باتوجه به اینکه قیمت در بورس انرژی به صورت عرضه و تقاضا است، رقابتها تعیینکننده شرایط هستند در نتیجه بنزین در بهترین شرایط میتواند معامله شود. ورود بنزین به بورس میتواند در وهله اول این بازار را در کشور گسترش دهد و به نوعی سندیت این بازار را افزایش دهد، در وهله دوم نیز میتواند با استفاده از فروش بنزین هم برای کشور و هم برای بورس انرژی درآمدزایی بسیار خوبی داشته باشد و نه تنها بورس انرژی را بلکه در میان مدت کلیت بازار سهام را از این گرداب سقوط نجات دهد. به عقیده بسیاری از کارشناسان عرضه بنزین در بورس انرژی میتواند نجاتدهنده اقتصاد کشور باشد و درآمدزایی دوسویی داشته باشد.
در اصل فروشندگان را به سودهای خوبی برساند و هم خریداران بتوانندبه راحتی و با قیمتهای معقول بنزین با کیفیت بالا خریداری کنند و در نهایت سرمایه در اقتصاد کشور به گردش در بیایید. در اصل این تصمیم که با هدف شفافسازی قیمتها، ایجاد فضای رقابتی و حذف انحصار شکل گرفت، میتواند معادلات خرید و فروش سوخت را دگرگون کند. درست است سابقه عرضه بنزین معمولی در این بازار به دو سال اخیر بازمیگردد، اما ورود یک محصول وارداتی با استانداردهای بالا و بدون دخالت مستقیم دولت، تجربهای نو به حساب میآید. هفتم مرداد، محمد نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی، خبر از مذاکرات با شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی داد. محور این گفتوگوها، عرضه بنزین سوپر پس از واردات و کشف قیمت آن در تابلوی بورس انرژی است.
در این سازوکار، واردکنندگان دارای مجوز از شرکت ملی پالایش و پخش، محصول را به بورس عرضه میکنند و خریداران نیز شرکتهای توزیعکننده برای جایگاههای مشخص هستند. بورس انرژی تنها نقش «تابلوی کشف نرخ» را بازی میکند و دخالتی در واردات یا توزیع فیزیکی ندارد. نظیفی ابراز امیدواری کرد که فرایند کاملاً شفاف و بدون رانت انجام شود و حتی احتمال ورود مستقیم جایگاهداران در مراحل بعدی وجود دارد. در ادامه نیز بیستوپنجم مرداد، محسن پاکنژاد، وزیر نفت، اعلام کرد که بنزین سوپر در جایگاههای خاص و بدون قیمتگذاری دولتی به فروش میرسد. نرخ این محصول بر مبنای هزینه تمامشده و حاشیه سود بخش خصوصی محاسبه میشود. وزیر نفت پیشبینی کرده که قیمت هر لیتر بنزین سوپر شاید از ۵۰ هزار تومان نیز فراتر برود، موضوعی که میتواند برای مصرفکنندگان شوکآور باشد و بازار حملونقل را دچار تغییر کند.
شیوهنامه عرضه و شرایط ورود
یکم شهریور، بورس انرژی از ابلاغ رسمی شیوهنامه تأمین و توزیع بنزین ویژه از سوی وزارت نفت خبر داد. مهمترین بندهای این شیوهنامه عبارتاند از:
- مجوز واردات و توزیع: فقط به اشخاص حقوقی با حداقل سه سال سابقه در صادرات، واردات، تولید یا توزیع فرآوردههای نفتی داده میشود.
- ثبت درگاه ملی مجوزها الزامی است.
- قرارداد معتبر با شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران باید منعقد شود.
- مدت اعتبار مجوزها حداکثر یک سال بوده و قابلیت تمدید دارد.
- قیمتگذاری رقابتی به اختیار دارنده مجوز است و وزارت نفت یا شرکتهای تابعه حق دخالت ندارند.
- زیرساخت عرضه در رینگ بینالملل بازار فیزیکی بورس انرژی نیز آماده اعلام شده است.
بنزین سوپر باید مطابق استاندارد ملی ۲۲۹۲۰ و سطح کیفی یورو ۵ تولید شده باشد. عدد اکتان این سوخت ۹۵ یا بیشتر است که به معنای کیفیت احتراق بالاتر و آلایندگی کمتر است. این ویژگیها موجب میشود مصرف آن برای خودروهای با موتور پیشرفته و توربوشارژ الزامی یا توصیهشده باشد. کیفیت بالاتر، هزینه واردات، استانداردهای حملونقل و انبارش خاص، همگی از عواملیاند که هزینه نهایی این محصول را بالاتر از بنزین معمولی میبرند. عرضه بنزین معمولی از تیر ۱۴۰۲ آغاز شد و دامنه قیمتی از ۱۹,۴۰۰ تومان تا بیش از ۶۰ هزار تومان در این دوره دو ساله تجربه شد.
مقایسه با بازارهای مشابه
ورود بنزین سوپر به بورس انرژی را میتوان با معاملات گازوئیل و LPG (گاز مایع) مقایسه کرد. در معاملات گازوئیل، حضور خریداران عمدتاً به نهادهای بزرگ حملونقل و شرکتهای صنعتی محدود است و قیمتگذاری نیز تا حدی تحت تأثیر سیاستهای صادراتی قرار دارد. در مورد LPG، رقابت آزادتر است اما همچنان ظرفیت عرضه داخلی محدود بوده و نوسانات شدید دیده میشود. در این میان، بنزین سوپر وارداتی شباهت بیشتری به LPG دارد: محصولی با کیفیت بالاتر، تقاضای خاص، و وابستگی قیمت به نرخ ارز و استانداردهای بینالمللی.
تحلیل اقتصادی و تأثیرات احتمالی
بر بازار خودرو: خودروهای وارداتی یا داخلی با فناوری پیشرفته، بدون بنزین سوپر کارایی بهینه خود را از دست میدهند. نوسان قیمت این سوخت میتواند مستقیماً ارزش و بازار این خودروها را تحت تأثیر قرار دهد.
بر بخش خصوصی: آزادسازی قیمت، جذابیت واردات را افزایش میدهد، اما هزینه بالای لجستیک و محدودیتهای ارزی همچنان مانع توسعه سریع بازار خواهد بود.
بر بورس انرژی: ورود یک محصول جدید با حجم معاملاتی قابل توجه میتواند حجم و ارزش کل معاملات بورس انرژی را افزایش دهد و این بازار را به مرجع رسمی نرخ سوخت ارتقا دهد.اگر اجرای این سیاست با نظارت کارآمد همراه شود و ورود بازیگران جدید به بازار تسهیل گردد، بنزین سوپر میتواند سهم پایداری در معاملات بورس انرژی پیدا کند. همچنین این تجربه میتواند الگویی برای عرضه دیگر فرآوردههای نفتی باکیفیت باشد، نظیر سوخت هواپیما یا دیزل کمگوگرد. ورود بنزین سوپر به بورس انرژی، نقطه عطفی در مسیر بازار آزاد سوخت در ایران است. این تجربه در صورتی که بر پایه شفافیت دادهها، حضور بازیگران متنوع، و توسعه زیرساختهای توزیع شکل بگیرد، میتواند به نفع مصرفکننده نهایی و کل زنجیره تأمین باشد. اما اگر محدودیت در عرضه، تمرکز خریداران و نوسانات شدید قیمت تکرار شود، بازار بنزین سوپر نیز همان مسیر پرچالش بنزین معمولی را طی خواهد کرد.