برچسب: دیابت

به گزارش اقتصادران، افزایش ۴ برابری ابتلا به دیابت با گرانی و کمبود انسولین، پیوند مبارکی نیست. قیمت انسولین دگلودک در چند ماه اخیر میلیونی شده و انواع ایرانی آن برای  برخی از دیابتی‌ها مناسب نیست.

جدای از دیابت مادرزادی که به تیپ یک معروف است، نام دیابت تیپ ۲ با افراد ۴۰ سال به بالا گره خورده بود. اما، معاون بهداشت وزارت بهداشت، چندی پیش، از رسیدن سن ابتلا به ۲۰ سال خبر داد. نکته این است که بیماران دیابتی از هر دو تیپ، برای ادامه زندگی و کنترل بیماری خود مجبور به استفاده از انسولین به شکل مادام‌العمر هستند. انسولینی که از ابتدای سال  ۱۴۰۴ تا کنون به شکل چشم‌گیری افزایش قیمت داشته.

چالش روزمره میلیون‌ها دیابتی

«سهمیه نداریم.» جمله‌ای است که از زبان مسئولین دست کم ۲۰ داروخانه در سراسر تهران شنیده شد. برخی از آن‌ها انسولین  گلارژین،  رپید و دگلودک را داشتند، اما انسولین رگولار و NPH که تحت پوشش بیمه بیماران دیابتی است در آن‌ها موجود نبود. این کمبود و سهمیه‌ای بودن این نوع از انسولین در حالی مطرح می‌شود که به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، در ایران حدود ۷.۵ میلیون نفر دیابتی وجود دارد که نیمی از آن‌ها در سامانه بهداشت ایران ثبت شده‌اند. طبق آخرین پایش توسط سینا کوثری، عضو هیئت‌مدیره انجمن دیابت ایران، نیز ۷۴ درصد از جمعیت بالای ۱۸ سال پایش و حدود ۹ میلیون نفر بیمار دیابتی شناسایی شدند.

گرچه داروخانه‌ها از نبود انسولین گلایه دارند، شهریور ماه سال جاری، سخنگوی سازمان غذا و دارو گفت: «تنها در مورد یک نوع خاص از انسولین خارجی محدودیت‌هایی مطرح است که برای آن برنامه‌ریزی لازم در حال انجام است. بنابراین تعمیم این موضوع به تمام انواع انسولین صحیح نیست.»

اما داروخانه‌ها و مشاهدات میدانی این نکته را تایید نمی‌کنند. یکی از داروخانه‌های غرب تهران که از سهمیه این انسولین برخوردار بود گفت: «قیمت انسولین N و R  صد و بیست تومان است و در صورت بیمه بودن تا ۸۰ درصد از هزینه آن کسر می‌شود.» یکی دیگر از داروخانه‌های مرکز تهران هم تاکید کرد: «بدون نسخه پزشک به هیچ عنوان به شما انسولین تحویل داده نمی‌شود و توزیع آن به شکل سهمیه‌ای در میان داروخانه‌هاست. اکثر داروخانه‌ها نیز دارای سهمیه نیستند.»

پس اگر در شرایطی بیمار دیابتی از انسولین جدا افتاده باشد چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا نام این بیماران در سامانه‌ای ثبت نشده که داروخانه‌ها به سرعت استعلام بگیرند و نیاز او را برطرف کنند؟

مریم، دخترِ خانمی میانسال که سال‌هاست با بیماری دیابت دست و پنجه نرم می‌کند، می‌گوید: «انسولین باید در یخچال نگهداری شود. به همین خاطر برای سفر انسولین‌های مادرم را همراه خود نبردیم. آنجا هیچ داروخانه‌ای حاضر نشد به ما انسولین دهد در حالی که آزمایش‌ها و نسخه‌های قبلی پزشک موجود بود، مجبور شدیم به پزشک مراجعه کنیم تا او بیماری مادرم را تایید کند.» او در ادامه اشاره کرد که این دست اندازها باعث شده مادرش نتواند انسولین شب را تزریق کند و مدام این نگرانی وجود داشته که نکند مادرشان به کما برود.

در تایید اظهارات مریم، یکی دیگر از داروخانه‌های تهران گفت: «می‌دانیم که انسولین مثل اکسیژن برای بیماران دیابتی واجب است. اما انسولین‌های رگولار و  NPH سهمیه‌ای هستند و نمی‌توانیم آن‌ها را بدون نسخه پزشک به بیمار تحویل دهیم.»

جدای از این نوع انسولین‌های کوتاه اثر و میان اثر که باید حین تزریق طبق صلاحدید پزشک و به میزانی معین ترکیب شوند، نمونه‌ای از انسولین‌های مخلوط و سریع‌الاثر وجود دارد که مساله حذف ارز ترجیحی آن بیماران دیابتی را نگران کرد. انسولینی تحت عنوان رایزودگ که اگر به دست بیماران دیابتی برسد، بسیاری از چالش‌هایشان را برطرف می‌کند.

 انسولین‌های قدیمی در برابر نسل جدید

انسولین رگولار و ایزوفان (NPH) انسولینی قدیمی‌تر و کم‌هزینه‌تر است که همزمان نقش انسولین وعده غذایی و پایه را ایفا می‌کند، اما شروع اثر کندتر، اوج نامنظم‌تر و نوسان قند بیشتری نسبت به انسولین‌های جدید دارد.

 در مقایسه، انسولین رپید برای کنترل وعده‌ها سریع‌اثر و دقیق است. از طرفی گلارژین یک انسولین پایه‌ی ۲۴ساعته با اثر یکنواخت و بدون اوج محسوب می‌شود و خطر افت قند را کمتر می‌کند. دگلودک نیز پیشرفته‌ترین انسولین پایه‌ی فوق‌طولانی‌اثر با پایداری تا حدود ۴۲ ساعت است که نوسان قند و خطر هیپوگلیسمی در آن به حداقل می‌رسد.

نکته این است که طبق گفته سخنگوی غذا و دارو قیمت انسولین‌های گلارژین و رپید اعم از ایرانی و وارداتی از ۴۷۰ تا ۶۳۰ هزار تومان و انسولین دگلودک ۹۳۰ هزار تومان است. این قیمت‌ها در حالی مطرح شده که گفته می‌شود ارز ترجیحی به آن اختصاص داده شده.

پس از زمزمه‌های حذف ارز ترجیحی برای انسولین نیز مدیرعامل سازمان بیمه سلامت گفت: «ارز ترجیحی انسولین به هیچ وجه حذف نمی‌شود اما ممکن است ارز ترجیحی بعضی از وسایل مربوط به آن مثل پن انسولین، برداشته شود، ما داریم برای پنی که نگه دارنده دارو است بیشتر از خود دارو هزینه می‌کنیم.» این در حالی است که از ابتدای سال ۱۴۰۴، انواع انسولین در ایران با افزایش قیمت همراه بوده.

در این میان انسولین‌های رایزودگ که انسولینی است مدرن به دلیل کمیابی و گرانی قابل دستیابی برای عموم مردم نیست. درحالی که شواهد بالینی نشان می‌دهد رایزودگ برای گروه‌هایی از بیماران که نیاز به پایه پایدار و پوشش وعده با یک قلم دارند  مزیت عملیاتی دارد  اخیرا ارز ترجیحی آن حذف و دارو با ارز آزاد وارد ایران می‌شود. این اقدام سبب می‌شود که به مرور قیمت آن افزایش یابد.

دکتر سعید کلباسی، مسئول انجمن دیابت ایران، در این مورد می‌گوید: «اولین انسولین ترکیبی دنیا که دو قلم با هم ترکیب شده است، رایزودگ است. آمارها نشان می‌دهند بیش از ۹۰ درصد از بیمارانی که از رایزودگ استفاده می‌کنند، کنترل بسیار مناسبی دارند. افت قند خون ندارند و کیفیت زندگی بسیار خوبی دارند.» با این وجود بسیاری از بیماران مبتلا به دیابت توان خرید این نوع از انسولین را ندارند و به خرید همان انسولین‌های قدیمی بسنده می‌کنند.

در حالی که ترکیب رگولار+NPH از نظر دقت، انعطاف و ایمنی، سطحی‌تر و قدیمی‌تر از گلارژین، رپید، دگلودک و از همه مهم‌تر رایزودک به‌شمار می‌رود. دکتر کوثری، عضو هیئت‌مدیره انجمن دیابت ایران، نیز در این مورد می‌گوید: «یک بیمار دیابتی که امروز می‌تواند با یک قلم انسولین، درمان مناسبی داشته باشد، اگر به هر علتی مجبور شود درمانش را تغییر دهد و از چندین قلم انسولین استفاده کند، ممکن است با عوارضی مواجه شود که بسیار پرهزینه هستند.»

به گزارش اقتصادران، «یگانه»، زن جوانی با دیابت نوع یک، هر ماه در جست‌وجوی انسولین است؛ دارویی که برای او و بسیاری دیگر، «شیشه عمر» است. میلیون‌ها بیمار دیابتی در ایران هر روز همین اضطراب را تجربه می‌کنند؛ زندگی‌شان به دارویی وابسته است که گاهی در داروخانه‌ها پیدا نمی‌شود و گاهی قیمتش چند برابر است.

به گزارش شرق، آمارهای رسمی وزارت بهداشت نشان می‌دهد که بیش از شش تا هشت میلیون نفر در ایران به دیابت و بین چهار تا شش میلیون نفر دیگر به پیش‌دیابت مبتلا هستند و پیش‌بینی‌ها حاکی از افزایش این آمار تا ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر تا سال ۲۰۳۰ است. با توجه به رشد روزافزون جمعیت دیابتی‌ها، دسترسی به داروهای حیاتی برای کنترل بیماری و پیشگیری از عوارض جدی، به یکی از اولویت‌های نظام سلامت تبدیل شده است. پژوهش‌ها و پیمایش‌های ملی مانند مطالعه «استپس» نشان می‌دهد که حدود ۱۴ درصد از جمعیت بالای ۲۵ سال کشور به دیابت مبتلا هستند و حدود ۱۳ درصد نیز در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند؛ آماری که ضرورت اتخاذ سیاست‌های حمایتی و پایداری در دسترسی به دارو را برجسته می‌کند.

رنج مداوم بیماران دیابتی

آمارها نشان می‌دهد میلیون‌ها نفر در کشور با دیابت یا پیش‌دیابت دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ اما این اعداد زمانی ملموس می‌شوند که زندگی روزمره بیماران را دنبال کنیم. یگانه، زن جوانی است که سال‌هاست با دیابت نوع یک زندگی می‌کند؛ بیماری‌ای که بدن در آن دیگر توانایی تولید انسولین ندارد و حیات بیمار وابسته به تزریق روزانه این داروست. او سال‌هاست، هر بار برای تهیه انسولین، اضطراب تکرارشونده‌ای را تجربه می‌کند؛ اضطرابی که از زمان خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها شدت گرفته و به گفته او: «دیگر هیچ‌وقت فروکش نکرده است». پیداکردن انسولین برای یگانه کاری ساده و روزمره نیست.

او به «شرق» می‌گوید که هر ماه که زمان خرید دارو فرا می‌رسد، اضطراب سراپایش را می‌گیرد؛ نمی‌داند این‌بار در کدام داروخانه می‌تواند انسولین‌هایش را بیابد. او از دو نوع انسولین استفاده می‌کند؛ یکی «نووپید» برای اثر سریع و دیگری «توجئو» که اثر طولانی‌مدت دارد. اما یافتن هر دو نوع در یک داروخانه، تقریبا ناممکن است. برای همین، هر بار باید در سامانه دارویاب جست‌وجو کند، با داروخانه‌ها تماس بگیرد تا مطمئن شود موجودی دارند و سپس مسیرهای طولانی را طی کند تا شاید در گوشه‌ای از شهر دارویش را پیدا کند. داروخانه‌های مرکز شهر معمولا پاسخ منفی می‌دهند. گاهی ناچار است تا شرق تهران، اوپال یا حتی شهرری برود تا دارویی را که نیاز دارد، بیابد. او می‌گوید «لانتوس»، یکی از انواع انسولینی که پیش‌تر مصرف می‌کرد، چنان کمیاب شد که پزشکش ناچار شد درمان او را به «توجئو» تغییر دهد؛ نه به دلیل انتخاب علمی، بلکه صرفا برای در دسترس بودن.

یگانه می‌گوید هیچ‌گاه اجازه نداده انسولینش تمام شود، چون می‌داند حتی چند روز بدون تزریق دارو، به معنی رفتن به کماست. برای همین دو یا سه روز مانده به پایان دارویش، جست‌وجو را آغاز می‌کند تا مبادا دچار کمبود شود. اما این جست‌وجو همیشه با شرمندگی داروخانه‌دارها همراه است: «خیلی وقت‌ها وقتی تماس می‌گیرم و می‌گویند نداریم، از صدایشان پیداست که خودشان هم ناراحت‌اند. می‌گویند شرمنده‌ایم، نداریم، ببخشید. انگار درد ما را می‌فهمند ولی کاری از دستشان برنمی‌آید». او هرگز از بازار آزاد خرید نکرده، هرچند در دوره‌ای کوتاه یکی از اقوامش مجبور شد دارو را آزاد تهیه کند. در برخی داروخانه‌ها نیز فروش «آزاد» پیشنهاد شده، اما یگانه آن را نپذیرفته است. تفاوت قیمت‌ها چشمگیر است؛ هر قلم انسولین در حالت آزاد حدود ۱۵۰ تا ۲۴۰ هزار تومان است، درحالی‌که در نسخه بیمه‌ای، هزینه نهایی برای او حدود ۸۰ هزار تومان تمام می‌شود. همین اختلاف باعث می‌شود بیماران دیابتی که باید ماهانه چند قلم دارو تهیه کنند، فشار مالی شدیدی را متحمل شوند.

اضطراب همیشگی در سایه کمبود دارو

یگانه در هر ماه برای خرید انسولین‌هایش حدود ۸۰ هزار تومان می‌پردازد، اما هزینه نوار تست قند خون که باید به‌ صورت روزانه استفاده کند، به بیش از ۳۵۰ هزار تومان رسیده است. او می‌گوید شاید در ظاهر این هزینه‌ها به اندازه بیماران سرطانی یا مبتلایان به بیماری‌های خاص «فجیع» نباشد، اما اگر مجبور شود همه اقلام انسولین را به‌صورت آزاد تهیه کند، مبلغ پرداختی به دو میلیون تومان در ماه می‌رسد؛ عددی که برای بسیاری از بیماران، غیرقابل تأمین است.

او از استرسی می‌گوید که هر ماه با تجدید نسخه‌اش سراغش می‌آید؛ اضطرابی که به‌معنای واقعی کلمه، بدنش را می‌لرزاند. وقتی بالاخره موفق می‌شود دارو را تهیه کند، تازه متوجه می‌شود که از شدت فشار عصبی، بدنش منقبض شده و تمام عضلاتش درد می‌گیرد. می‌گوید «خستگی» حالا بخش همیشگی زندگی‌اش شده است؛ خستگی از بیماری، از بی‌ثباتی بازار دارو و از اضطرابی که هرگز پایان نمی‌گیرد. کمبود نوار تست قند، معضل دیگری است که زندگی روزمره او را مختل کرده است. در میان تمام داروخانه‌های اطراف خانه‌اش، فقط یکی از آنها نوار سازگار با دستگاه او را دارد؛ هر برند دستگاه، نوار مخصوص خود را می‌خواهد و نبود آن عملا دستگاه را بلااستفاده می‌کند.

همین مسئله باعث می‌شود او با هر بار تمام‌شدن نوار، دچار اضطراب تازه‌ای شود. تأثیر بحران کمبود دارو فقط بر خودش نیست، خانواده‌اش نیز درگیر این اضطراب دائمی‌اند. برای یگانه‌ این وضعیت چیزی فراتر از دشواری جسمی است؛ نوعی فرسودگی روانی و بی‌اعتمادی به نظام تأمین دارو که به گفته او «انصاف نیست». از نگاه او، مشکل اصلی در درک‌نشدن رنج بیماران است: «کسانی که مسئول‌اند، چون خودشان هیچ‌وقت این اضطراب را تجربه نکرده‌اند، نمی‌دانند ما چه می‌کشیم. آنها همیشه راهی برای تهیه دارو دارند، پس کمبود را احساس نمی‌کنند». او هنوز نسبت به استفاده از انسولین‌های ایرانی تردید دارد. بسیاری از بیماران، به گفته او، پس از تزریق انواع داخلی دچار افت شدید قند و بیهوشی شده‌اند. برای همین، حتی با دشواری فراوان، همچنان به دنبال یافتن انسولین خارجی است؛ ریسکی که به قیمت صرف زمان، انرژی و اضطراب، اما با اطمینان از سلامت خودش، آن را به جان می‌خرد.

مبارزه با سودجویی

یگانه خاطره‌ای از یکی از شب‌هایی دارد که برای پیداکردن انسولین راهی داروخانه‌ای در نقطه‌ای دور از محل کارش شد؛ تجربه‌ای که به گفته او «نمونه‌ای از بی‌نظمی و سودجویی در بازار دارو» است. او می‌گوید از طریق سامانه «دارویاب» داروخانه‌ای را در حوالی اتوبان جلال آل‌احمد پیدا کرده بود که اعلام کرده بود انسولین مورد نیازش را دارد: «زنگ زدم و گفتند موجود است. محل کارم ونک بود، اما شب رفتم تا دارو را تهیه کنم. تا رسیدم گفتند که انسولین فقط به‌ صورت آزاد فروخته می‌شود چون بارکد دارو مشکل دارد و سیستم نمی‌تواند تأیید بیمه را بگیرد».

یگانه از شنیدن این پاسخ شوکه شده است: «گفتم چرا پشت تلفن نگفتید؟ گفتند یادشان رفته. اما من مطمئن بودم بهانه است تا دارو را آزاد بفروشند». او می‌گوید صبح روز بعد با سامانه ۱۹۰ وزارت بهداشت تماس گرفته و موضوع را گزارش داده، اما هرگز از نتیجه پیگیری اطلاعی پیدا نکرده است. او می‌گوید این فقط یکی از ده‌ها تجربه‌ای است که بیماران دیابتی در مسیر تهیه انسولین با آن روبه‌رو می‌شوند: «ما بیماریم، اما باید با سیستم معیوب، بی‌نظمی، کمبود و گاهی سودجویی هم بجنگیم». او تأکید می‌کند که این وضعیت برای بیماران خارج از تهران به‌مراتب دشوارتر است: «من در پایتختم و این‌همه سختی متحمل می‌شوم. آنهایی که در سیستان‌وبلوچستان یا شهرهای کوچک‌ترند چطور باید انسولین پیدا کنند؟ خیلی از داروخانه‌های شهرستان‌ها اصلا انسولین ندارند و بیمار باید صدها کیلومتر برود به مرکز استان».

حذف ارز ترجیحی انسولین

مشکل دسترسی به دارو و نوسانات قیمت، کارشناسان و پزشکان حوزه دیابت را نیز نگران کرده است. سعید کلباسی، رئیس هیئت‌مدیره انجمن دیابت ایران، درباره پیامدهای حذف ارز ترجیحی انسولین هشدار می‌دهد. او با اشاره به حذف ارز ترجیحی برای واردات انسولین رایزودگ، تنها انسولین ترکیبی تولید داخل با فرمول جهانی، هشدار داده است که این تصمیم می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای بیماران دیابتی به همراه داشته باشد. او گفته که با حذف ارز ترجیحی، قیمت این دارو به ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان افزایش خواهد یافت و بسیاری از بیماران قادر به تهیه آن نخواهند بود. این امر می‌تواند منجر به بازگشت به دوران استفاده از انسولین‌های قدیمی‌تر با تزریق‌های متعدد روزانه، افزایش خطر افت قند خون، کاهش کیفیت زندگی و بروز عوارض بلندمدت مانند مشکلات کلیوی، چشمی و عصبی شود.

انسولین هست، اما نه همیشه

امیر زند از بیماران دیابتی نوع یک است که به «شرق» می‌گوید در مقایسه با بسیاری از بیماران دیگر، برای تهیه انسولین کمتر با مشکل مواجه می‌شود؛ هرچند این «کم‌مشکل‌بودن» را حاصل تصمیمی ناگزیر می‌داند. او برای پرهیز از نوسان در دسترسی، به‌جای استفاده از برندهای خارجی، سراغ انسولین آسپارت ایرانی رفته است: «حدود سه، چهار ماه پیش فقط برای مدت کوتاهی انسولین پیدا نمی‌کردم، آن‌هم زمانی که حتی نوع ایرانی آن هم کمیاب شده بود. در مجموع اما چون از آسپارت ایرانی استفاده می‌کنم، کمتر دچار مشکل می‌شوم. انسولین‌های خارجی تقریبا نایاب‌اند، اما نوع ایرانی‌اش راحت‌تر پیدا می‌شود».

او توضیح می‌دهد که بر اساس نسخه پزشک، بیمه ماهانه پنج قلم انسولین برایش مجاز شمرده است و همین مقدار، حداقل نیاز بدن او به شمار می‌رود: «اگر نسخه‌ام کامل تأمین نشود، تا آخر ماه انسولین کم می‌آورم. به همین دلیل ناچارم فقط داروخانه ۱۳ آبان دارو بگیرم». در مورد پوشش بیمه‌ای، امیر می‌گوید بخش عمده هزینه انسولین را صندوق بیماری‌های خاص و صعب‌العلاج پرداخت می‌کند، اما این حمایت در ماه‌های اخیر کاهش یافته است: «قبلا مثلا ۳۰ هزار تومان پرداخت می‌کردم، اما حالا برای همان دارو باید ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان هزینه کنم. سهم بیمه کم شده، ولی هنوز شاید حدود ۸۰ درصد هزینه انسولین را پوشش می‌دهند».

با این حال، او تأکید می‌کند که این حمایت فقط شامل انسولین می‌شود و تجهیزات جانبی، که به اندازه خود دارو برای بیماران حیاتی است، کاملا آزاد تهیه می‌شود: «سرنگ، سرِ سوزن و نوار تست هیچ‌کدام تحت پوشش نیستند. در حالی‌که شورای‌عالی بیمه مصوب کرده بخشی از هزینه نوار تست پرداخت شود، اما شرایطی گذاشته‌اند که عملا شدنی نیست. سنسور پایش قند هم فقط برای زیر ۱۶ سال‌ها به‌ صورت اسمی بیمه است و آن‌هم هنوز اجرائی نشده است». او هزینه ماهانه صرف‌شده برای دیابت خود را با وجود بیمه تأمین اجتماعی و تکمیلی حدود دو تا سه میلیون تومان برآورد می‌کند: «این در حالی است که از ارزان‌ترین نوار تست استفاده می‌کنم، سنسور ندارم و فقط حداقل تجهیزات را می‌خرم. این حداقلِ ممکن برای زنده‌ماندن با دیابت است».

خستگی و ناامیدی در سایه کمبود دارو

او توضیح می‌دهد که گاهی این وضعیت به خستگی روانی و احساس ناامیدی شدید می‌انجامد و نگاه خود به واکنش مسئولان درباره بیماران دیابتی را تشریح می‌کند: «مسئولان صدای بیماران را می‌شنوند و از نیازهای ما اطلاع دارند، اما برای‌شان اهمیت ندارد». امیر زند نمونه‌ای از این ناکارآمدی را در زمینه بیمه تجهیزات دیابتی توضیح می‌دهد: «پس از سال‌ها تلاش، تصویب شد که نوار تست بیمه شود، اما بازپرداخت مشروط به آموزش شد و وزارت بهداشت هیچ سازوکاری برای آموزش ارائه نکرده است. حتی حداکثر بازپرداخت نوار تست برای بیمار دیابتی حدود ۱۵۰ هزار تومان است، در‌حالی‌که هر بسته نوار حداقل ۲۵۰ هزار تومان هزینه دارد. سنسور پایش قند هم بخشی از هزینه‌اش پوشش داده می‌شود، اما دریافت بازپرداخت به‌ قدری کُند و ناقص است که تفاوتی با دریافت‌نکردن ندارد». او درباره انتخاب نوع خاصی از انسولین توضیح می‌دهد: «انسولین رپیدسولین ایرانی، جایگزینی مناسب برای انسولین نوپید است.

هرچند شیب اثر و دوز مصرفی آن متفاوت است، اما با کسب تجربه و تنظیم دقیق، می‌توان قند خون را کنترل کرد. در مقابل، انسولین پایه مانند بازالین که جایگزین ایرانی ندارد، اثر کوتاه‌مدت و ناپایدار دارد و کنترل قند با آن دشوار است. انسولین توژو نیز مشابه ایرانی ندارد و به‌همین‌دلیل نمی‌توان آن را جایگزین کرد». امیر زند اشاره می‌کند که تجربه طولانی او در مدیریت دیابت باعث شده توانایی تطبیق با انسولین‌های متفاوت را داشته باشد، در‌حالی‌که بیماران تازه‌کار ممکن است با این جایگزینی‌ها مشکل داشته باشند. به گفته او صدای بیماران دیابتی به مسئولان رسیده، اما یا اراده‌ای برای حل مشکلات وجود ندارد یا افراد فاقد تخصص لازم مسئول رسیدگی هستند: «انتظار غیرمنطقی از دولت برای تأمین تمام داروها و تجهیزات از بودجه عمومی ندارم، اما می‌توان با الگوبرداری از سازوکارهای بیمه‌ای کشورهای دیگر، فشار مالی بر بیماران کاهش یابد و خدمات بهتر ارائه شود».

مسئولیت پزشکان

پزشکان و داروسازان نیز با استناد به تجربه بیماران، ضرورت اقدامات حمایتی را یادآوری می‌کنند. این مشکلات، واکنش انجمن دیابت و پزشکان متخصص را نیز به دنبال داشته است. اسدالله رجب، بنیان‌گذار و عضو هیئت‌مدیره انجمن دیابت ایران، در گفت‌وگو با «شرق» وضعیت تأمین انسولین در کشور و چالش‌های بیماران دیابتی را تشریح می‌کند. او با اشاره به تجربه نزدیک به چهار دهه فعالیت در این حوزه، کمبود انسولین را مسئله‌ای همیشگی می‌داند که مدیریت مناسبی برای کاهش اثرات آن بر بیماران اتخاذ نشده بود. او تأکید می‌کند که وظیفه پزشکان، آموزش بیماران در مواجهه با جایگزینی دارو و اطمینان‌بخشی به آنهاست تا آرامش لازم برای ادامه درمان فراهم شود. او همچنین نگرش منفی درباره انسولین تولید داخلی را رد کرده و توضیح می‌دهد که همه داروهای مجوزدار استانداردهای لازم را دارند و بیمارانی که از انسولین ایرانی استفاده می‌کنند، با پایش مناسب و آموزش صحیح، می‌توانند درمان مؤثر دریافت کنند.

او اضافه می‌کند که تغییر انسولین نیازمند دوره‌ای کوتاه برای سنجش حساسیت بدن بیمار به داروی جدید است و این فرایند یک تا دو هفته طول می‌کشد. او بر ضرورت ذخیره حداقل دو تا سه ماه داروی انسولین برای بیماران دیابتی تأکید می‌کند و با یادآوری تجربه همکاری با سازمان‌های بیمه‌ای و دفتر ریاست‌جمهوری در بیش از یک دهه گذشته، توضیح می‌دهد که برای حل این مشکل، سیاست توزیع دارو به‌ گونه‌ای طراحی شده بود که بیماران بتوانند داروی مورد نیاز خود را برای حداقل دو تا سه ماه در منزل داشته باشند. او همچنین بر نقش پزشکان در حمایت از بیماران تأکید دارد: «تغییر دارو می‌تواند اضطراب و استرس ایجاد کند، اما وظیفه پزشک است که بیماران را آموزش دهد و آرامش لازم را به آنان بدهد». به گفته رجب، پاسخ‌های غیرحرفه‌ای یا برخورد سرد پزشکان با کمبود دارو، وضعیت بیماران را پیچیده‌تر می‌کند و لازم است اطلاع‌رسانی و هدایت صحیح برای بیماران انجام شود تا درمان آنها به‌ طور مستمر و ایمن ادامه یابد.

محدودیت‌های بازار

محمود هادی‌پور، داروساز و داروخانه‌دار، در گفت‌وگویی وضعیت دسترسی بیماران دیابتی به داروهای حیاتی در داروخانه‌ها را تشریح و به محدودیت‌های موجود در بازار دارویی ایران انتقاد می‌کند. او با اشاره به نقش نظام توزیع و مدیریت در این حوزه، توضیح می‌دهد که بیماران اغلب با کمبود دارو مواجه می‌شوند، حتی در شرایطی که تولید داخل موجود است، اما به دلایل اثرگذاری یا عادت بیماران، این داروها استفاده نمی‌شوند. هادی‌پور با انتقاد از محدودیت‌های واردات داروهای خارجی، تأکید می‌کند که تولیدکنندگان داخلی، به‌ویژه در حوزه انسولین، قادر به ارائه قیمت رقابتی با نمونه‌های خارجی نیستند و این شرایط باعث می‌شود بیمار مجبور به انتخاب داروی خارجی شود. به گفته او، چنین سیاست‌هایی بیماران را در موقعیتی دشوار قرار داده و داروخانه‌ها در خط مقدم مواجهه با انتقادات و فشار بیماران قرار می‌گیرند.

این داروساز اضافه می‌کند که تلاش برای اجبار بیماران به استفاده از داروهای داخلی، بدون توجه به پذیرش و اعتماد آنان، منجر به مشکلات جدی در مصرف و درمان می‌شود. این داروساز، همچنین به موضوع سهمیه‌بندی دارو اشاره می‌کند: «در‌حال‌حاضر بیماران امکان پیش‌خرید داروی مورد نیاز برای دو ماه را مثلا دارند، اما در عمل، وقتی دارو موجود نباشد، بیماران نمی‌توانند داروی خود را برای مدت طولانی ذخیره کنند». به گفته او، قوانین و سیاست‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که امکان دسترسی پایدار و اطمینان‌بخش برای بیماران فراهم شود، در غیر ‌این صورت، بخشی از تلاش‌های تولید داخل و مدیریت بازار بی‌اثر خواهد بود.

تجربه ۱۵ ساله با انسولین

فاطمه مجیدیان، بیمار دیابتی ساکن تهران، ۱۵ سال تجربه استفاده مستمر از انسولین دارد. او به «شرق» توضیح می‌دهد که اولین انسولین‌های مصرفی او شامل ویال ام‌پی‌اچ و رگولار بود و پس از ورود انسولین‌های قلمی، به‌تدریج از این مدل‌ها استفاده کرده است. در‌حال‌حاضر، انسولین‌های اپیدرا و لِندنتوس را مصرف می‌کند و سهمیه ماهانه او از هر‌کدام چهار قلم است.

فاطمه سخت‌ترین دوره تأمین انسولین را دوران همه‌گیری کرونا می‌داند: «به دلیل شرایط شغلی و بیماری، در آن زمان در شمال کشور بودم و دسترسی به دارو محدود شد. تنها یک قلم انسولین اپیدرا در دست داشتم، در‌حالی‌که بیماران دیابتی همواره باید انسولین یدک داشته باشند. اضطراب شدید و نگرانی ناشی از کمبود دارو باعث افزایش قند خون می‌شد». هر‌چند داروی ماه جاری فاطمه تأمین شده، اما اضطراب و نگرانی همواره همراه بیماران دیابتی است و به گفته او تنش‌های سیاسی، اقتصادی یا بلایای طبیعی می‌تواند دسترسی به دارو را با مشکل مواجه کند.

یکی دیگر از چالش‌های او مربوط به تغییر نوع انسولین از نمونه خارجی به ایرانی بود. در دوره‌ای که لنتوس خارجی در دسترس نبود، داروخانه‌ها لنتوس ایرانی توزیع کردند، اما تجربه او از این نوع انسولین نشان داد که سرعت تشکیل توده چربی زیر پوست شکمش افزایش یافته و سازگاری بدنش با دارو متفاوت بود. او پس از یک ماه استفاده، انسولین خارجی را دوباره جایگزین کرد. فاطمه درباره هزینه‌ها نیز توضیح می‌دهد که بیمه تا حد زیادی هزینه انسولین را پوشش می‌دهد و تاکنون نیازی به خرید آزاد دارو نداشته است، اما هزینه تجهیزات دیابت مانند نوار تست و سوزن‌های دستگاه قند خون بالاست و بیمه پوشش محدودی برای آنها ارائه می‌دهد. تجربه او نشان می‌دهد که در ۱۵ سال گذشته چهار بار مجبور به تعویض دستگاه قند خون خود شده است، زیرا نوار دستگاه‌ها بر اثر تحریم‌ها و کمبود واردات به‌صرفه نبود.

اعتماد، حلقه مفقوده

در پاسخ به برخی انتقادها درباره کیفیت داروهای داخلی و کمبود انسولین‌های وارداتی، بابک شکارچی، معاون فنی و نظارت سازمان نظام پزشکی، در گفت‌وگو با «شرق» توضیح می‌دهد که مشکل اصلی نه نبود دارو، بلکه بی‌اعتمادی و مقاومت در برابر استفاده از نمونه‌های ایرانی است. به گفته او، انسولین ایرانی در بازار موجود است اما بخشی از جامعه پزشکی هنگام تجویز و سفارش دارو، تمایل چندانی به نسخه‌نویسی آن ندارند. در‌حالی‌که این داروها پیش از ورود به بازار از مراحل متعدد کنترل کیفی عبور می‌کنند و مجوز رسمی سازمان غذا و دارو را دارند.

شکارچی تأکید می‌کند که برای تولید داخلی انسولین سرمایه‌گذاری گسترده‌ای انجام شده و لازم است به شرکت‌های داروسازی ایرانی فرصت داده شود تا در بازار تثبیت شوند. او با اشاره به اینکه برخی اعتراض‌ها به کیفیت داروهای داخلی الزاما جنبه علمی ندارند و گاه منافع تجاری پشت آنها قرار دارد، می‌گوید باید نگاه درباره صنعت داروسازی کشور شکل بگیرد.به باور او، نمی‌توان هم‌زمان هم واردات گسترده دارو داشت و هم انتظار رسیدن به خودکفایی کامل در تولید داخلی. شکارچی از پزشکان و رسانه‌ها می‌خواهد در فضاسازی مثبت برای حمایت از داروسازان و تولیدکنندگان ایرانی نقش فعال‌تری ایفا کنند: «اگر قرار است به خودکفایی واقعی برسیم، باید به نیروهای متخصص و شرکت‌هایی که در کشور سرمایه‌گذاری کرده‌اند، میدان دهیم تا بتوانند توان واقعی خود را نشان دهند».

به گزارش اقتصادران، اسم شیرینی دارد، اما همواره کام مبتلایان را تلخ می‌کند. دیابت ملیتوس یکی از شایع‌ترین بیماری‎های غیرواگیر در جهان است که به دلیل تغییر سبک زندگی در سال‌‎های گذشته، افراد زیادی به آن مبتلا شده‎اند. زمانی دیابت نوع ۲ بیماری میانسالان و سالمندان به شمار می‎رفت، اما در سال‎های اخیر به علت افزایش چاقی، عدم تحرک بدنی و سبک غذایی ناسالم، به طور فزاینده‎ای در سنین پایین‎تر نیز دیده می‎شود.

براساس یازدهمین نسخه اطلس دیابت که ابتدای سال‌جاری منتشر شد، در سال ۲۰۲۴ تعداد مبتلایان به دیابت در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال بیش از ۵۸۸ میلیون نفر بوده است. پیش‎بینی می‎شود، این تعداد تا سال ۲۰۵۰ از مرز ۸۵۲ میلیون نفر بگذرد. طبق برآورد‎ها در سال ۲۰۲۴ بیش از ۴۰ درصد مبتلایان به دیابت، یعنی بیش از ۲۵۰ میلیون نفر از بیماری خود بی‎خبر بوده‎اند. در این گزارش آمده است، بیش از ۸۷ درصد موارد تشخیص داده نشده در کشورهای با درآمد کم یا متوسط زندگی می‎کنند.

بر اساس نتایج اعلام شده در اطلس دیابت، بیش از ۹ درصد از کل مرگ‎ها در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال به علت دیابت است. به طور کلی در جهان در هر ۱۰ ثانیه یک نفر به علت این بیماری جانش را از دست می‌دهد. از طرف دیگر حدود ۴۰ درصدمرگ‎های ناشی از دیابت در سنین بهره‎وری یعنی۲۵ تا ۶۰ سالگی رخ می‎دهد. بررسی‎ها نشان می‎دهد، در سال ۲۰۲۴ برای اولین بار مخارج درمانی ناشی از دیابت از مرز یک تریلیون دلار گذشت.

دیابت نوع ۲ بیماری غیرواگیری است که با عواملی مثل کم‎تحرکی، تغذیه نادرست و چاقی ارتباط مستقیم دارد. دکتر علیرضا مهدوی، معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت در مورد دیابت و انواع آن می‎گوید: «دیابت یک بیماری جدی و مزمن است و زمانی رخ می‌دهد که بدن نمی‌تواند انسولین تولید کند یا نمی‌تواند به طور مؤثر از آن استفاده کند.

به طور کلی دیابت در سه گروه اصلی «نوع ۱، نوع ۲ و دیابت بارداری» طبقه‌بندی می‎شود. بر اساس نتایج هشتمین دوره پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‎های غیرواگیر که در سال ۱۴۰۰ انجام شد، حداقل ۱۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال کشورمان مبتلا به دیابت هستند و تعدادشان بیش از ۷.۵ میلیون نفر برآورد می‎شود. چنانچه افراد دارای اختلال‌عدم تحمل گلوکز یعنی پیش دیابتی‎ها را به این آمار بیفزاییم، رقم افراد دیابتی و پیش دیابتی به حدود ۲۰ میلیون نفر می‎رسد. یعنی در سال ۱۴۰۰ بیش از ۲۰ میلیون ایرانی بالای ۲۵ سال مبتلا به دیابت یا در معرض ابتلا به دیابت بوده‎اند. »

دیابت انواع مختلفی دارد، یکی از آن دیابت نوع یک است، بیماری دوران کودکی و نوجوانی، ولی می‌تواند در هر سنی رخ دهد. دکتر مهدوی در مورد انواع دیابت توضیح می‎دهد: «پرنوشی، پر ادراری، پرخوری و کاهش وزن معمولاً به تشخیص بیماری می‎انجامد. افراد با دیابت نوع یک، در صورت تأمین دائمی انسولین، آموزش، خود مراقبتی، اندازه‎گیری منظم قندخون، کنترل میزان قند خون با تغذیه صحیح، فعالیت بدنی مناسب، کافی و استفاده منظم و صحیح انسولین و سایر داروهای مورد نیاز، می‎توانند در سلامت زندگی کنند.»

حدود ۹۰ درصد دیابت در جهان نوع دو است

برخلاف دیابت نوع یک، دیابت نوع ۲ با عواملی مثل کم تحرکی، تغذیه نادرست و چاقی ارتباط مستقیم دارد، او در این‎باره می‎گوید: «در دیابت نوع ۲ قندخون به آهستگی طی چندین سال افزایش می‎یابد، به طوری که بدن خود را با این شرایط تطبیق می‎دهد و به همین دلیل علائم شایع دیابت در این نوع بیماری معمولاً دیده نمی‎شود. حدود ۹۰ درصد دیابت در سراسر جهان دیابت نوع ۲ گزارش شده است. آموزش، خود مراقبتی و پیروی از شیوه زندگی سالم و پایبندی به درمان در کنترل مطلوب بیماری مؤثر است و شواهد محکمی وجود دارد مبنی بر اینکه پیشگیری از دیابت نوع دو امکان‌پذیر است.»

معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به اینکه شیوع دیابت در جمعیت بالغ کشورمان ۱۴.۲ درصد است، توضیح می‎دهد: «برخلاف دیابت نوع یک، دیابت نوع دو بیماری خاموش محسوب می‎شود. معمولاً تعداد افرادی که در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند، دو برابر افراد مبتلا به دیابت است. بسیاری از افراد این جمعیت طی سال‎های بعد مبتلا به دیابت می‎شوند. اما حتی اگر مبتلا به دیابت نشوند، از عوارض قلبی عروقی دیابت در امان نیستند. خوشبختانه ۷۵درصد مبتلایان به دیابت در کشورمان از بیماری خود مطلع هستند. نکته مهم امکان مداخله به هنگام در شرایط پیش دیابت است.»

اصلاح وضعیت پیش‎دیابت با کاهش وزن ممکن است

کاهش ۵ تا ۷ درصد وزن در بسیاری از موارد وضعیت پیش دیابت را اصلاح می‎کند. دکتر مهدی توضیح می‎دهد: «نقش فعالیت بدنی منظم و به مقدار کافی در بهبود وضعیت متابولیک و کنترل قندخون غیر قابل انکار است. وقتی آزمایش قندخون ناشتای‌شان در محدوده پیش‎دیابت است یعنی «۱۰۰ تا کمتر از ۱۲۶ میلی گرم در دسی لیتر»، فعالیت بدنی هوازی به میزان ۱۵۰ دقیقه در سه تا پنج روز هفته و اصلاح رژیم غذایی که منجر به ۷درصد کاهش وزن بدن شود، کلید پیشگیری از ابتلا به دیابت است. »

شیوع دیابت در کشور ما بار مالی بسیاری را به نظام سلامت کشور تحمیل می‎کند. دکتر مهدوی توضیح می‌دهد: «هزینه کلی دیابت نوع ۲ در ایران ۷۸/۳ میلیارد دلار برآورد شده است. مصرف دخانیات و نوشیدنی‌های الکلی، کم‌تحرکی، بی‌تحرکی و عادات بدغذایی از عوامل خطر ابتلا به بیماری دیابت هستند و اکنون آلودگی هوا هم جزو ریسک فاکتورهای بیماری دیابت محسوب می‌شود. این موارد، عامل بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری‌های قلبی_عروقی، پرفشاری خون، سرطان‌ها و بیماری‌های تنفسی و…هستند.»

مبتلایان به دیابت ۷۲درصد بیشتر از سایر افراد در معرض خطر حملات قلبی هستند، معاون دفتر مدیریت بیماری‎های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت می‎گوید: «خطر سکته‎های مغزی نیز در این افراد ۵۲ درصد افزایش می‎یابد و از طرف دیگر یکی از عوارض عروقی دیابت، زوال عقل است. مبتلایان به دیابت ۵۶ درصد بیش از سایر افراد در معرض ابتلا به انواع دمانس«زوال عقل» هستند. آشناترین نوع زوال عقل بیماری آلزایمر است. طبق مطالعات انجام شده بیماری دیابت احتمال ابتلا به دمانس را در سنین ۶۵ سال و بالاتر افزایش می‎دهد. همچنین هر چه ابتلا به دیابت در سنین پایین‎تری رخ دهد، شانس ابتلا به دمانس افزایش می‎یابد.

عوامل خطر بروز بیماری دیابت

تغذیه ناسالم، کم‎تحرکی، مصرف الکل و دخانیات عوامل خطر مشترک اغلب بیماری‎های غیرواگیر هستند. اما علاوه براین عوامل، چاقی، اضافه وزن، سابقه فامیلی بیماری دیابت در فامیل درجه یک «پدر، مادر، خواهر و یا برادر»، افزایش غلظت سرمی کلسترول، ابتلا به بیماری فشارخون بالا، سابقه ابتلا به دیابت بارداری، سابقه به‌دنیا آوردن نوزاد با وزن بیش از ۴ کیلوگرم، سابقه مرده‌زایی، سقط‎های مکرر بدون دلیل مشخص، تخمدان پلی کیستیک و اکانتوزیس نیگریکنس شایع‎ترین عوامل خطر ابتلا به دیابت هستند.