امروز ترکیه و به خصوص شخص رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور این کشور، در چنین وضعیتی قرار دارد. کشوری که به احتمال زیاد با پیامدهای احتمالی جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران روبهرو خواهد شد.
صلح به موازات رقابت در منطقه
سینان اولگن در پروجکت سیندیکیت نوشت: درک مشترکی که ترکیه و ایران از ژئوپلیتیک منطقه دارند، ریشه در چند قرن گذشته دارد. مرز مشترک این دو کشور یکی از قدیمیترین مرزهای پیوسته و بهرسمیتشناختهشده در خاورمیانه به شمار میرود و از سال ۱۶۳۹ تاکنون میان آنها صلح برقرار بوده است.
البته این صلح به معنای همپیمانی دو کشور نیست؛ درواقع منافع تهران و آنکارا در بسیاری از مقاطع با یکدیگر فاصله داشته است، بهویژه پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹.
در طول سالیان گذشته این دو کشور اغلب در رقابت برای نفوذ در منطقه بوده اند، اما این رقابت اغلب بهصورت غیرمستقیم بوده است؛ بهگونهای که هر دو طرف تلاش کردهاند تا تحولات منطقه را به سود خود شکل دهند، بیآنکه وارد رویارویی مستقیم شوند.
سوریه؛ زمین اختلاف تهران و آنکارا
این الگو بهوضوح در تحولات سوریه نیز دیده می شد. زمانی که در سال ۲۰۱۱ اعتراضات گسترده علیه حکومت بشار اسد آغاز شد، ترکیه آشکارا از تغییرات سیاسی در دمشق حمایت کرد. در مقابل، ایران یکی از مهمترین حامیان اسد بود و به او کمک کرد تا بیش از یک دهه در برابر جنگ داخلی مقاومت کند.
با این حال، در اواخر سال ۲۰۲۲، نیروهای مخالف سوری موفق شدند تا با حمایت ترکیه، موازنه درگیری را به نفع خود تغییر داده و در نهایت به پایان حکومت خاندان اسد منجر شد.
پرهیز از درگیری مستقیم
با وجود این رقابتها، ترکیه همچنان تلاش میکند تا از هرگونه برخورد مستقیم با ایران پرهیز کند. این رویکرد حتی در واکنش آنکارا به حمله موشکی اخیر ایران نیز دیده شد؛ حملهای که در صورت نبود سامانههای دفاعی ناتو میتوانست پایگاه هوایی اینجرلیک در جنوب ترکیه را هدف قرار دهد، اما مقامات ترکیه از بزرگنمایی آن خودداری کردند.
تردید آنکارا نسبت به سناریوهای احتمالی
دولت اردوغان نسبت به امکان ایجاد تغییرات بنیادین در ساختار قدرت ایران، به ویژه توسط بازیگران خارجی چون آمریکا، تردید دارد. از نگاه تحلیلگران ترک، اگر دولت باراک اوباما که به برنامهریزی استراتژیک و تصمیمگیری محتاطانه شهرت داشت نتوانست روند تحولات سوریه را به سمت یک تغییر کامل هدایت کند، بعید است که دولت پرتنش دونالد ترامپ بتواند در مورد ایران به نتیجهای روشن برسد.
نگرانی اصلی موج پناهجویان است
صرفنظر از اینکه نتیجه این درگیریها چه باشد، ترکیه ناگزیر خواهد بود تا با پیامدهای آن روبهرو شود؛ از جمله احتمال افزایش قابل توجه ورود پناهجویان. تجربههای گذشته نشان میدهد که هرگونه تحول سیاسی بزرگ در همسایگی این کشور، از جنگ خلیج فارس گرفته تا جنگ داخلی سوریه، معمولا بار امنیتی و انسانی سنگینی را بر دوش آنکارا گذاشته است.
ترکیه در حال حاضر با حدود ۳.۲ میلیون پناهجوی سوری یکی از بزرگترین کشورهای میزبان پناهندگان در جهان است. این در حالی است که جمعیت ایران با بیش از ۹۰ میلیون نفر تقریبا چهار برابر جمعیت سوریه است؛ موضوعی که نگرانیها درباره پیامدهای انسانی هرگونه بیثباتی گسترده در ایران را افزایش میدهد.
اقتصاد زیر فشار تورم بالا
همچنین، ورود موج تازهای از مهاجران، فشار زیادی را بر اقتصاد ترکیه وارد خواهد کرد. این کشور همین حالا هم در تلاش برای مهار تورم بالا است. دولت اردوغان طی دو سال و نیم گذشته موفق شده که نرخ تورم را از حدود ۷۰ درصد به نزدیک ۳۰ درصد کاهش دهد و هدف آن رساندن این رقم به محدوده تکرقمی پیش از انتخابات سال ۲۰۲۸ است.
بیثباتی طولانی در ایران میتواند این تلاشها را از مسیر خود منحرف کند؛ بهویژه از طریق افزایش قیمت نفت و بالا رفتن سطح احتیاط سرمایهگذاران در بازارهای مالی جهانی.
میانجیگری به موفقیت نرسید
درک همین خطرات موجب شد تا ترکیه نقش میانجیگر را در مذاکرات آمریکا و ایران برعهده بگیرد و تلاش زیادی برای جلوگیری از تشدید تنشها انجام دهد. با این حال پس از ناکام ماندن این تلاشها، عمان وارد روند میانجیگری شد و مذاکراتی که در نهایت به نتیجه نرسید به سوئیس منتقل شد؛ کشوری که سالها بهعنوان کانال ارتباطی غیررسمی میان دو کشور عمل کرده است.
اکنون ترکیه میکوشد تا از گسترش هرچه سریع تر درگیریها جلوگیری کند؛ پیش از آنکه تحولات داخلی در ایران وارد مرحلهای غیرقابل پیشبینی شود.
سناریوی مطلوب آنکارا تضعیف مدیریتشده تنشها است
نویسنده در ادامه مدعی شد: از نگاه آنکارا ، پایان درگیریها نباید به گونهای باشد که موقعیت منطقهای ایران را تقویت کند، چرا که در صورت وقوع این سناریو موازنه قدرت در خاورمیانه که در سالهای اخیر تا حدی به سود ترکیه تغییر کرده است، دگرگون خواهد شد.
از همین رو، برخی تحلیلگران معتقدند که بهترین نتیجه ممکن برای آنها میتواند نوعی «تعدیل مدیریتشده» در سیاستها و توانمندیهای منطقهای ایران باشد. آن ها در این باره به تجربه ونزوئلا اشاره میکنند که پس از کنار رفتن نیکولاس مادورو از قدرت، انتقال کامل قدرت به مخالفان رخ نداد و در عوض بخشی از چهرههای داخل ساختار سیاسی مسئولیت اداره کشور را بر عهده گرفتند.
تلاش مجدد آنکارا برای ایجاد توافق؟
احتمال میرود در هفتههای آینده نهادهای سیاسی و اطلاعاتی ترکیه تلاش کنند تا با برخی بازیگران مؤثر در داخل ایران ارتباط برقرار کنند؛ چهرههایی که بتوانند در صورت تغییر شرایط، نقشی در مدیریت روند کاهش تنشها ایفا کنند. در مرحله بعد نیز ممکن است آنکارا تلاش کند تا اتصال این افراد را به بازیگران بینالمللی برای دستیابی به توافقی سریع و پایدار فراهم کند.
نویسنده این تحلیل، سینان اولگن، تحلیلگر سیاست خارجی ترکیه است که سالها درباره روابط منطقهای و امنیت بینالملل مینویسد.
