به گزارش اقتصادران، سال۱۴۰۴ روبهپایان است؛ سالی که قرار بود بهنماد عبور از دوران بحران و تحقق وعدههای بلندپروازانه در حوزه فناوری و ارتباطات تبدیل شود. سالی که قرار بود بهایران دیجیتال شکل تازهای ببخشد، زیرساختهای ملی را بهبلوغ برساند و در بحرانیترین لحظات حافظ پیوند مردم با جهان و میان خودشان باشد اما آنچه امروز در خیابانها، خانهها و حتی سیمهای خاموش فیبرنوری جریان دارد بیش از همه نشانه شکست مفهوم ارتباط است؛ ارتباطی که باید زیربنای زندگی مدرن باشد و نه ابزار کنترل و محدودیت. در روزهای پایانی اینسال شهرها رنگی از عید و نو شدن ندارند.
صدای پهپادها و انفجارها جای صدای خنده و هیاهوی مردم را گرفته و خاموشی اینترنت آخرین ضربه بر روح جمعیای است که از همگسیختن پیوندهایش را با هر قطعی بیشتر احساس میکند. هجدهمینروز است که دسترسی آزاد نه فقط در سطح بینالمللی بلکه در فضای داخلی نیز مختل شده است. شعار «پایداری شبکه ملی» بهمزاحی تلخ تبدیل شده و کاربران در سراسر کشور با افت شدید سرعت، قطعیهای مکرر و قفل مطلق در بسیاری از سرویسهای داخلی مواجهند.
درپی گزارشهای کاربران درمورد اختلال در دسترسی بهوبسایتها و اپلیکیشنهای داخلی ایران بهویژه در شرایط محدودیت اینترنت شرکت مخابرات ایران استفاده از راهکارهایی برای دسترسی بهتر با سرعت و پایداری مناسب خبر داد. درصورت استفاده کاربران از DNSهای داخلی و تنظیم آن بر روی رایانههای خود امکان استفاده بهینهتر از ترافیک داخلی را داشته و باعث میشود سرویسهای ایرانی با سرعت و پایداری بهتری قابل دسترسی باشند.
ایناقدام بهویژه در شرایطی که برخی کاربران با کندی یا کاملنبودن دسترسی بهاپلیکیشنها و سایتهای داخلی مواجه شدند کمککننده است. شرکت مخابرات ایران تاکید کرد که اینراهکار جنبه فنی دارد و بهصورت عمومی برای تمام کاربران رایانه قابل اجراست. اینراهکار بهمنظور تسهیل استفاده از ترافیک ملی در دورههای محدودیت اینترنتی طراحی شده و هدف اصلی آن افزایش کیفیت تجربه کاربران در دسترسی بهمحتوای داخلی کشور است. نشانی DNS مخابرات برای استفاده مشترکین سرویسهای دیتای اینشرکت ۵.۲۰۰.۲۰۰.۲۰۰ است.
درعینحال اینترنت خبرنگاران و روزنامهنگارانی که مانند همیشه دیوارشان از همه کوتاهتر است و در اینروزها پشت سنگر مشغول خبررسانی و بهنوعی جهاد هستند همزمان با جنگ یا بهطور کامل قطع و یا ملی شده و بسیاری از دسترسیها برای نگارش خبر و اطلاعرسانی را با مشکل جدی مواجه کرده است. پرسشی که در اینجا مطرح میشود این است که دراینصورت خبرنگاران با چهابزاری میتوانند بهرسالت حرفهای خود عمل کنند کاش کسی در اینمیانه جنگ و دود پاسخگو بود.
«ایتا» کمبود فضای ذخیرهسازی دارد
ازطرفی با افزایش میزان استفاده از «ایتا» اینپیامرسان با مشکل نداشتن فضای ذخیرهسازی کافی مواجه شده است. اینبسترها در روزهایی که افراد بهاستفاده بیشتر از اینبسترها روی آوردند دچار مشکلات مختلفی شدند. کندی سرعت و افت کیفیت در برخی ساعات شبانهروز موضوعی بوده که بسیاری از کاربران هنگام استفاده از پیامرسانهای داخلی با آن مواجه میشوند اما برای پیامرسان ایتا مشکل جدیتری پیش آمده است. اینپیامرسان در کانال اطلاعرسانی خود از محدودیت در فضای ذخیرهسازی مواجه و همین موضوع باعث شده اینپیامرسان ناچار بهکاهش حجم فایلهای ارسالی از سوی کاربران شده است.
در ایناطلاعیه آمده است: «پیامرسان ایتا از مدتها پیش با محدودیت در منابع و تجهیزات سختافزاری بهخصوص فضای ذخیرهسازی مواجه بوده و اینچالش بارها بهمسوولان ذیربط منعکس شده است. شرایط چند هفته اخیر و چندبرابرشدن میزان استفاده از پیامرسان محدودیتهای فوق را تشدید کرده و بههمین دلیل حجم مجاز برای ارسال رسانه توسط کاربران کاهش یافت.» ایتا تصمیم گرفته برای پایدارماندن سرویس خود برخی از فایلهای پرحجم کاربران را حذف کند. در ایناطلاعیه آمده: «متاسفانه سیاست جیرهبندی نیز پاسخگوی نیازهای کنونی نبوده و اینمجموعه ناگزیر است برای ادامه سرویسدهی بخش محدودی از فایلهای قدیمی(شامل همه فایلهای با حجم بیش از ۵۰مگابایت) که در سالهای گذشته بارگذاری شدند را از روی سرورها حذف کند.» با درنظرداشتن همین موضوع ایتا از کابران خواسته فایلهای مورد نیازشان را ذخیره کنند چون از اینفایلها از روی اینبستر حذف خواهد شد: «از همه کاربران گرامی که فایل با حجم بیش از ۵۰مگابایت در ایتا دارند تقاضا میشود درصورت نیاز فایلهای مزبور را حداکثر تا تاریخ ۲۵اسفندماه دانلود و در دستگاه محلی خود ذخیره کنند. بعد از اینتاریخ فایلهای فوق قابل دانلود نخواهند بود.»
طبق اعلام پیامرسان ایتا فایلهایی که حجم آنها کمتر از ۵۰مگابایت است کماکان در دسترس خواهند بود. اینموضوع بار دیگر محدودیت و ناکافیبودن ظرفیتهای بسترهای داخلی در ارائه خدمات بهکاربران ایرانی در زمان قطعی دسترسی بهپلتفرمهای جهانی را نشان میدهد. در قطعی پیشین اینترنت بینالملل در ایران درخصوص برخی پلتفرمهای دیگر مثل موتورهای جستوجوی ایرانی و هوش مصنوعی بومی دیده شده بود؛ مسالهای که نشان میدهد باوجود تصور ظرفیتها و تواناییهای کافی در حوزه بسترهای آنلاین در ایران هنوز بسترهای موجود کافی و پاسخگوی نیاز کاربران ایرانی نیست.
نیمی از کسبوکارهای کوچک در دوران جنگ تراکنش نداشتند
ازسوی دیگر رییس اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی اعلام کرده که در ۱۴روز ابتدایی جنگ کمتر از نصف کسبوکارهای اینترنتی کوچک فعالیت کردند. رضا الفتنسب بهایلنا گفت: «طبق آمار یکی از پرداختیارها کمتر از ۵۰درصد درگاههای پرداخت کسبوکارهای اینترنتی کوچک تراکنش در آن انجام شده است. البته بعد از تعطیلی هفتروزه وضعیت بهتر شده است.» بهگفته او «مارکتپلیسها فعالند و اینامکان برای کسبوکارهای کوچک فراهم است که کالاهای خود را در اینپلتفرمها برای فروش بگذارند.» او گفت: «همه پلتفرمهای بزرگ اینترنتی و سکوها فعالند و بدون وقفه کار میکنند.» رییس اتحادیه کسبوکارهای مجازی افزود: «باتوجه بهادامه جنگ در هفته پایانی سال و احتمال افزایش سفرها فروش کالا در هفته آینده کاهش خواهد یافت بنابراین بسیاری از کسبوکارها امکان فروش و فعالیت جدی ندارند مگر کسبوکارهای محلی که در شهر خود فعالند.»
ویپیانهای نجومی از دسترس خارج شدند
از ابتدای جنگ باریکهراهی وجود داشت تا عده بسیار اندکی از کاربران که از پس هزینههای گزاف ویپیان برمیآمدند بهاینترنت متصل شوند. اینمساله را شاید بتوان تنها تفاوت قطع اینترنت فعلی نسبت بهدیماه۱۴۰۴ دانست. طی دوران پیشین قطع اینترنت همهچیز در شبکه ملی اطلاعات خلاصه شده بود اما در ایندوره وضعیت تنها اندکی متفاوت بود. بهنظر میآید شرایط فعلی اینترنت نیز درحال تبدیلشدن بهوضعیتی مشابه قطع اینترنت دیماه۱۴۰۴ است. انگار همان باریکهراه هم دیگر در دسترس نیست. کاربران بسیاری از اینوضعیت اعلام نارضایتی کردند.
بیشاز دوهفته از شروع جنگ میگذرد و قطع اینترنت درکنار ریسکهای جانی، مالی و روانی جنگ وضعیت را دشوارتر از همیشه کرده است. براساس گزارشی که نتبلاکس منتشر کرد بخش اندکی از ارتباطات کشور که حدود یکدرصد از ترافیک شبکه را تشکیل میداد نیز از دسترس خارج شده است. نتبلاکس در پستی نوشته است: «آمار و دادههای فنی نشان میدهند که اتصال روی AS12880 که متعلق بهشبکهی ملی اطلاعات ایران بوده بهشدت فروپاشیده است. اینشبکه پیش از اینتنها بخش محدودی از ارتباطات را(حدود یکدرصد از اینترنت کشور) حفظ کرده بود. ایناتفاق با گزارشهای اختلال و بیثباتی در شبکه ملی اطلاعات داخلی مطابقت دارد.» برخی از دارندگان سیمکارتهای سفید در پیامرسانهای داخلی گزارش دادند دسترسی بدون محدودیت اینسیمکارتها نیز قطع شده است. علاوهبر اینگزارشهایی از قطع دسترسی بهدیتاسنترهای داخلی از سوی کارشناسان منتشر شده است. بهنظر میرسد مانند دوران قطع اینترنت قبلی هر بخشی از اینترنت بهجز شبکه ملی اطلاعات درحال خاموششدن است. درهمینروزها بسیاری از کاربران برای اتصال بهاینترنت بینالملل هزینههای نجومی درحد هرگیگ یکمیلیونتومان برای خرید ویپیان صرف کردند اما بهنظر میرسد اینهزینهها نیز نیست شده است.
این فروپاشی محصول مستقیم سیاستهای چندلایه فیلترینگ و انحصارسازی ارتباطی است که طی سالهای گذشته با بودجههای سنگین دنبال شدند؛ پروژهای که با عنوان شبکه ملی اطلاعات آغاز شد و قرار بود در بحرانهای خارجی تکیهگاه داخلی باشد. در عمل اما همان شبکهای که باید ستونی از امنیت ارتباطی باشد بهدلیل وابستگی ساختاری بهمخابرات و فقدان استقلال فنی از بستر جهانی در نخستین آزمون جدی خود فرو ریخته است. در اینجا پرسش اساسی نه درباره اینترنت بلکه درباره درک دولت از مفهوم اعتماد است. آیا واقعا میتوان با بستن ارتباط آزاد چیزی بهنام امنیت ملی ساخت؟ امنیتی که مردم را در خلا ارتباطی رها کند اساسا امنیت نیست بلکه سایهای از بیارتباطی بوده که هر روز بهبیاعتمادی جمعی دامن میزند. فیلترینگ یکاقتصاد سایه و بیقانونی ایجاد کرده است: بازاری چند صدمیلیارد تومانی برای فروش فیلترشکنها، سرورهای واسطه و خدمات قاچاق ترافیک. امروز دیگر سخن از وعدهها یا پروژههای میلیاردی دردی را درمان نمیکند. آنچه نیاز داریم تغییر در فلسفه نگاه بهارتباط است؛ بازگشت بهایناصل بدیهی که حق ارتباط حق طبیعی و انسانی هر فرد است و نه امتیازی وابسته بهتصمیم اداری. بدون ایندرک هربرنامهای شکست میخورد و هرشبکهای خاموش خواهد شد.