به گزارش اقتصادران، جنگ بزرگ در خاورمیانه جاهطلبیهای شاهزاده سعودی را با چالش جدی روبرو کرده است.
وال استریت ژورنال مدعی شد: سایتهای عظیم توسعه در اطراف ریاض تصاویری از آیندهای درخشان برای عربستان سعودی به نمایش میگذارند؛ این بخشی از برنامه چشمانداز بزرگ ۲۰۳۰ ولیعهد محمد بن سلمان برای تبدیل کشور نفتی به یک مرکز بینالمللی تجارت، فناوری و فرهنگ است.
بر روی آگهیهای دعوت به سرمایهگذاری که بر روی نردههای ساختمانسازی عادی قرار دارند، شعارهای انگلیسی از قبیل «بازتعریف زیستپذیری» (redefining livability) و «یک وضعیت عادیِ تازه فوقالعاده» (an extraordinary new normal) نوشته شدهاند.
چشمانداز محمد بن سلمان، وعده سرمایهگذاری تا سقف یک تریلیون دلار در آمریکا، طی بازدیدی تاریخی از کاخ سفید در نوامبر، را در بر میگیرد که ستایش رئیسجمهور ترامپ را برانگیخت. این استقبال گرم نشانهای بود از آنکه رهبر غیررسمی سعودی که زمانی در غرب طرد شده بود، کاملاً در صحنه جهانی بازیابی شده است.
بااینهمه، این برنامههای فوقالعاده به زمین سفت واقعیت برخورد کردهاند. طی سال گذشته بزرگترین صادرکننده نفت جهان آغاز به عقبنشینی از بسیاری از پروژهها و سرمایهگذاریهای وعده داده شده کرده است و با کسری بودجه و طرحهای غیرواقعی روبهرو شد. اکنون جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران چشمانداز گسترده محمد بن سلمان را به گونهای عمیقتر در خطر فرو برده است.
محدود شدن تردد دریایی از طریق تنگه هرمز بهدست ایران، صادرات نفت عربستان را به حدود نیمی از ظرفیت معمول کاهش داده است. این کشور بیشتر میدانهای فراساحلی خود را تعطیل کرده و هفته گذشته یکی از بزرگترین کارخانههای پتروشیمی جهان را متوقف کرده است.
صدها پهپاد و موشک بالستیک که بهسوی سعودی شلیک شدهاند، اگرچه بخش اعظم آنها رهگیری شدهاند، باز تصویر این کشور بهسان یک مکان امن برای سرمایهگذاران و بازدیدکنندگان را خدشهدار کرده است. رویدادهای بزرگی، از جمله یک مسابقه فرمول یک، یک انجمن بازارهای سرمایه و یک رویداد فوتبال پرچمی ]نوع خاصی از فوتبال[ با حضور تام بردی، لغو شدهاند.
شرکت ویرجین آتلانتیک خدمات روزانه خود به ریاض را متوقف کرده، خدماتی که تنها یک سال پیش آغاز کرده بود. پنجشنبه شرکتهای بزرگ آمریکایی فعال در ریاض به کارکنان خود اعلام کردند که چند روز آینده از خانه کار کنند و برخی برجها و پارکهای اداری بزرگ، از جمله منطقه مالی ملک عبدالله، بهطور موقت پس از تهدیدات ایران علیه شرکتهای آمریکایی بسته شدند.
تجدیدنظر در بلندپروازیها؟
به گفته منابع آگاه از موضوع، جنگ تاکنون بیش از ۱۰ میلیارد دلار به سعودی در قالب درآمدهای از دست رفته و هزینهها ضرر وارد کرده است. دولت سعودی به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ نداده است.
به گفته منابع آگاه، کموبیش همه پروژههای عظیمی که بخشی از چشمانداز ۲۰۳۰ بودند، اکنون تحت بازبینی قرار دارند؛ فرآیندی که پیش از جنگ آغاز شده بود. مقامات همچنین در حال بازنگری در اندازه سرمایهگذاریهای وعده داده شده آمریکا در سال گذشته هستند. در نیوم، شهر آیندهنگر برنامهریزی شده با دو برج ۱۶۰۰ فوتی که ۱۰۶ مایل امتداد دارد، مقامات بهطور پنهانی برنامهها را کاهش داده بودند و یک خندق ۷۵ مایلی در صحرای آن باقی مانده است.
نیوم اخیراً قراردادهای ساختوساز عمده در پروژه کوهستانی تجملاتیِ ۳۸ میلیارد دلاری را لغو کرده است؛ پروژهای که قرار بود نخستین پیست اسکی روباز در خلیج فارس باشد. پس از سالها کار اکنون این احتمال وجود دارد که سازههای عظیم نیمهساخته، از جمله سد ۵ میلیارد دلاری که ۳۰٪ آن تکمیل شده بود، بهطور کامل رها شوند. نیوم به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ نداده است.
در ریاض، تیمهای ساختمانی در ماههای اخیر بیلهای مکانیکی خود را درون یک گودال به عرض یک چهارم مایل پارک کردهاند؛ جایی که قرار بود بزرگترین ساختمان جهان — یک مکعب عظیم که میتوانست ۲۰ ساختمان امپایر استیت نیویورک را در خود جای دهد — در آن ساخته شود.
صندوق سرمایهگذاری عمومی سعودی به ارزش یک تریلیون دلار، هزینهها و استخدام را در بسیاری از حوزهها کاهش داده و بخش عمدهای از پرتفوی سهام خود در آمریکا را حتی پیش از جنگ فروخته است. در ماه دسامبر پی. آی. اِف. از خانوادههای ثروتمند، مدیران صندوق و کسبوکارهای محلی خواست سرمایه بیشتری در پروژههای سعودی تزریق کنند. به ادارات دولتی گفته شده است که کمخرجی کنند، سفرها را کاهش دهند و در هتلهای ارزانتر در خارج کشور اقامت کنند.
یاسر الرمیان، مدیر پی. آی. اِف. ، در کنفرانسی در میامی در پایان ماه مارس گفت: «وضعیت کلان اقتصادی عربستان قوی، پایدار و مقاوم باقی مانده است. پرتفوی پی. آی. اِف. به خوبی گوناگون است و ساختاری مقاوم دارد. ما سرمایهگذاری بلندنگر و صبوریم.»
چشماندازها در میانه بیمها و امیدها
حتی اگر سرانجام آتشبس هم حاصل شود، باز مقامات سعودی نگراناند که نتیجه نهایی ایران زخمی اما همچنان تحت سلطه نظام سختگیری باقی بماند که تنگه هرمز را کنترل میکند. این میتواند سعودی را در ابهام طولانیمدت قرار دهد و سرمایهگذاران خارجی را که بر روی تحول کشور حساب کردهاند، بترساند.
همچنین ممکن است ریاض ناچار شود میلیاردها دلار را برای تقویت دفاعها و حمایت از پروژههای در حال رکود خرج کند و بودجهای را که با کسری روبهروست، بیشتر تحت فشار قرار دهد. به گفته کریس جانسون، وکیل آمریکایی مقیم ریاض که به شرکتهای خارجی در این کشور کمک میکند: «همه چیز اکنون در هالهای از ابهام است.»
محمد بن سلمان در مسیر ظریفی قدم میزند. او بهطور پنهانی از واشنگتن خواسته جنگ را ادامه دهد تا توانایی ایران برای اعمال قدرت کاهش یابد، اما در کنارش نمیخواهد جنگ زیرساختهای انرژی بیشتری را درگیر کند. دولت سعودی رسماً از حلوفصل مسالمتآمیز حمایت میکند. اوضاع حساس است.
سعودی بزرگترین اقتصاد جهان عرب و منبع سرمایه و سرمایهگذاری جهانی است. مقامات این کشور میگویند که هنوز در مسیر دستیابی به اقتصادی بزرگتر و گوناگونتر فراتر از نفت پیش میروند و حتی تحقق بخشی از چشمانداز ۲۰۳۰ موفقیت محسوب میشود. این کشور طی دهه گذشته تغییرات چشمگیری را تجربه کرده است، زیرا اصلاحات به ایجاد بخش خصوصی پررونق، کاهش محدودیتهای اجتماعی سختگیرانه و مقابله با فساد گسترده کمک کرده است.
محمد الجادان، وزیر دارایی سعودی، گفت کشور از لغو برخی پروژهها اگر منطقی نباشند، هراسی ندارد. او میگوید: «اگر چیزی اعلام کنیم و نیاز باشد آن را تنظیم کنیم، تسریع کنیم و آن را نسبت به دیگران در اولویت قرار دهیم، یا آن را به تعویق بیندازیم یا لغو کنیم، بدون چشمپوشی انجام خواهیم داد.»
عبدالرحمن الرشید، ستوننویس باتجربه سعودی، گفت که ولیعهد وقتی برنامهها دچار نقصان میشوند یا گزینههای بهتر ظاهر میشوند، زیانها را کاهش میدهد. او گفت: «بن سلمان عجله ندارد و خیلی به میراث یا برداشت رسانهای اهمیت نمیدهد، برخلاف بسیاری از رهبران که با این چیزها محدود میشوند. گیرم ۲۰۳۰ به ۲۰۴۰ تبدیل شود؛ خب که چه؟»
افزایش شدید اخیر قیمت نفت میتواند به بازگرداندن بخشی از درآمدهای از دست رفته کمک کند. عربستان سعودی همچنان حجم زیادی نفت را از طریق یک خط لوله به دریای سرخ صادر میکند و تنگه هرمز را دور میزند. در بلندمدت، قیمت بالای نفت خطر ایجاد عادات مصرفی را دارد که مصرف نفت را کاهش دهد یا میتواند رکودی ایجاد کند که تقاضا را کاهش دهد.
همچنین عربستان با خطر اینکه حوثیهای مسلح در یمن که طی جنگ غزه ترافیک دریای سرخ را متوقف کرده بودند، دوباره مسیر را مسدود کنند، مواجه است. حوثیها هفته گذشته اسرائیل را هدف قرار دادند، اما تاکنون عربستان یا مسیرهای دریای سرخ را هدف نگرفتهاند.
رویاهای صحرایی
چشمانداز ولیعهد سعودی بر استفاده از ثروت نفت و سرمایهگذاری خارجی برای راهاندازی بخشهای اقتصادی جدید، از گردشگری گرفته تا معدن و مراکز داده، قبل از گذار جهان به انرژیهای تجدیدپذیر، استوار است. مشکل این است که هرگز پول کافی برای تأمین همه ابتکارات بلندپروازانه او وجود نداشت.
این طرحها شامل یک شرکت هواپیمایی تازه که از صفر ساخته میشد و حدود ۲۰ میلیارد دلار هواپیما سفارش داده بود؛ سرمایهگذاریهای ۳۸ میلیارد دلاری در شرکتهای ورزشهای الکترونیکی (esports) و بازیهای ویدیویی؛ یک شهر تمپارک (theme-park) با بلندترین ترن هوایی جهان با هزینه کل ۳۲ میلیارد دلار؛ مجموعهای از ۳۰ اقامتگاه همانند مالدیو در دریای سرخ با ۱۰ میلیارد دلار هزینه صرف شده؛ و یک تلاش ۱۰۰ میلیارد دلاری در حوزه هوش مصنوعی بود.
توسعه عمده فرودگاه ریاض قرار است تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت پذیرش تا ۱۲۰ میلیون مسافر را داشته باشد، درحالیکه این عدد در سال ۲۰۲۴ تنها ۳۷ میلیون مسافر بود. مطابق برآورد صندوق بینالمللی پول، تعهدات مربوط به زیرساختها برای میزبانی اکسپو جهانی ۲۰۳۰ و جام جهانی ۲۰۳۴ انتظار میرود ۲۶ میلیارد دلار هزینه داشته باشد، از جمله یک استادیوم همانند یک اسباببازی ترانسفورمر در لبه کوه و دیگری که شبیه تودهای از کریستالهاست.
ولیعهد شخصاً در بسیاری از پروژهها، بهویژه در شهر نیوم، دخیل بود. به گفته کارکنان سابق نیوم، وقتی گفته شد که ولیعهد معماریای را دوست دارد که به نظر گرانش را به چالش میکشد، کارکنان نیوم مدلهای معماری میلیون دلاری را چندین بار در سال در یک چادر آماده میکردند تا محمد بن سلمان و سایر مقامات هنگام عبور، طرحهای مورد علاقه خود را انتخاب کنند.
خلاصه اینکه پروژههای کشور به تریلیونها دلار میرسید؛ بسیار بیشتر از آنچه یک دولت با بودجه سالانه ۳۰۰ میلیارد دلار میتوانست تأمین کند.
خاویار هدر رفته
مشکل واقعی در لاین (Line)، شهر افقی آینهای بود که ولیعهد برای نیوم تصور کرده بود. اوایل ۲۰۲۵ کارکنان گفتند که پس از صرف میلیاردها دلار برای چیزی که نیوم آن را بزرگترین حفاری جهان برای یک گودال ۱/۵ مایلی و ۱۵۰ فوتی توصیف کرده بود، آمادهاند تا ساخت عمودی اولین بخش از سازه را تا پایان سال آغاز کنند، .
کارکنان پیشین میگویند که تا پاییز گذشته، کار روی لاین تقریباً متوقف شد، زیرا به نظر میرسید که پی. آی. اِف. پروژه را کنار گذاشته است. یک کارمند سابق گفت که باد به آرامی شن را در خندق ۷۵ مایلی در نظر گرفته شده برای قطار تندرو میوزاند، درحالیکه اردوگاههای کارکنان که زمانی پرجنبوجوش بودند، اکنون به شهرهای ارواح تبدیل شدهاند.
صحنهای همانند این در سینداله، پروژه اقامتگاه جزیرهای فوقتجملاتی ۴ میلیارد دلاری در نیوم رخ داد. جشن افتتاح اکتبر ۲۰۲۴ با حضور ویل اسمیت و آلیشیا کیز زودهنگام بود، زیرا کار شتابزده باعث شد که هتلها پر از مشکلات ساختوساز باشند و بدون صرف صدها میلیون دلار تعمیرات، امکان افتتاح وجود نداشت.
به گفته کارکنان پیشین، نیوم بهار گذشته جزیره را به حالت تعلیق درآورد، درحالیکه کارکنان در بسیاری از رستورانهای لوکس، لیوانهای کریستال باکارا و صندلیهای پوست کروکودیل آبی را انبار کردند. یک کارمند پیشین گفت که بیش از ۵۰ پوند خاویار بلوگا (beluga) که احتمالاً ارزش دهها هزار دلار داشت، دور ریخته شدند. چمنهای زمین گلف مقاوم در برابر باد قهوهای شدند، درحالیکه مقامات منتظر تصمیمگیری درباره برنامههای آینده بودند.
در ریاض، کارگران گودالی مربعی به عرض چهار برابر یک زمین فوتبال حفر کردند که باید مکعب عظیم — با ارتفاع حدود ۷۰ طبقه — را درون خود جای دهد. این مکعب قرار بود مرکز تازهای به نام نیو مربا (New Murabba) باشد و برچسب قیمتی با بیش از ۵۰ میلیارد دلار داشت.
در درون سازه یک آتریوم عظیم برنامهریزی شده بود که تصاویر هولوگرامی سفینهها و صخرههای شناور از کنار بازدیدکنندگان عبور میکرد. به گفته مقامات، درحالیکه برخی ساختوسازهای جانبی شاید ادامه یابند، اما مکعب متوقف شده است و امید به تأمین مالی آن به سالهای آینده موکول شده است. نیو مربا در بیانیهای اعلام کرد که توسعه آن «در راستای یک رویکرد مرحلهای و منضبط پیش میرود» و فعالیتهای حفاری و فونداسیون «به خوبی پیشرفته است.»
برخی تلاشهای کمهزینهتر موفقیتآمیز بودهاند. گردشگری داخلی و هزینههای تفریحی افزایش یافتهاند، زیرا سینماها و پارکهای تفریحی که زمانی ممنوع بودند، در سرتاسر کشور ظاهر شدهاند. ساختوسازی در ریاض به نام دریه با فعالیت زیادی در اطراف یک مرکز رستورانها کنار یک خرابه تاریخی میدرخشد و یک هتل با برند ترامپ نیز در آن نزدیکیها برنامهریزی شده است.
مترو ریاض که شش خط را در اواخر ۲۰۲۴ پس از سالها تأخیر و میلیاردها دلار هزینه اضافی افتتاح کرد، در ساعات شلوغ بهطور مرتب پر است. میلیونها زن به نیروی کار پیوستهاند و اهداف ۲۰۳۰ را پشت سر گذاشتهاند. بخش غیرنفتی اقتصاد به بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی رسیده است.
ولیعهد سیاستپیشه
عقبنشینیها تهدیدی برای اهداف گستردهتر محمد بن سلمان برای تبدیل عربستان و خودش به رهبر خاورمیانه تازه است. دهههاست که عربستان نقش بزرگی را از قِبَل تولید نفت عظیم و جایگاه ویژهاش در اسلام بهعنوان خانه شهرهای مقدس مکه و مدینه ایفا میکند. بااینهمه، پادشاهی سعودی شاهد کاهش نفوذ خود بود، چراکه همسایگانش، به ویژه امارات و قطر، در جذب سرمایهگذاران بینالمللی پیش افتادند.
محمد بن سلمان وعده بازاندیشی جایگاه پادشاهی سعودی در جهان را داد. او که زمانی یک شاهزاده نسبتاً کماهمیت بود، با مهارت از عهده پسرعموهای بزرگتر برآمد و همزمان با کاهش سلامت پدرش، ملک سلمان، رقبای خود را کنار زد تا به ولیعهدی برسد. او برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ خود را که ۱۰ سال پیش اعلام شد، «بلندپروازانه اما قابل دستیابی» خواند و اصلاحاتی را برای مدرن کردن جامعه سعودی، تضعیف پلیس مذهبی و پایان دادن به ممنوعیت رانندگی زنان انجام داد.
بااینحال، شتابزدگی او غرب را شدیداً نگران ساخت. او جنگی در یمن آغاز کرد که به بدی پیش رفت و مخالفان را زندانی کرد. در ۲۰۱۸ مردانِ تحت استخدام او جمال خاشقجی، روزنامهنگار سعودی منتقد دولت را به قتل رساندند. هرچند محمد بن سلمان دخالت شخصی را انکار کرد، اما سازمان سیا نتیجه گرفت که احتمالاً او دستور قتل را صادر کرده است.
رهبران و سرمایهگذاران غربی عمدتاً از ولیعهد دوری کردند. اما آنها در ۲۰۲۲ و بهدنبال تهاجم روسیه به اوکراین و ایجاد بحران انرژی جهانی، آغاز به نرم شدن کردند. پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری، بازگشت یک رهبر طرفدار سعودی به کاخ سفید را به همراه داشت.
محمد بن سلمان همچنین تلاش کرد روابط با ایران را ترمیم کند. در ۲۰۲۳ او پس از هفت سال وقفه، روابط دیپلماتیک با ایران را در توافقی که چین میانجیگری کرده بود، از سر گرفت. او پس از آن در مصاحبهای گفت که تحول عربستان سعودی نیازمند منطقهای باثبات است؛ از جمله توسعه اقتصادی در ایران.
تردید خارجی
سرمایهگذاری خارجی هرگز به سطحی که محمد بن سلمان برای اجرای کامل چشمانداز ۲۰۳۰ خود نیاز داشت، نزدیک هم نشد. شرکتهای بزرگ آمریکایی مانند گلدمن ساکس، سیتیگروپ و پی. دبلیو. سی. پس از آنکه دولت تهدید کرد در صورتعدم تمکین آنها را از قراردادها محروم خواهد کرد، دفاتر منطقهای خود را در ریاض افتتاح کردند. اما طبق آمار رسمی، سرمایهگذاری خارجی در سال ۲۰۲۵ تنها به ۳۵.۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به سالهای قبل افزایش داشته، اما بسیار کمتر از هدف ۱۰۰ میلیارد دلاری سال ۲۰۳۰ است.
بدهی عربستان سعودی به حدود ۴۰۰ میلیارد دلار افزایش یافت. اگرچه این میزان در مقایسه با کشورهای غربی و در سطح ۳۲٪ تولید ناخالص داخلی، همچنان نسبتاً محافظهکارانه ارزیابی میشود، اما بسیار بالاتر از سطح ۱۲٪ یک دهه پیش است. در اکتبر، خالد الفالح، وزیر سرمایهگذاری، در یک کنفرانس مالی در ریاض گفت که بخش خصوصی باید نقش بزرگتری ایفا کند.
او که بعداً جای خود را در این مقام به شخص دیگری داد، گفت: «زمان آن رسیده که شاید هزینههای دولت یا صندوق سرمایهگذاری عمومی را کاهش دهیم… و اجازه دهیم بخش خصوصی وارد شده و شروع به سرمایهگذاری کند.»
این فراخوان با گسترش حملات پهپادی بار دیگر مطرح شد. یاسر الرمیان، رئیس پی. آی. اِف. ، در کنفرانس میامی گفت: «ما میخواهیم کل جهان را برای سرمایهگذاری در عربستان جذب کنیم.» او افزود: منتظر باشید، برنامههای بهروزشده برای رشد آینده عربستان سعودی بهزودی اعلام خواهد شد.
