشور نداشتهاند: «ما از فعالیتهایی که در شهرداریها، استانداریها و سطوح مختلف اجرا و برای آنها هزینه میشود، هیچ نتیجهای ندیدهایم. مگر میشود ۴۰ سال هزینه کنیم و شاهد هیچ نتیجهای نباشیم؟ کشور مکزیک در زلزله ۱۹۸۵، شاهد زلزلهای بود که بهدنبال آن تعداد بسیار زیادی از ساختمانها خراب و شمار زیادی فوت کردند. مقامات این کشور ۲۰ سال روی ایمنی ساختمانها، سرمایهگذاری کردند و آنقدر تاثیر داشت که در زلزله بعدی، تنها ۹ نفر جانشان را از دست دادند.»
متخصصان زلزلهشناسی در ایران بارها هشدار دادهاند که گسلهای اصلی و فرعی کشور ایران بهطول ۴۰ هزار کیلومتر کشیده شدهاند که این میزان معادل اندازه کرهزمین است و در میان این گسلها، تهران با ۲۷ گسل شناسایی شده، بهویژه در معرض تهدید قرار دارد و از آنجایی که کشور هر ۱۰ سال یکبار شاهد وقوع یک زلزله ویرانگر است، این خطرات نیازمند اقدامات فوری و مؤثر برای کاهش آسیبها و حفاظت از جان مردم از طریق نظارت کامل بر ساختوسازهاست. ۲۰ فروردینماه امسال زلزلهای با قدرت ۷/۷ ریشتر در میانمار رخ داد که خسارت سنگینی بهجا گذاشت.
طبق بررسیهای مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در صورت وقوع زلزلهای مشابه (۷/۷ ریشتر) در شهر تهران، بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر کشته و مجروح خواهند شد. خسارات مالی چنین زلزلهای میتواند تا ۳۰۰ میلیارد دلار برآورد شود. در زلزله بم (با بزرگای ۶/۶) با جمعیت نسبتاً کم، حدود ۲۶ هزار نفر جان باختند و ۸۰ درصد شهر ویران شد. تفاوت زلزله میانمار با زلزلههای تاریخی ایران در این است که در میانمار، زلزله در منطقهای با جمعیت پراکنده و خانههای نسبتاً مقاوم رخ داد، درحالیکه در ایران بسیاری از خانهها بهویژه در مناطق بافت فرسوده، از حداقل استانداردهای مقاومسازی برخوردار نیستند. بیش از ۱۳ میلیون نفر در تهران و اطراف آن زندگی میکنند که بسیاری از آنها روی گسلهای فعال سکونت دارند، مخصوصاً گسل شمال تهران و مشا.
ناطقی الهی تاکید میکند که این زلزله قطعاً در تهران رخ خواهد داد و دوره بازگشت آن هم همچنان همان عدد ۱۵۸ سال است: «این عدد هم براساس مطالعات جامع بینالمللی محاسبه شده و جای بحث ندارد. آخرین زلزله بزرگی که در دماوند رخ داده، مربوط به سال ۱۸۵۰ میلادی است که نزدیک به ۲۰۰ سال از آن میگذرد. برخی تصور میکنند اینکه حدود ۲۰۰ سال از آن میگذرد خوب است، اما من همیشه گفتهام این شاید غضب الهی است؛ اگر در زمان تخمین زدهشده زلزله رخ ندهد، زلزله بعدی با شدت بیشتری رخ میدهد. بهعنوان مثال اگر ۴۰ سال قبل منتظر یک زلزله ۷ ریشتری بودیم و رخ نداد، حالا باید منتظر زلزلهای با قدرت ۷/۱ و ۷/۲ ریشتری باشیم. این یکدهم مقدار انرژی بسیار زیادی اضافه میکند. ما بارها درباره این موضوع هشدار دادهایم، اما اصلاً به آن توجهی نمیشود.»
به گزارش اقتصادران، اولین زلزله سال ۱۴۰۴ ایران، روز اول فروردین رخ داد؛ زمین لرزهای با قدرت ۴٫۱ ریشتر در ساعت ۲ بامداد جمعه و در شهر بِنک در جنوب استان بوشهر. طبق گزارش مرکز لرزهنگاری کشوری (موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران) از روز اول فروردین امسال تا عصر دیروز (اول اردیبهشت) در مجموع ۱۲ زمین لرزه با قدرت بیش از ۴ ریشتر و در استانهای بوشهر، اصفهان، هرمزگان، کرمان، خوزستان، فارس و چهارمحال و بختیاری رخ داده که زمینلرزه بعد از ظهر دیروز در اردکان استان فارس و با قدرت ۴٫۲ ریشتر، آخرین زمین لرزه ثبت شده در جدول مرکز لرزهنگاری کشور است.
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی که در گفتوگو با «اعتماد» وضع امسال کشور بابت خطر وقوع زمین لرزههای پرقدرت را تحلیل کرده، طی هفتههای اخیر و از ابتدای اسفند پارسال درباره ضرورت مقاومسازی بناها و ایجاد آمادگی فیزیکی و روانی در جمعیت توصیهها و هشدارهایی مطرح کرده بود. زارع در گفتوگویی که ابتدای اسفند پارسال با پایگاه خبری «تابناک» داشت، وقوع زلزله پرقدرت در شهر تهران را یک اتفاق قطعی دانست و به استناد نتایج مطالعات بر گسلهای شمال، مرکز و جنوب تهران گفت که هر یک از این گسلها توان ایجاد زمینلرزههای بزرگی، حتی بیش از ۷ ریشتر را دارند. زارع در این گفتوگو، از گسل شمال تهران، گسل مشا، گسل ری و گسل پردیسان نام برده بود و گسل شمال تهران واقع در محدوده کن و سولقان تا شرق تهران را دارای قابلیت تولید زلزلههای بالای ۷ ریشتر و آسیبپذیری بالا در مناطق شمالی و مرکزی تهران دانسته بود.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی هشدار داده بود که زلزلهای با شدت ۷ ریشتر در تهران، یک فاجعه انسانی، اقتصادی و اجتماعی ایجاد خواهد کرد که مهمترین آنها، تخریب کامل حداقل ۳۰ درصد ساختمانهای فرسوده، افزایش آمار تلفات و مصدومان، اختلال در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی و ضربه سنگین به اقتصاد کشور به دنبال این اختلال طولانیمدت خواهد بود. زارع در این گفتوگو با پایگاه خبری تابناک، تاکید کرده بود که زلزله بزرگ در تهران یک واقعیت اجتنابناپذیر است که دیر یا زود رخ خواهد داد ولی عدم آگاهی عمومی، ضعف در برنامهریزیهای شهری، منافع اقتصادی گروههای خاص و کمتوجهی برخی از مسوولان باعث شده که این موضوع به طور جدی در دستور کار قرار نگیرد. حالا دو ماه بعد از این هشدار و در حالی که وقوع زلزله ۷٫۷ ریشتری در میانمار در هفته اول فروردین امسال و تخریب گسترده در تایلند که کشور همسایه میانمار است، عاملی برای تکرار هشدارهای مجدد شد، زارع به «اعتماد» میگوید که خسارات انسانی و اقتصادی زلزله پرقدرت در تهران، به نتایجی منجر میشود که معادل فاجعه ملی برای کل کشور است.
این عضو وابسته فرهنگستان علوم در حالی برای شرایط سازهای پایتخت نگران است که میگوید با وجود مخاطرات جدی برای دو استان تهران و البرز که بیش از ۱۷ میلیون نفر و معادل ۲۲٫۵ درصد جمعیت کشور را در خود جای دادهاند، مسوولان شهری اقدام موثری برای کاهش میزان خطرپذیری ندارند و حتی آسیبپذیری پایتخت را با برخی تصمیمها تشدید هم کردهاند که نمونه بارز آن، تداوم ساخت هتل ۳۰ طبقه در منطقه ولنجک و روی گسل شمال تهران به عنوان خطرسازترین گسل پایتخت است.
طی چند هفته اخیر و از پایان اسفند پارسال، هشدارهایی درباره زلزله و خطرپذیری ایران مطرح کردید. امسال، زمینلرزه کدام مناطق کشور را تهدید میکند ؟
زلزلههای چند هفته اخیر با توجه به وقوع زلزله در منطقه نطنز و وضعیت گسل زفره (قم) در صورت جابهجایی گسل و همچنین، زلزله منطقه هجدک (کرمان) را میتوان از چند جنبه مورد بررسی قرار داد. البته اغلب زلزلههایی که در ماه اخیر اتفاق افتاده، بزرگای کمتر از ۵ داشته ولی نکته مهم این است در تمام مناطقی که در ماه اخیر زلزله رخ داده، گسلهایی هست که احتمال زلزله با بزرگای بیشتر از ۷ را در خود نهفته دارند. بنابراین میتوانیم این سوال را مطرح کنیم که در حال حاضر در اطراف این مناطق چه خبر است و آیا این زلزلهها میتواند مقدمه زلزله مهم بعدی باشد یا خیر. نکته دیگر این است که در باقی مناطقی که طی ماه اخیر، سکوت کامل یا نسبی لرزهای برقرار بوده، جمعیت زیادی متمرکز شده است. گسل شمال تهران یکی از این مناطق است. (بزرگترین گسل تهران در جنوب دامنه رشتهکوه البرز و در شمال شهر تهران که از لشکرک و سوهانک آغاز شده تا فرحزاد و حصارک و از آنجا به سمت غرب امتداد یافته و در مسیر خود، نیاوران، تجریش، زعفرانیه، الهیه و فرمانیه و سعادتآباد و دره پونک را در بر میگیرد)
گسل شمال تهران، طی ماههای اخیر زلزلههای بسیار کوچکی داشته ولی طی ۱۰ سال اخیر، به تعداد جمعیت ساکن در نواحی غرب تهران و حتی شهرستانهای همجوار و از جمله، شهر قدس و شهریار و ملارد، حدود یک میلیون نفر اضافه شده است. با در نظر گرفتن این میزان افزایش، اگرچه که در حال حاضر زلزلهای با بزرگای ۵ یا ۴٫۸ و مشابه زلزله نظنز روی گسل شمال تهران نداریم ولی تعداد جمعیت ساکن روی این گسل، یک مساله مهم است و البته با وجود مخاطرات این گسل، تداوم ساخت هتل ۳۰ طبقه با ۱۳ طبقه زیر زمین در بلوار دانشجو – خیابان ولنجک و روی گسل شمال تهران را همچنان شاهدیم که بارها هم درباره ممنوعیت ساخت روی گسل هشدار دادهایم ولی به این هشدارها بیتوجهی شده است. طی روزهای اخیر و بعد از وقوع زلزله ۷٫۷ میانمار که روز ۸ فروردین امسال رخ داد، دغدغه من این بود که این فاجعه، چه درسی برای شهر تهران دارد. زلزله میانمار نشان داد که نه تنها شدت تخریب در محدوده نزدیک گسل بسیار زیاد است، تخریب ناشی از زلزلهای با بزرگای مشابه در محدوده نزدیک به گسل، خسارت عمده و جدی به کشور وارد خواهد کرد.
زلزله میانمار نشان داد که در زلزله بزرگ، حتی تا شعاع هزار کیلومتری هم از تاثیر و تخریب در امان نیست چنانکه تبعات زلزله میانمار، به بانکوک هم رسید. بنابراین، در پاسخ به شما و درباره زلزلههای مورد انتظار در سال جدید، میگویم که نه تنها وضعیت گسل شمال تهران بسیار مهم است، دغدغه جدی من این است که با توجه به ساخت و ساز مستقیم و هتلسازی و شهرکسازی و حجم انبوه جمعیت ساکن روی گسل شمال تهران، اگر این گسل، در آینده دور یا نزدیک، استرسی که در خود جمع کرده را رهاسازی کند، میزان جابهجایی ناشی از این رهاسازی چقدر خواهد بود. بنا بر محاسباتی که انجام دادهام، با این رهاسازی، حدود ۳ متر جابهجایی به صورت قائم و حدود یک متر به صورت افقی اتفاق میافتد.
و این جابهجایی قائم و افقی، چه جمعیتی را در معرض خطر قرار میدهد ؟
این جابهجایی علاوه بر اینکه جان انسانها را به خطر میاندازد، یک سازه و یک سرمایهگذاری چند میلیون دلاری را تحت تاثیر قرار میدهد اما مهمترین تاثیر این جابهجایی برای جمعیت، تکانهای شدید دور و اطراف این جابهجایی است. حدود ۲٫۵ میلیون نفر (دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر) روی حریم گسل شمال تهران زندگی میکنند اما حدود ۱۷٫۵ میلیون نفر (۱۷ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر) و حدود ۲۲ درصد جمعیت ایران و ساکن در استانهای تهران و البرز، دور و اطراف گسل شمال تهران ساکن هستند. تبعات گسترده این میزان جابهجایی البته ممکن است یک اتفاق بسیار نادرباشد ولی شغل من ایجاب میکند که به همین اتفاق نادر هم فکر کنم.
برداشت من از این نگرانی شما این است که پررنگترین هشدار زلزله امسال را درباره پایتخت و شهرستانهای استان تهران میدانید آن هم به این دلیل که بیشترین جمعیت کشور، در دو استان البرز و تهران متمرکز هستند.
بله چون از نظر میزان آثار و تبعات و خسارتهای زلزله، هیچ اولویتی بزرگتر و مهمتر از زلزله تهران در کشورنداریم چون همانطور که گفتم، ۲۲ درصد جمعیت کل کشور، اطراف گسل شمال تهران و گسلهای نزدیک به آن زندگی میکنند و بنابراین، هر نوع آسیب به تهران بر اثر زلزله، متاسفانه یک آسیب جدی و یک آسیب برای کل کشور خواهد بود به این معنا که آسیب تهران در زلزله، کل کشور را با یک چالش بسیار بزرگ مواجه خواهد کرد. امیدوارم با چنین آسیبی مواجه نشویم ولی نمیتوان این خطر را زیر سایه امیدواری و آرزو فراموش کرد.
آیا در بقیه کشورها و بهخصوص، کشورهای پیشرفته که از نظر گسلها، شرایط مشابه استانهای تهران و البرز دارند، نمونهای از ساخت و ساز گسترده در اطراف گسلهای خطرساز سراغ دارید ؟ ساخت و ساز با این حجمی که در استانهای تهران و البرز شاهدیم ؟
در کشور ژاپن، شهرهای توکیو و اوزاکا، نمونه مشابه ما هستند و توکیو با جمعیت ۲۵ میلیون نفری، مهمترین مرکز تمرکز جمعیت جهان محسوب میشود. با تکان گسلهای خلیج توکیو، ۲۵ میلیون نفر دچار آسیب خواهند شد و به همین دلیل، متخصصان ژاپن بارها گفتهاند که این حجم از ساخت و ساز با توجه به شرایط این منطقه اشتباه بوده و بهخصوص، بعد از زلزله میانمار، ریسکپذیری بالای خلیج توکیو مورد توجه قرار گرفته است.
در کشور ترکیه، شهر استانبول به دلیل تمرکز بالای جمعیت و ثروت، شبیه ایران و حتی بدتر از ایران است چون بخش زیادی از جمعیت در معرض آسیبهای مستقیم و مرتبط با جابهجا شدن گسل، در گسل آناتولی شمالی و در محدوده استانبول ساکن هستند که این شرایط، میزان خطرپذیری را افزایش میدهد و با کوچکترین حرکت در گسل آناتولی، فاجعه بزرگ قرن در این کشور رقم خواهد خورد که البته امیدوارم چنین اتفاقی رخ ندهد. تهران، استانبول و توکیو، نمونههای خاص و مهم از نظر تجمع بزرگ جمعیت در نزدیکی گسل فعال و در معرض آسیبپذیری بالا هستند و البته در این میان، شرایط تهران و استانبول نسبت به توکیو خاصتر است چون در طول ۹۰ سال اخیر، کشور ژاپن، تنها کشور جهان است که بیشترین سرمایهگذاری و بیشترین انرژی را برای کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری در برابر زلزله انجام داده است.
و بنابراین، اگر در اثر اشتباه، ساخت وسازی در کنار گسل داشته، تابآوری را هم افزایش داده است.
بله؛ ژاپنیها از نظر دسترسیها و تکنولوژی جداسازی از پی در ساختمانهای بلندمرتبه و از نظر مقاومسازی بناها، بسیار پیشرفتهاند در حالی که در کشورما، افرادی که به جای مدیریت و مهندسی، مشغول تجارت در ساخت و سازند، برای توجیه اشتباهات خود از ژاپن مثال میزنند و من هم در جواب این تاجران ساخت و ساز میگویم ژاپن، اگر در زمانی با ساخت و ساز انبوه و تمرکز جمعیت در ناحیه گسلی، مرتکب اشتباه شده، به مدت چند دهه و بعد از جنگ جهانی دوم، برای مقاومسازی همان ساخت و ساز انبوه، وقت و سرمایه صرف کرده در حالی که در ایران و ظرف ۲۰ سال اخیر، شرایط تهران به گونهای بوده که حتی از استانبول هم عقب ماندهایم. استانبول با توجه به ریسکپذیری ساخت و سازها، از سال ۲۰۰۷ سامانه هشدار سریع را ایجاد کرد و این سامانه در سال ۲۰۱۳ راهاندازی شد و امروز، ۵۰۰ ایستگاه هشدار سریع زلزله در شهر استانبول فعال است در حالی که شهر تهران، تا امروز فاقد چنین سامانهای بوده و امسال این سامانه با ۵۰ ایستگاه در آستانه راهاندازی قرار گرفته است.
این سامانه البته مانع از وقوع زلزله یا باعث کاهش خسارات نمیشود ولی در صورت اتصال تمام تاسیسات حساس به این سامانه، در زمان وقوع زلزله و با دریافت هشدار اتوماتیک، بعضی تاسیسات حساس مثل گاز و مترو به سرعت در وضعیت خاموش یا قطع قرار میگیرد تا از حجم خسارتها کاسته شود. حالا سامانه هشدار سریع استانبول یک سابقه فعالیت ۱۲ساله دارد ولی در تهران، این سامانه هنوز راهاندازی نشده و حتی در صورت راهاندازی هم، هیچ یک از تاسیسات شهری حساس به سامانه متصل نیست و بنابراین، در صورت وقوع زلزله، ارسال هشدار سریع بیفایده خواهد بود چرا که شبکهای برای دریافت این هشدار موجود نیست.
بنابراین، وزارت نیرو شرکت مترو و اداره برق و آب باید به این سامانه متصل باشند.
بله چون این هشدار باید برای سطح شهر اعمال شود.
طی ۱۰ سال اخیر، جمعیت هلال احمر بارها هشدار داد که در صورت وقوع زلزله پرقدرت در شهر تهران، به دلیل شرایط ساخت و سازها و بافت فرسوده و نامناسب بودن خیابانها و میزان دسترسیها، حداقل در همان ۲۴ ساعت پس از زلزله، با حجم بالای کشتهشدگان مواجه خواهیم شد چون به دنبال انفجار شبکه گاز و آتشسوزیهای متعاقب آن و همچنین غیر ممکن شدن ورود امدادگران به کوچههای باریک و محل برجهای فروریخته، امدادرسانی به مجروحان امکانپذیر نیست و تعداد زیادی از مجروحان از امداد و نجات محروم میمانند و میمیرند. هشدار و برآورد شما از شرایط بعد از وقوع زلزله پرقدرت در تهران چیست؟
برآوردها مختلف است و با توجه به تنوع مدلهای آماری، خروجی متفاوت دارد چنانکه پیشبینیها از ۱۷۰ هزار تا ۴۰۰ هزار کشته و حتی اعداد چند میلیونی متفاوت است اما در نهایت، نتیجه، هیچ خوب نخواهد بود. من هشدار را اینطور مطرح میکنم که در طول ۲۲ سال اخیر و بعد از وقوع زلزله ۵ دی بم، در هیچ کدام از زمین لرزههای کشور تلفات بالای هزار نفر نداشتیم آن هم فقط به این دلیل که کانون زلزله در محدوده جمعیتی نبوده و البته برای ما بسیار باعث خوشحالی است و امیدواریم تمام زمینلرزهها، همین طور باشد تا فقط در تحقیقات زمینشناسی و زلزلهشناسی و مطالعات امواج و ارتعاشات کاربری داشته باشند.
اما کانون زلزله ۵ دی ۱۳۸۲ در شهربم، کنار محدوده جمعیتی بود و در آن محدوده حدود ۱۰۰ هزار نفر سکونت داشتند که با وقوع زلزله، یکسوم این جمعیت کشته شدند. تعداد کشتهشدگان زلزله بم باعث شد که ایران در دهه ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ بابت شاخص تلفات به ازای حادثه، رتبه اول جهان باشد چون یک شهر ۱۰۰ هزار نفری با یک زلزله ۶٫۵ ریشتری، یکسوم جمعیتش را از دست داد. بعد از زلزله بم، همواره این نگرانی مطرح بوده که زلزله پرقدرت در شهرهای بزرگتر و با جمعیت ۵۰۰ هزار یا یک میلیون یا ۴ میلیون یا ۱۰ میلیون نفر چه نتیجهای رقم خواهد زد و اگر در این شهرها هم ۳۰درصد جمعیت کشته شوند، چه فجایع بزرگ انسانی ایجاد خواهد شد ؟ حتی فکر کردن به این شرایط هولناک است اما باید تکرار کنم که یکی از دلایل آمار اندک تلفات در زلزلههای ۲۲ سال اخیر، فاصله کانون زلزله از محدوده تمرکز جمعیت بوده و دلیل دوم این است که سال ۱۳۸۲ و در زمان وقوع زلزله بم، مسکن مهر نداشتیم ولی طی ۱۵ سال اخیر این پدیده به تمام استانها و شهرهای کشور اضافه شده است.
امروز اطراف هر شهری، آپارتمانهای ارزان قیمتی با تابلوی مسکن مهر ساخته شده که در تمام زلزلههایی که در فاصله سال ۱۳۹۱ تا امروز و با بزرگای بیش از ۵ رخ داده، بیشترین آسیبها را در مسکن مهر شاهد بودهایم و حتی اگر آمار کشته شدههای ساکن در مسکن مهر کم بوده ولی خسارت اقتصادی بسیار زیاد بوده آن هم در حالی که قرار بود این سرمایهگذاری ارزان قیمت، به نفع قشر مستضعف باشد ولی میزان آسیبپذیری مسکن مهر در کل کشور، شبیه مینگذاری اطرف تمام شهرهاست. سال ۱۳۹۱ و در زلزله ورزقان آذربایجان شرقی، سال ۱۳۹۳ و در زلزله مورموری آبدانان ایلام، سال ۱۳۹۶ و در زلزله ازگله سرپل ذهاب و اسلامآباد غرب و گیلانغرب کرمانشاه و همچنین، سالهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۹ در زلزله ملبارد و دماوند، بازدیدهای ما نشان داد که مسکن مهر بیشترین آسیب و تخریب را داشت. بنابراین، بعد از سال ۱۳۸۲ و بعد از زلزله بم، وضعیت کشور از نظر میزان آسیبپذیری در برابر زلزله بدتر شده چون علاوه بر پدیده مسکن مهر، خشکسالی و بیآبی هم باعث مهاجرت گسترده جمعیت شده در حالی که تمرکز جمعیت، خطرپذیری و آسیبپذیری را افزایش خواهد داد. امروز چالش بزرگ کشور ما و بسیاری از کشورهای در حال توسعه، تمرکز بالای جمعیت در کنار تغییرات اقلیمی و خشکسالی و بحران آب است.
این هشدارها بسیار مهم است. امیدواریم مسوولان به این هشدارها توجه کنند.
البته من نگاه صفر و صد به این وضع ندارم و معتقدم که حتی در شرایط بدتر از امروز، باید گرههای یک کلاف سردرگم را به تدریج و با حوصله باز کنیم چون نگاه علمی، مبتنی بر نگرش صفر و صد نیست. در هیچ کشوری برای رفع خطرپذیری تهران یا استانبول عصای سحرآمیز وجود ندارد بلکه باید با برنامههای تدریجی، ریسک خطرپذیری را کاهش بدهیم. کاهش ریسک خطرپذیری به معنای اجرای مقاومسازی، افزایش اگاهی عمومی و کاهش تمرکز جمعیت ظرف یک برنامه ۲۰ساله است و جز این، راه دیگری نیست. تجربه جهانی هم نمونههای موفقی از کاهش خطرپذیری در کشورهایی مثل امریکا و نیوزیلند و ژاپن است و حتی در ایران هم طی ۳۰ سال اخیر اقدامات خوبی برای کاهش خطرپذیری در برابر زلزله انجام شده ولی البته در مقابل این اقدامات خوب، کارهای بدتری هم انجام شده که ریسک خطرپذیری را افزایش داده است.
به گزارش اقتصادران، روز پنجشنبه زلزله ٣ ریشتری در عمق ١٠ کیلومتری، رباط کریم در استان تهران را لرزاند. علی نصیری رئیس سازمان مدیریت بحران شهر تهران با بیان اینکه «روزانه در تهران به طور متوسط ٢ زلزله زیر ٣ ریشتر رخ میدهد»، میگوید که اگر زلزله شدید رخ دهد «آمادگی بالا نیست»، اما اوضاع از قبل بهتر شده است.
برآورد میزان تلفات زلزله تهران محرمانه است
تهران در محاصره ٣ گسل اصلی مشا، شمال پایتخت و ری است و هر لحظه ممکن است زلزلهای رخ دهد. نصیری در خصوص میزان تلفات زلزله شدید در تهران میگوید که «برآوردهایی از میزان تلفات احتمالی وجود دارد، اما محرمانه است».
آخرین زلزله بزرگ در استان تهران با شدت ٧ ریشتر در سال ١٢٠٨ در دماوند رخ داد. این زلزله تلفات و ویرانی شدیدی به همراه داشت. به گفته محسن نادی مشاور سازمان مدیریت بحران شهر تهران، «دوره بازگشت زلزله بزرگ بین ١٨٠ تا ٢٠٠ سال است» و تهران در صد و نود و چهارمین سال خود در این زمینه قرار دارد.
برای پیشبینی وقوع زلزله سیستم هشدار سریع در تهران نصب شده است. این سیستم میتواند موج اولیه زلزله را که خرابی ایجاد نمیکند، چند ثانیه زودتر اطلاع دهد و بلافاصله به صورت هوشمند گاز، آب و برق قطع میشوند.
علاوه بر تهران، بسیاری از استانهای کشور زلزلهخیز هستند و آمادگی آنها هم در برابر زلزله کم است.
علی ماجدی کارشناس مدیریت بحران میگوید که «کسی نمیتواند زمان دقیق زلزله را مشخص کند» و فقط باید آموزشهای پیشگیری از وقوع بحران به شهروندان داده شود.
رضا جمالیان دیگر کارشناس مدیریت بحران دیگر، با بیان اینکه زلزله در کمین تهران است، میگوید که «باید خطوط حیاتی (آب ،گاز و برق) ایمن شوند» و تعداد دستگاههای شتابنگار هم افزایش یابد.
به گفته کارشناسان، تعداد زیادی از ساختمانهای بزرگ و پرجمعیت تهران روی گسل قرار دارند و باید ایمنسازی لازم در آنها صورت گیرد. همچنین باید نظارت جدی بر نحوه ساخت و سازها از ابتدای کار صورت گیرد تا دیگر به سرنوشت متروپلها دچار نشویم.
«اگر زلزله بالای ٧ ریشتر در تهران رخ دهد، قریب به ۶۰ درصد از ساختمانهای موجود آسیب میبینند،» این را علی بیتاللهی رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی میگوید.
به گزارش اقتصادران، محمدمهدی حیدری، رییس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی امروز در نشست خبری به تشریح اقدامات این مرکز پرداخت و گفت: اولین موضوعی که در بحث کلان پروژه نهضت ملی مسکن دنبال شده بحث پایش سلامت ساختگاه ها از منظر مخاطرات زمین شناسی به ویژه فرونشست بوده، تا الان بیش از ۱۵۰ نقطه مکانی پایش شده است و براساس نظرات فنی که مرکز صادر کرده این زمین ها الحاق شده است.
حیدری افزود: پرداختن به موضوع قانون مدیریت بحران و حرایم گسل، بحث ارزیابی ایمنی ساختمان های بلندمرتبه و حساس، بحث ارزیابی سیستم ها و فناوری های نوینی که می تواند به نهضت ملی مسکن کمک کند، بحث گواهی نامه فنی در رابطه با کنترل کیفیت محصولات ساختمانی، بحث آموزش و تدوین ۱۳۰ دوره برای جامعه مهندسین توسط مرکز دنبال و انجام شده است.
وی ادامه داد: در شهر تهران حدود ۱۴۰۰ ساختمان را از لحاظ ایمنی سازه و حریق مورد ارزیابی قرار گرفته است. ۱۵ درصد این ساختمان ها نیاز به مقاوم سازی ندارند و باید روند تخریب را آغاز کنند. این موارد به سازمان مدیریت بحران تهران منعکس شده است. همچنین ۳۳۰۰ ساختمان دیگر نیز در سال آینده مورد مطالعه قرار می گیرد.
حیدری تصریح کرد: ۱۰۰ ساختمان بالای ۱۲ طبقه در تهران روی گسل ساخته شده است.
رییس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی موضوع دیگر مورد بررسی این مرکز را بحث مهم ناترازی انرژی اعلام کرد و گفت: ارقام مختلفی از سهم ساختمان در مصرف انرژی کشور مطرح می شود که ارقامی بین ۳۰ تا ۴۰ درصد عنوان می شود. برنامه ریزی و مدیریت برای مصرف بهینه انرژی در ساختمان با سامانه پایش مصرف انرژی دنبال می شود.
به گزارش اقتصادران، زلزله در شهر تهران دور از ذهن نیست و بارها و بارها شنیده یا دیده ایم که حتی زمانهایی را برای وقوع زمینلرزه در شهر تهران بیان میکنند، اما واقعیت این است که نمیتوان جلوی رفتار طبیعی طبیعت را گرفت بلکه باید با انجام اقداماتی، سطح آمادگی را افزایش داد، اتفاقی که در چند سال اخیر شتاب بیشتری گرفته، اما هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب و همگرایی سازمانها و نهادهای موثر راه طولانی وجود دارد.
علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در مورد وضعیت آمادگی تهران در مقابل زلزله احتمالی گفت: تهران کلانشهری است که جمعیت شبخواب آن حدود ۱۰ میلیون نفر است و در روزها جمعیت این کلانشهر حتی به ۱۴ میلیون نفر نیز میرسد و در عین حال تهران، شهری با پیچیدگیهای خاصی است که اتفاقا در مجاورت گسل نیز گسترش یافته و این در حالی است که عمده شهرها در فاصله با گسلها توسعه مییابند، اما تهران در مجاورت با گسلهای بزرگی است که توان لرزهخیزی بزرگ تا هفت ریشتر را هم دارند.
وی با بیان اینکه لرزه خیزی تهران در حالی است که حدود ۴۵۰۰ هکتار بافت فرسوده و ۱۲هزار هکتار بافت ناپایدار ثبت شده و در عین حال جمعیت میلیونی در این شهر کار و زندگی میکنند، گفت: با توجه به شرایطی که این شهر دارد نمیتوان با قاطعیت گفت که در مواجهه با زلزله، شرایط مطلوب و ایده آلی داریم بلکه مطمئنا با نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم هرچند که طی این سالها اقدامات زیاد و خوبی انجام شده، اما به این مفهوم نیست که تهران آماده است و این شهر تا آمادگی راه زیادی دارد و لازم است مجلس، دولت و شورا به مقوله ایمنی و مدیریت بحران توجه ویژه بکنند؛ چون زیرساختهای موجود و تجهیزات و امکانات لازم کم است؛ مثلا سولههای مدیریت بحران که قرار بوده در هر ناحیه شهرداری ساخته شود، حالا حدود ۳۷ تا ۳۸ سوله کم داریم و این در حالی است که این سولهها برای اسکان دادن مردم نیست چراکه طبعا اسکان دادن جمعیت میلیونی تهران با صد سوله امکان پذیر نیست بلکه این سولهها مکانهایی برای فرماندهی محلی است که اگر به هر دلیلی در ساعات اولیه دسترسی تیمهای امدادی به مناطق مختلف شهر قطع شد، مردم تا ساعتهایی بتوانند خود را اداره کنند.
وی ادامه داد: مدیران بحران و کارشناسانی که در آن مجموعه هستند و دستگاههای امدادی مثل اورژانس، آتش نشانی و گروههای داوطلب واکنش اضطراری محلات تحت عنوان گروههای دوام بتوانند اقدامات اولیه را انجام دهند و سازماندهی محلی انجام گیرد و وقتی از استانهای دیگر برای کمک آمدند، این پایگاهها در اختیار تیمهای امدادی قرار میگیرد؛ اما اقدامات زیادتری مانده که باید انجام شود.
نصیری با تاکید بر اینکه لازم است که توجه خاص تری به حوزه مدیریت بحران شود بر لزوم تکمیل تجهیزات تاکید کرد و گفت: البته یکی دو سال گذشته موفق شدیم ناوگان خودرویی را بعد از دو دهه از تشکیل سازمان مدیریت بحران نوسازی کنیم و همزمان توسعه پایگاههای مدیریت بحران را داشتیم بهگونهای که چهار پایگاه مدیریت بحران در آستانه افتتاح داریم. اما دقت داشته باشید که این سطح از اقدامات برای تهران که پایتخت کشور است کم بوده و باید دولت به کمک مدیریت شهری که عهده دار مدیریت بحران در تهران است بیاید. حوزه مدیریت بحران در سایر شهرها با فرمانداریها و استانداریها اداره میشود و در شهر تهران به خاطر شرایط خاصی که دارد مسوول مدیریت بحران وزیر کشور است و جانشین وزیر هم شهردار است.
وی با بیان اینکه یکی از مولفههای آمادگی در برابر زلزله نصب سامانههای هشدار سریع است، گفت: در چند ماه آینده مقدمات افتتاح رسمی سامانه هشدار سریع زلزله را فراهم میکنیم چراکه سامانه هشدار سریع زلزله بر اساس اینکه کانون زلزله چقدر با تهران فاصله داشته باشد، نسبت به ارسال هشدار اقدام میکند، یعنی اگر زلزله دورتر باشد زمان بیشتری داریم و اگر نزدیکتر باشد زمان کمتری داریم. نتایج تستها نشان میدهد اگر زلزله در فیروزکوه بیاید ۳۰ ثانیه فرصت برای آمادگی تهران داریم، اگر زلزله در اوشان فشم بیاید سه ثانیه فرصت باقی است و اگر داخل شهر تهران باشد هیچ زمانی نداریم و بر اساس مکان زلزله فرق میکند. اما طبق مطالعاتی که انجام شده این سامانه تا ۴۰درصد میتواند مرگ و میر را کاهش دهد و اگر این سامانه افتتاح شود نهمین کشور دنیا هستیم که سامانه هشدار سریع زلزله دارد و یک موفقیت بزرگ محسوب میشود.
نصیری در توضیح نحوه فعالیت سامانههای هشدار زلزله گفت: زلزله دو موج اولیه و ثانویه دارد و چند ثانیه با هم فاصله دارند. موج اولیه زودتر میرسد و بی خطر است و موج ثانویه مخرب است. سنسورهایی که تحت عنوان شتابنگار هستند در زمین و در اطراف گسلها نصب میشوند که البته هزینههای بالایی دارد. تهران به ۵۰ شتاب نگار نیاز دارد که چهار مورد ابتدایی آن را سالها پیش مشاوران ژاپنی نصب کردند. ۲۲ دستگاه در دورههای قبلی مدیریت شهری نصب شده است، اما طی سال گذشته و سالجاری مجموعا بیش از تمام دورههای قبلی مدیریت شهری موفق شدیم شتاب نگار نصب کنیم و طرح شتابنگارها تکمیل شده است. همچنین سامانه نرم افزاری که قرار بوده دادهها را آنالیز کند در آستانه تکمیل است و بیش از ۹۰درصد پیش رفته است.
وی با اشاره به لزوم اتصال سامانه هشدار سریع به سامانههای نهادها و سازمانهای مهم با تاکید بر اینکه براین اساس ۳۵ دستگاه که میتوانند از نتایج شتاب نگارها استفاده کنند باید اقداماتی در داخل خود انجام دهند تا بتوانند از این ثانیههای زودتر بهرهبرداری کنند؛ گفت: مثلا سازمان انرژی اتمی میتواند سیستمهایش را در این چند ثانیه به صورت اتوماتیک از مدار خارج کند. همچنین اداره گاز میتواند بخشهایی را که فکر میکند ممکن است آسیب ببیند از مدار خارج کند یا بیمارستان میتواند ژنراتورهایش را فعال کند که اگر برق قطع شد اتاقهای عمل و… برق داشته باشند یا درهای ایستگاههای آتشنشانی به صورت اتوماتیک باز شود پس هر دستگاه باید داخل خود اقداماتی انجام دهد تا از این چند ثانیه استفاده ببریم.
نصیری با اشاره به اینکه در این مدت برنامه جامع مدیریت بحران شهر تهران تهیه و تدوین شد، گفت: در راستای افزایش آمادگی شهر تهران در مقابل حوادث همچون زلزله شناسنامه مناطق و مراکز اسکان اضطراری در داخل شهر تهران و بوستانهایی که قابلیت اسکان اضطراری دارند تهیه شد و همچنین شناسنامههای مکانهایی که ۸۰۰۰ مترمربع مساحت داشته و برای برپایی اردوگاه اسکان اضطراری مناسب هستند نیز انجام شده است.
در اقدامی دیگر با کمک آبفا، مخازن آبهای اضطراری به سرعت توسعه یافت. در مورد ویژگیهای این مخازن باید گفت که این مخازن آب اضطراری مخازن فولادی هستند که صد مترمکعب حجم دارند و در سر راه جریان آب شهری نصب میشوند که در حالت عادی آب شهری در داخل آن گردش پیدا میکند و بعد از وقوع زلزله احتمالی، آب تازه در داخل این مخازن ذخیره میشود و با تلمبههایی آب بیرون آورده میشود و توسط نیروهای محلی تحت عنوان میراب که آموزش دیدند بین مردم منطقه توزیع میشود.
وی ادامه داد: اکنون به نقطهای رسیدهایم که یکسوم کار جلو رفته و طی این دو سال پیشرفت خوبی داشته بهگونهای که شرکت آبفا در حال نصب مخازن است و شورای شهر نیز از این موضوع حمایت و پشتیبانی کرده و یک سیاستگذاری درست است که از ژاپن الگوگیری شده است. البته باید بگویم که در حوزه آمادگی در خصوص ارتباطات پایدار در زمان زلزله احتمالی سرعتمان کافی نیست. تاکنون ۳۹ دکل از مجموع ۱۳۰ دکل نصب شده و در انتظار تبادل نظر با اپراتورهای وزارت ارتباطات هستیم که امیدواریم با سرعت پیش برود، اما با این حال موبایلهای ماهوارهای را توسعه دادیم و سامانههای نرمافزاری مدیریت بحران در حال طراحی است.
نصیری در مورد اقدامات انجامنشده و کوتاهی سایر دستگاهها در حوزه افزایش آمادگی تهران در مقابل زلزله گفت: ماده ۱۴ بند الف اجرای قانون مدیریت بحران کشور به سه وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و وزارت بهداشت تکلیف کرده که دو واحد درسی تحت عنوان آمادگی در برابر سوانح داشته باشند که فقط وزارت بهداشت راه انداخته و وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم اقدامی نکردند.
این یک الزام قانونی است و دادستانی به عنوان ترک فعل میتواند مسوول مربوطه را احضار کند و موظفند انجام دهند. ضرورت دارد دانش آموزان و دانشجویان در مدارس و دانشگاهها با پناه گرفتن، اطفای حریق، امداد و نجات و کمکهای اولیه آشنا شوند و یکی از اقداماتی است که باید انجام میشده و نشده است.
وی در پاسخ به این پرسش که میزان آمادگی تهران در برابر زلزله به چه میزان است، تاکید کرد: اینکه خسارتهای وارده به تهران چقدر است را احتمال میدهیم، اما به هرحال هر جانی که از دست میرود خسارت بزرگی است، اما عددهای میلیونی که برای متوفیان زلزله احتمالی تهران گفته میشود درست نیست چراکه بر اساس سامانه تخمین خسارت که با مطالعات تیمهای دانشگاهی و بر مبنای آخرین نقشههای روز شهرداری تدوین شده، عدد کشتهها عدد عجیب و غریبی را که گاهی اوقات در رسانهها مطرح میشود تایید نمیکند، اینکه چقدر آمادگی داریم، مطالعه جدیدی انجام نشده، اما درصد آمادگی مطمئنا راضیکننده نیست؛ البته نسبت به گذشته حتما بهتر شده و سرعت و روندمان بهتر شده، اما جا دارد توجه ویژه تری به مدیریت بحران شود و بحران نباید فرع موضوعات کشور باشد؛ و در کل اوضاع تهران از اوضاع کشور بهتر است، اما ایده آل نیست.
به گزارش اقتصادران، حدود ۱۰درصد از نقشه تهران در حریم گسلهای اصلی قرار دارد که بخش قابلتوجهی از این «پهنه تحت خطر تخریب گسترده با زلزله بزرگ» در شمال شهر است. از سال ۹۹ با تصویب شورای عالی شهرسازی، برجسازی در اطراف گسلهای اصلی ممنوع و برای سایر ساختوسازها «حد تراکم» تعیین شد. یک مطالعه رسمی اما، ۶۵درصد ساختمانهای منطقه یک را «بحرانی» به لحاظ «شدت خسارت در زلزله» اعلام میکند. این مطالعه، «جذابیت درآمد فروش تراکم» در این سالها را عامل «ساخت فاجعه برای پایتخت» میداند.
نقشه جدید از محدوده گسلهای اصلی تهران، مناطق مستعد گسیختگی ناشی از وقوع زمین لرزههای بزرگ مقیاس را نشان میدهد و در عین حال از فاجعه مخفی در تراکم فروشی پرده برداری میکند.
بازوی پژوهشی مجلس شورای اسلامی در یک گزارش رسمی، با اعلام اینکه هم اکنون دست کم ۱۰۰ ساختمان پرجمعیت و ۲۴۵ سایت مهم پایتخت در خطر «زلزله بزرگ» قرار دارند، چهار توصیه برای «نجات تهران از تخریب بزرگ» مطرح میکند. مرکز پژوهشهای مجلس همچنین در این گزارش از دولت درخواست میکند تا با محدود کردن فعالیتهای کمیسیون ماده ۵ و ماده ۱۰۰ شهرداری، از تغییر کاربریهای خطرناک و بارگذاریهای متراکم و طبقاتی (ورای ظرفیت تجمعی امداد و نجات و تردد در شبکه ارتباطی پیرامون) جلوگیری شود.
در حالی که از سالهای گذشته ضوابط و مقررات محدود کننده و تعیین کننده ضوابط ساختوساز روی حریم گسلها تدوین، تصویب و ابلاغ شده است، به تازگی مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با عنوان «ملاحظات ساختوساز در حریم گسل»، نقشه جدیدی از محدوده گسلهای اصلی تهران منتشر کرده است. دراین گزارش، با بیان اینکه سازههای واقع در حریم گسل، بیشترین آسیب را در زمان وقوع زمین لرزههای مخرب دارند، چهار توصیه مهم در ارتباط با کاهش ریسک لرزهای از ناحیه ساختوساز مطرح شده است.
تب رسیدگی به خطر زلزله بزرگ از سالهای قبل، بین مسوولان و مدیران شهری پایتخت بعد از وقوع چند زمین لرزه در مناطق مختلف، آنها را به فکر زلزله احتمالی با مقیاس بالاتر از ۶ و ۷ ریشتر در تهران فرو برد. در حالی که در سالها و دهههای قبل، آیین نامه ۲۸۰۰ به عنوان ضوابط ایمنی ساختمانها در برابر زلزله در قالب مجموعه قوانین سازهای برای طراحی لرزهای سازه در برابر زلزله طراحی شده بود و در دورههای مختلف از جمله اوایل دهه ۹۰ مورد بازنگری قرار گرفت، در اواخر دهه ۹۰ نیز دستورالعمل ساختوساز روی پهنههای گسلی از سوی شورایعالی شهرسازی و معماری تصویب و ابلاغ شد.
در آییننامه ۲۸۰۰، سازندهها و شهرداریها موظف شدند «طراحی ساختمان از نقشههای معماری تا دیوارها و بهخصوص تراکم ساختمان» را متناسب با وضعیت لرزهای محله و شهر انجام دهند و در دستورالعمل ساختوساز روی پهنههای گسلی نیز مقررات ساختوساز متناسب با وضعیت لرزه خیزی شهرها، شرایط گسل ها، استعداد تخریب و… تعیین شد. در قالب این دستورالعمل، ضمن آنکه تمام ضوابط و مقررات استاندارد یا آیین نامه ۲۸۰۰ مطابق با آخرین ویرایش آن باید در ساختوسازها رعایت شود، در عین حال مقررات محدودکننده و ممنوع کننده برای ساخت انواع ساختمانها در حریم گسلها تعیین شد. از آن جمله ساخت ساختمانهای حساس و مهم مانند انبار نفت، پمپ بنزین، آتش نشانی، بیمارستان، دانشگاهها و مراکز آموزش عالی، شهرداری ها، مدارس، مساجد، برج ها، پل و راههای ارتباطی و… روی زمینهای واقع بر محدودههای گسلی ممنوع شد؛ همچنین ضوابط محدود کننده مانند حداکثر تراکم مجاز ۶ طبقه، در مناطق واقع در حریم گسلهای اصلی اعمال شد. با این حال از سالهای قبل ساختمانهای زیادی از جمله ساختمانهای حساس، در این حریمهای گسلی اصلی ساخته شده و همچنین برجهای با ارتفاع بیش از ۱۲ طبقه و حتی بیش از ۲۰ طبقه نیز به فراوانی در این محدودهها احداث شده اند.
در گزارش اخیر مرکز پژوهشهای مجلس ضمن اشاره به تهدید ساختمانهای واقع در حریم گسل، اعلام شده است: سازههای واقع در حریم گسلها بهخصوص گسلهای اصلی، هنگام فعالیت لرزهای «دچار بیشترین آسیب (خرابی) و تلفات انسانی» میشود؛ حریم گسلها زونهایی هستند که هنگام زلزله، زمین واقع در همان محل، دچار گسیختگی و جابهجایی میشود. آن طور که در این گزارش آمده است در حال حاضر بسیاری از شهرهای ایران در حاشیه یا بر روی گسلهای فعال بنا شدهاند؛ ازآنجا که بیشترین آسیب و خسارات ناشی از زلزله به بناها و تاسیسات واقع در مجاورت گسل وارد میشود، بنابراین تدقیق حریم گسل، رعایت فاصله سازهها از گسل و حصول ایمنی ساخت وسازها در پهنههای مزبور بسیار حائز اهمیت است و به این ترتیب میتوان از شدت خسارات جانی و مالی ناشی از زلزله کاست.
یکی از اقدامات ضروری به منظور کاهش خطر گسیختگی مستقیم ناشی از زمینلرزه در جهان، وضع قوانین حریم گسل و قانونمند کردن توسعه ساختوساز شهری در مجاورت گسلهای فعال است. اما در حال حاضر، مقررات حریم گسل در شهرهای جدید و همچنین بخشهای در حال توسعه در مجاورت کلانشهرها در کشور به درستی رعایت نمیشود و روند ساختوساز و گسترش شهرها و شهرکهای جدید در پهنههای گسلی هرساله رو به افزایش است. از آن جمله در داخل شهر جدید پردیس، خطر گسیختگی سطحی ناشی از گسلهای فعال پردیس، هسا و فردوس و برخی گسلهای دیگر این شهر را تهدید میکند که در این بین گسل پردیس به طول ۳۰ کیلومتر از اهمیت ویژهای برخوردار است. بستر شهر پردیس بر اساس نتایج مطالعات انجامشده، بستر مناسبی برای ساختوساز نیست و دستکاری دامنهها سبب ناپایداری شیب در برخی قسمتهای شهر بهویژه در نیمه شمالی شده است که ایجاد ترکهای قائم در ساختمانهای مسکونی و بستر پارک مشاهیر، از شواهد این مساله است.
بر اساس آمار سال ۱۳۸۱، تقریبا ۶۸درصد شهرهای کشور در حریم یک تا ۳۰ کیلومتری گسلها قرار دارند و تنها ۶.۳درصد سکونتگاههای شهری ایران در فواصل بیش از ۵۰ کیلومتری گسلها واقع شده اند. مشاهدات زلزله ترکیه در بهمن ۱۴۰۱ نشان میدهد که بیشترین خسارات به شهرهای واقع بر گسلهای فعال (آناتولی شرقی) و اطراف آن وارد شده است. در گزارش مرکز پژوهشها تاکید شده است که در ایران بنابر تجربیات گذشته، وسعت خرابی در کلانشهرهای واقع بر گسلهای فعال ازجمله تبریز، مشهد، اهواز و بهویژه تهران به دلیل تمرکز جمعیتی و وجود ساختمانهای مرتفع بسیار متعدد، در صورت وقوع زمینلرزههای با بزرگای بیش از ۷ ریشتر بسیار وسیع و فاجعهآفرین خواهد بود.
اطلاعات اعلامشده در این گزارش حاکی است هم اکنون، ۱۰ منطقه تهران شامل مناطق ۱ تا ۵ و مناطق ۱۳ و ۱۵ و ۱۹ و ۲۰ و ۲۲ روی گسل اصلی قرار دارد. همچنین ۶۵درصد ساختمانهای منطقه یک تهران در «وضعیت بحران» ناشی از قرار گرفتن در حریم گسل اصلی قرار دارد. از سوی دیگر، ۲۴۵ سایت مهم و حساس در ۱۸ گروه و حدود ۳۲ هکتار بافت فرسوده در محدوده حریم گسلهای شهر تهران قرار دارد. سایتهای مهمی از جمله ۶۶ برج، ۳۶ مدرسه، ۲۵ مسجد، ۲۳ پل و راه ارتباطی، ۲۲ مرکز تجمع، ۱۵ بیمارستان و مرکز درمانی، ۹ شهرداری و مراکز وابسته به آن، ۹ دانشگاه و مرکز آموزش عالی، ۹ ایستگاه برق فشار قوی، ۸ مخزن آب، ۴ موزه، ۴ ساختمان مربوط به قوه قضائیه، ۳ آتش نشانی، ۲ ساختمان متعلق به وزارت امور خارجه، ۲ پمپ بنزین، یک ساختمان متعلق به وزارت نفت و یک انبار نفت و همچنین ۶ ساختمان مهم دیگر در حریم گسلهای شهر تهران ساخته شده اند.
همچنین بر اساس آمارها حدود ۱۲هزار ساختمان در تهران باید از نظر مقاومت و رفع خطر مورد بررسی و اقدام فوری قرار بگیرند. بررسیها نشان میدهد در حال حاضر بهرغم اینکه مطابق با آیین نامه ۲۸۰۰ اثرات گسل باید در طراحی ساختمانها در پهنههای گسلی لحاظ شود، تفاوتی در طراحی این ساختمانها اعمال نمیشود. دستورالعمل ساختوساز در پهنههای گسلی نیز از این مساله مستثنی نیست؛ در حال حاضر با وجود در نظر گرفتن عرض زیاد پهنههای گسلی در جهت اطمینان، ساخت ساختمانهای تا ۱۲ طبقه در این پهنهها مجاز است و محدوده ممنوعیت ساخت در هر طرف گسل تنها ۵ متر است.
به گفته برخی از متخصصان به نظر میرسد این دستورالعمل از نظر بهبود ایمنی تاثیرگذاری مطلوب را نداشته باشد. در این مطالعه رسمی عوامل موثر در تشدید خطر تخریب تهران بر اساس وقوع زمین لرزههای با بزرگای بیش از ۶ و ۷ ریشتر نیز تشریح شده است. جذابیت درآمدی فروش تراکم و تصمیمگیری در کمیسیون ماده ۵ به صورت توسعه شتابزده ساختمانها در حریم گسل ها، باعث شرایط بغرنج لرزهای تهران شده است.
در این مطالعه چهار راهکار مهم به عنوان نسخه نجات تهران در صورت وقوع زمین لرزه بزرگ احتمالی توصیه شده است. تغییر کاربری فوری ساختمانهای مهم و حساس در حریم گسلهای اصلی تهران به «فضای سبز» اولین راهکار پیشنهادشده در این زمینه است. به طور کلی باید از توسعه شهری در مناطق پرخطر جلوگیری به عمل آمده و این مناطق به کاربریهای فضای سبز تبدیل شوند. همچنین محدودسازی فعالیت کمیسیون ماده ۵ شهر تهران، بازنگری در طرح تفصیلی تهران و اعمال قانون «بیمه اجباری ساختمان ها» از دیگر توصیههای درج شده در این گزارش است.
روند بلندمدت «زمینلرزههای ریز و درشت» در محدوده استان تهران با انجام یک پایش علمی، به شناسایی «جغرافیای پرلرزه و کملرزه» در پهنه ۷۵۰۰ کیلومترمربعی به مرکزیت پایتخت منجر شده که همین دودستگی لرزهای از نگاه زلزلهشناس ایرانی، «آلارم لرزهای» برای کلانشهر تهران محسوب میشود.
طی ۱۸ سال منتهی به بهمن ۱۴۰۲، در منطقهای مستطیلشکل به طول ۱۵۰ و عرض ۵۰ کیلومتر -با لحاظ قرارگیری «مرکز تهران» در تقاطع این مستطیل- تعداد ۱۳۴ زمینلرزه با بزرگی بالای ۲.۵ ریشتر به وقوع پیوسته است که بررسی موقعیت این زمینلرزهها برای «تحلیل اوضاع آینده» قابل اهمیت است.
علی بیتاللهی با تهیه نقشه وقوع این ۱۳۴ زمینلرزه که دادههای آن از مرکز لرزهنگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران استخراج شده است، پس از بررسی و آنالیز محتوا، کانون زمینلرزهها را محدوده شرق استان تهران معرفی کرد.
بررسیهای این زلزلهشناس ایرانی نشان میدهد، طی ۱۸ سال اخیر ۷۵ درصد زمینلرزههای ثبتشده در استان تهران، مربوط به محدوده شرق استان است که پراکندگی زلزلهها روی تصویر نقشه نیز این یافته را تایید میکند.
با این حال، محدوده کملرزه در این نقشه، همان محدوده کلانشهر تهران است که طی این مدت کمتر از ۱۰ درصد از ۱۳۴ زلزله رخداده، در این محدوده یا همان پایتخت به ثبت رسیده است.
در این بررسی یک تضاد رفتاری در موضوع زلزله تهران به چشم میخورد به این معنا که «در شرایطی که تهران پر از گسل فعال است، چرا این کلانشهر در مقایسه با اطراف خود یعنی مناطق دیگری از استان تهران که بیرون از پایتخت است، به عنوان پهنه کمزلزله این نقشه ظاهر شده است؟»
نتایج گفتوگو با علی بیتاللهی مشخص میکند، کارنامه ۱۸ سال اخیر زمینلرزههای استان تهران را میتوان با دو فرضیه خوشبینانه و بدبینانه تحلیل کرد که البته «حساسیت موضوع زمینلرزه» ایجاب میکند، همواره فرضیه دوم مورد توجه سیاستگذاران قرار بگیرد. تهیهکننده نقشه زلزلههای ۱۸ساله استان تهران معتقد است، از یکسو «وجود ۲۷ گسل جوان در محدوده کلانشهر تهران که ترکیبی از حداقل ۵ گسل اصلی و تعداد قابلتوجهی گسل فرعی (گسلهای با طول کمتر از ۱۰ کیلومتر) است» و از سوی دیگر «وقوع بسیار پایین زلزله در پایتخت»، میتواند پیام «سکون لرزهای» را درباره کلانشهر تهران مخابره کند.
در این بررسی و براساس تحلیل زلزلهشناس ایرانی، «سکون لرزهای» الزاما پیام دارای جنبه مثبت تلقی نمیشود چون علائم ظاهری در سطح زمین (آبرفتها) در مناطقی از تهران که با گسلهای جوان در ارتباط است، «وجود تنش در محدوده تهران» را تایید میکند. این علائم همان «شکل خاکهای سطحی و آبرفتی» است که بیشاز ۲۰ مورد از آنها در محدوده مناطق ۲۲گانه کلانشهر تهران شناسایی شده و یک نمونه آن در گسل «ونکپارک» واقع در ضلع جنوبی اتوبان همت عکسبرداری شده است.
به این ترتیب، در زیر سطح زمین تنشهای لرزهای در حال ایجاد است اما از آنجا که این تنشها با «زمینلرزههای خفیف و خرد یا کوچک و متوسط» آزاد نمیشود، مطابق فرضیه بدبینانه میتوان این وضعیت را «تجمع تنش لرزهای» تحلیل کرد بهطوریکه تنشها به عنوان نیروی زیاد در پوست زمین در محدوده کلانشهر منجر به فعالیت حرکتی صفحات گسلی نشده است.بیتاللهی این «تجمع تنش» در پایتخت را تحت عنوان «قفلشدگی گسلها» توصیف میکند که با وجود گسلهای کاری و فعال در این محدوده، احتمال دارد در اثر زلزله احتمالی در آینده، نیروی آزادشده حاصل از این انباشت تنش، قوی ظاهر شود.زلزلهشناس ایرانی با چنین هشدار لرزهای از بررسیهایی که درباره نقشه ۱۸ساله زمینلرزههای تهران و استان تهران انجام داده است، خطاب به سیاستگذاران توصیه میکند با لحاظ همین فرضیه بدبینانه لازم است دستگاههای دقیق پایش «تغییر شکل پوسته زمین» در محدوده شهر تهران برای رفتارشناسی و آنالیز گسلهای جوان نصب و فعال شود تا پایتخت برای هر نوع احتمال وقوع زلزله بزرگ در اثر آزاد شدن احتمالی تنشهای انباشت، «آمادگی و تابآوری» لازم را داشته باشد.
در این بررسی تصریح شده است، «تعداد رخدادهای لرزهای به مراتب کمتر واقع در محدوده شهری تهران، با توجه به وجود گسلههای کاری و فعال متعدد واقع در آن، بیگمان معرف سکون لرزهای نسبی تهران و احتمالا قفلشدگی گسلهها و تجمع تنش است که ضرورت پایش دقیق لرزهای تهران را گوشزد میکند.»
بیتاللهی مدیر بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تاکید براینکه پیشبینی زلزله در حال حاضر امری غیرممکن است و حتی کشورهایی مثل ژاپن که پیشقراولان دانش زلزلهشناسی محسوب میشوند نیز چنین ادعایی را ندارند، معتقد است: اما حتما نباید سکون لرزهای گسلهای تهران ما را فریب دهد کمااینکه گسل آناتولی مسبب زلزله مرگبار ترکیه سالها در سکون لرزهای قرار داشت.