برچسب: اتلاف انرژی

به گزارش اقتصادران، بحران انرژی در ایران بسیاری از صنایع را با مشکلات متعدد در زمینه تامین برق و گاز مورد نیاز درگیر کرده است. پتروشیمی‌ها به‌ عنوان یکی از صنایع مهم صادراتی، همواره با مشکل کمبود گاز روبه‌رو هستند. یکی از موارد مهم در این زمینه، موضوع اتلاف انرژی است.

حسن عباس‌زاده، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در دومین روز از همایش پتروتک با اشاره به مشکل کمبود گاز در کشور و هدررفت این منبع انرژی به‌جای اختصاص به پتروشیمی‌ها گفت: ۲۶ درصد گاز کشور در نیروگاه‌های راندمان پایین مصرف می‌شود که اگر آن را با انرژی‌های تجدیدپذیر جایگزین کنند، اوضاع بهبود می‌یابد.

اکنون سوال این است که چه سیاست‌هایی راندمان پایین نیروگاه‌های کشور را رقم زده و تاثیر این راندمان بر کاهش تولید صنایع چیست؟

زیان پتروشیمی‌ها و صنایع ارزآور به دلیل اتلاف انرژی

پتروشیمی‌ها برای تولید محصولات خود به گاز طبیعی به عنوان خوراک اولیه نیاز دارند. کمبود گاز باعث شده این صنایع نتوانند به اندازه ظرفیت کامل خود تولید کنند. بسیاری از پتروشیمی‌ها ناچار به کاهش مصرف یا حتی تعطیلی‌های مکرر شده‌اند. این موضوع باعث کاهش تولید محصولات پتروشیمی و افزایش هزینه‌های تولید شده است. پتروشیمی‌ها یکی از مهم‌ترین بخش‌های صادراتی ایران هستند. کاهش تولید محصولات پتروشیمی به دلیل کمبود گاز، کاهش صادرات و از دست رفتن بازارهای بین‌المللی را به دنبال دارد.

مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران طی گزارشی زیان ناشی از محدودیت عرضه گاز به پتروشیمی را بررسی کرد.

مطابق بررسی‌های گزارش اتاق ایران، عدم‌النفع دولت ناشی از فروش گاز طبیعی به بخش خانگی و تجاری به‌جای تامین گاز طبیعی خوراک صنعت پتروشیمی بر اساس شواهد موجود، بین ۴۱۰ میلیون تا ۵۷۴ میلیون دلار است. در وضعیت فعلی، بین ۱۷۲ میلیون تا ۲۴۱ میلیون دلار از سود مجتمع‌های پتروشیمی یا ارزش افزوده کشور با اعمال محدودیت عرضه گاز طبیعی خوراک از دست می‌رود.

این در حالی است که با توجه به گفته‌های مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، ۲۶ درصد گاز کشور در نیروگاه‌های راندمان پایین هدر می‌رود و از گاز موجود در کشور، می‌توان بهینه‌تر استفاده کرد.

عامل راندمان پایین نیروگاه‌های کشور چیست؟

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو دولت چهاردهم، در آیین آغاز معاملات گواهی صرفه‌جویی برق در آذرماه سال جاری گفت: راندمان متوسط در شبکه برق حدود ۴۰ درصد است. یعنی ۶۰ درصد انرژی تلف می‌شود و تنها ۴۰ درصد آن تبدیل به برق می‌شود. اتلاف به نیروگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه همین ۴۰ درصد در شبکه انتقال و توزیع مدام کمتر می‌شود. در نهایت لوازم مصرفی در منازل، بخشی از برق را تلف می‌کنند و تقریباً هیچ‌چیز باقی نمی‌ماند.

اظهارات وزیر نیرو بدان معناست که گاز مورد نیاز بسیاری از صنایع، نه‌تنها صرف تولید برق هم نمی‌شود، بلکه بخش عمده آن به دلیل ضعف در صنعت برق هدر می‌رود. در این میان، صنایع، شبکه خانگی و به طور کلی اقتصاد ایران از نبود گاز و برق متضرر می‌شوند.

هاشم اورعی، استاد برق دانشگاه صنعتی شریف، در مورد پایین بودن راندمان نیروگاه‌ها و چرایی اتلاف انرژی در صنعت برق توضیح داد: کاهش بهره‌وری و ضعف زیرساخت‌ها باعث تشدید ناترازی در حوزه انرژی به‌ویژه در صنعت برق شده است. در مراحل اصلی این حوزه یعنی تولید، انتقال و توزیع، منابع تلف می‌شوند.

به گفته او، وزارت نیرو بازدهی متوسط نیروگاه‌ها در حوزه تولید را حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد اعلام کرد؛ یعنی از هر ۱۰۰ واحد انرژی گازی، حدود ۴۰ واحد برق تولید می‌شود. این اتلاف تنها مربوط به تولید است.

او ادامه داد: در انتقال، تلفات کمتر و حدود سه تا پنج درصد است که به ظرفیت و مسافت انتقال بستگی دارد. اما در بخش توزیع، توانیر تلفات این حوزه را ۱۲ درصد برآورد کرد. این در حالی است که میانگین تلفات حدود ۱۵ درصد و در برخی استان‌ها مانند خوزستان بیشتر است. نمی‌توان تلفات را به صفر رساند، اما باید آن را به حداقل کاهش داد.

دلیل عمده تلفات بالا در بخش تولید، عمر بالای نیروگاه‌هاست

اورعی در مورد راندمان پایین تولید برق گفت: مشکل اصلی در تولید این است که راندمان پایین است. تکنولوژی‌های امروز می‌توانند بازدهی را از ۳۷ درصد به ۶۰ درصد برسانند، اما عمر بالای نیروگاه‌ها و نگهداری ناصحیح مانع این بهبود شده است. در واقع، دلیل عمده تلفات بالا در بخش تولید، عمر بالای نیروگاه‌هاست.

او اضافه کرد: حدود ۲۰ درصد از ظرفیت نیروگاهی کشور عمر بالای ۳۰ سال و تقریباً سه درصد نیروگاه‌ها، عمر بالای ۴۰ سال دارند. حتی راندمان برخی از نیروگاه‌هایی که در حال فعالیت هستند ۲۰ درصد است. این موضوع نشان‌دهنده ضعف زیرساخت‌هاست؛ چراکه در نیروگاه‌ها سرمایه‌گذاری نشده و عمر بالایی دارند.

استاد برق دانشگاه صنعتی شریف خاطرنشان کرد: علاوه بر این، مسئولان از نیروگاه‌ها صحیح نگهداری نکرده‌اند و این موضوع مستقیماً راندمان نیروگاه‌ها را تحت تاثیر قرار داده است. تحریم‌ها، نبود برنامه‌ریزی و کمبود سرمایه‌گذاری باعث شده تا تجهیزات قدیمی جایگزین نشوند.

وزارت نیرو موظف به افزایش راندمان برق است

اورعی در مورد راهکارهای بالا بردن بهره‌وری تشریح کرد: یکی از مهم‌ترین اقدامات در حوزه انرژی، استفاده از فناوری‌های روز دنیا برای بالا بردن بهره‌وری است. اما ایران به این موضوع توجه کافی نکرد. نه سرمایه‌گذاری کافی در این زمینه انجام شد و نه تعمیرات و نگهداری زیرساخت‌های فعلی درست بود. علاوه بر این موضوعات، مسلماً نبود کارایی و بی‌برنامگی هم نقش اساسی ایفا کرده است.

او متذکر شد: موضوع کاهش راندمان از سوی وزیر نیرو مطرح شده است. سوالی که باید از او پرسید این است که چرا او نی  مانند مردم در مقام مدعی ظاهر می‌شود؟ وزیر، مسئول است؛ نه من، مردم یا جامعه. مسئولان این مشکلات را تقصیر مردم می‌اندازند و گویا جای مردم و مسئولان تغییر کرده است.

وی اظهار کرد: تمامی مواردی که تاکنون ذکر شد، وظیفه وزارت نیروست. اگر منابع مالی لازم ندارند، در هیات دولت سروصدا کنند و پول بگیرند. تلفات در حوزه برق بسیار بالاست و وزارت نیرو باید کاری در این زمینه انجام دهد.

علت اصلی کاهش بهره‌وری و اتلاف انرژی در ایران

اورعی در مورد علت اصلی کاهش بهره‌وری گفت: دلیل اصلی کاهش بهره‌وری، غلط بودن فرمول انتخاب مدیران است. اگر استثناها کنار گذاشته شود، مشخص می‌شود که عموماً فرمول انتخاب مدیران در کشور غلط است. در واقع، شایستگی مدیران انتخاب‌شده کمتر از ارزش جایگاه انتخابی است.

آن‌طور که استاد برق دانشگاه شریف توضیح داد: مشکل انتخاب مدیران بر بهره‌وری اثرگذار بوده است. به جای انتخاب افراد توانمند، معیارهایی مانند ظاهر، ملاحظات سیاسی یا اولویت‌های غیرمرتبط مطرح می‌شود. نتیجه این روند، نبود خلاقیت و ضعف در تصمیم‌گیری است و مدیران به جای پاسخگویی، دیگران را متهم می‌کنند.

او تصریح کرد: برای رفع این بحران، کارهای بسیاری باید انجام داد. نبود سرمایه‌گذاری، کهنگی زیرساخت‌ها و… که منجر به ایجاد ناترازی در حوزه انرژی شده‌اند، نه علت ناترازی‌ها، بلکه معلول هستند. علت‌العلل آن است که دولت در بخش انرژی، صحنه‌گردانی می‌کند. دولت اصرار دارد که تولید و توزیع را در تمامی حوزه‌های برق، گاز، بنزین و… انجام دهد.

اورعی در نهایت توضیح داد: دولت باید از نقش بنگاه‌داری در حوزه انرژی کنار برود و وظیفه خود را به حکمرانی و نظارت محدود کند. این اقدام یک‌ساله به انجام نمی‌رسد. باید یک برنامه پنج تا ۱۰ ساله ریخته شود و آرام آرام وظایف دولت به بخش خصوصی واقعی، نه خصولتی‌ها و حکولتی‌ها، منتقل شود.

به گزارش اقتصادران، موضوع کمبود برق، به یک بحران اقتصادی بدل شده است. تاکنون در رابطه با علل این بحران صحبت‌های متعددی مطرح شده، اما نکته مورد توجه، اصرار مسئولان بر پرمصرف شناختن مردم است. اتلاف انرژی در شبکه تولید، توزیع و مصرف، آماری تکان‌دهنده دارد که خود می‌تواند اتهام را از مردم بردارد.

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو دولت چهاردهم، در آیین آغاز معاملات گواهی صرفه‌جویی برق عنوان کرد: راندمان متوسط در شبکه برق حدود 40 درصد است. یعنی 60 درصد انرژی تلف می‌شود و تنها 40 درصد آن تبدیل به برق می‌شود. اتلاف به نیروگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه همین 40 درصد در شبکه انتقال و توزیع مدام کمتر می‌شود. در نهایت لوازم مصرفی در منازل، بخشی از برق را تلف می‌کنند و تقریبا هیچی باقی نمی‌ماند.

لازم به ذکر است که وزیر نیرو در این مراسم عنوان کرده است ایران در شدت مصرف انرژی مقام نخست جهان را دارد.

شاید ابتدا لازم باشد که به تازه‌ترین آمار شدت مصرف انرژی در ایران پرداخته شود.

جایگاه نهم ایران در شاخص شدت مصرف انرژی

با توجه به این جدول، ایران در این شاخص جایگاه نهم را دارد. این جایگاه نشان از آن دارد که ایران برای افزایش هر واحد تولید ناخالص داخلی، به 2.21 کیلووات ساعت انرژی نیاز دارد. شدت مصرف انرژی، معیاری است که برای اندازه‌گیری مقدار انرژی مصرفی در تولید هر واحد کالا یا خدمات استفاده می‌شود.

این شاخص نشان می‌دهد برای تولید هر واحد تولید ناخالص داخلی، چه میزان انرژی مصرف می‌شود. این شاخص به طور کلی میزان مصرف کل انرژی شامل نفت، گاز، زغال‌سنگ، برق و… را نسبت به تولید ناخالص داخلی نشان می‌دهد.

حال مشخص نیست که منظور وزیر نیرو از شدت انرژی چیست. لازم به ذکر است که با توجه به پایین بودن تولید ناخالص داخلی ایران نسبت به بسیاری از کشورها، کسب جایگاه نهم نیز نشان از بحران انرژی در کشور دارد. اما برای حل مشکلات، باید به آمار دقیق اشاره شود چرا که به هر صورت، ایران جایگاه اول در شدت مصرف انرژی را ندارد.

اتلاف انرژی به دلیل ضعف زیرساخت‌ها

نکته دوم که در صحبت‌های وزیر نیرو اهمیت دارد، موضوع اتلاف انرژی است. مسئولان متعدد، مردم را پرمصرف می‌دانند و دائما تشویق به صرفه‌جویی می‌کنند. اما نکته مورد توجه آن است که عمدتا کل انرژی ورودی به نیروگاه‌ها، مبنای تحلیل پرمصرف بودن مردم قرار می‌گیرد. این در حالی است که 60 درصد انرژی ورودی به نیروگاه که عمدتا گاز، گازوئیل و مازوت است، تلف می‌شود.

به بیان دیگر، مسئولان می‌گویند که گاز بسیار زیادی به نیروگاه‌ها تخصیص داده شده است. از این رو، وقتی مشکل ناترازی برق وجود دارد، مشکل از پرمصرف بودن مردم است که این حجم از انرژی که تبدیل به برق شده است را درجا مصرف می‌کنند. در مواجهه با این مغالطه باید گفت که کل انرژی تخصیص داده شده، به برق تبدیل نشده و تنها 40 درصد آن تبدیل به برق شده است.

اتلاف برق تنها محدود به نیروگاه‌ها و راندمان پایین آن‌ها نیست. علاوه بر پایین بودن راندمان نیروگاه‌ها و ضعف تکنولوژی، باید به اتلاف برق در شبکه توزیع هم اشاره کرد.

11 درصد اتلاف برق در شبکه توزیع

مهدی مسائلی، دبیر سندیکا صنعت برق ایران، در آبان ماه سال جاری عنوان کرد: میانگین میزان تلفات برق ایران 11.1 درصد است. یعنی می‌توان گفت در بخش توزیع، حدود ۱۰ درصد تلفات وجود دارد. برای کم کردن این تلفات هزینه زیادی نیاز است.

او درباره اقدامات مورد نیاز برای کاهش تلفات گفت: یکی از اقداماتی که باید انجام شود بازمهندسی شبکه و دیگری استفاده از تجهیزات متفاوت در شبکه است. این موارد هزینه‌های چشمگیری دربر دارد. در بحث انتقال برق هم می‌توان هادی‌های پرظرفیت را جایگزین کرد. این هادی‌ها می‌توانند بر کاهش تلفات انتقال برق تاثیر بگذارند.

او خاطرنشان کرد: بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات بدون هزینه نیست. شاید هزینه آنها نسبت به احداث نیروگاه‌های جدید کمتر باشد اما به هر حال هزینه‌های کاهش تلفات هم قابل توجه بوده و نیازمند تجهیزات و تکنولوژی روز دنیاست که هم‌اکنون در ایران موجود نیست.

مشکل تولید برق صرفا نبود سوخت کافی نیست

با توجه به آمار اتلاف انرژی در شبکه تولید و توزیع، باید گفت که نمی‌توان کل انرژی تخصیص داده شده را به پای تولید برق نوشت. به همین دلیل باید گفت که گرچه نبود سوخت کافی نیروگاهی امری مهم و صحیح است، اما همان سوخت تخصیص داده شده هم در شبکه تولید و توزیع هدر می‌رود و مشکل تولید برق، صرفا نبود سوخت کافی نیست.

با ورود تکنولوژی و بالا رفتن راندمان نیروگاه‌ها، قطعا نیروگاه‌ها می‌توانستند با همان سوخت تخصیص یافته، مقدار برق بیشتری تولید کنند. این موضوع نشان دهنده نقش پایین بودن تکنولوژی، راندمان و ضعف زیرساخت‌ها در کمبود برق است.

پیش‌تر آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز عنوان کرد: مشکل اصلی این است که دولت نمی‌داند اتلاف انرژی عامل اصلی مشکلات است. موضوعی که دنیا بیش از 50 سال است روی آن تمرکز کرده و به نتایجی رسیده است. از دهه ۷۰ میلادی تا امروز، دولت‌ها به کاهش مصرف انرژی، اصلاح ساختارها و اصلاح تکنولوژی‌ها پرداخته‌اند. اما برای مثال، ایران همچنان اصرار دارد که لوازم خانگی پرمصرف ایرانی را تولید و توزیع کند، بدون اینکه تکنولوژی‌های جدید منتقل شود.

باید گفت که اتلاف انرژی در حوزه مصرف نیز تنها محدود به مردم نیست. بسیاری از لوازم خانگی کم‌مصرف، یا به دلیل ممنوعیت واردات در بازار وجود ندارند و یا به دلیل افزایش تورم، بسیاری از دهک‌های درآمدی، قدرت خرید لوازم گران کم‌مصرف را ندارند.

طرح‌های بهینه‌سازی مصرف به کجا رسید؟

در رابطه با بهینه‌سازی مصرف خانگی طرح‌های زیادی وجود داشت. از جمله طرح تعویض بخاری‌های گازی که می‌توانست به جبران ناترازی گاز کمک کند و شاید با جبران ناترازی، سوخت نیروگاهی هم افزایش می‌یافت. اما بسیاری از مسئولان مانع این طرح شدند و اکنون از صرفه‌جویی و پرمصرفی مردم صحبت می‌کنند.

در آخر باید به این موضوع اشاره کرد که جبران اتلاف انرژی در شبکه تولید، توزیع و مصرف، نیازمند ورود تکنولوژی و افزایش بازدهی در کنار توجه به متغیرهای کلان است. تمامی این مشکلات را نمی‌توان با برون‌سپاری به مردم حل کرد و به علت ماهیت ساختاری آن، به عزم جدی برای حل مشکلات نیاز است.

به گزارش اقتصادران، زهرا حکیم‌پور، عضو هیئت مدیره سندیکای شرکت‌های تأسیساتی و صنعتی ایران در نشستی خبری اظهار داشت: نُرم جهانی هدررفت انرژی در ساختمان‌ها 20درصد است، این درحالی است که هدررفت متوسط ساختمان‌های کشور اعم از ساختمان‌های مسکونی، اداری و تجاری 40 درصد است.

وی افزود: سالانه 50 میلیارد مترمکعب گاز در ساختمان‌های ایرانی مصرف می‌شود که از این رقم، 20 میلیارد مترمکعب هدر می‌رود که با مقایسه رقم هدرفت 20 میلیارد مترمکعبی با کسری روزانه 200 میلیون مترمکعبی گاز در زمستان 1402، بزرگی این رقم مشخص است.

حکیم‌پور با بیان اینکه “کل برق مصرفی سالانه در بخش ساختمان‌ها 83 میلیارد کیلووات ساعت است”، گفت:  از 83 میلیارد کیلووات ساعت برقی که در ساختمان‌های کشور در طول یک‌سال مصرف می‌شود، حدود 33 میلیارد کیلووات ساعت هدر می‌رود.

وی ادامه داد: درواقع اگر میزان گاز و میزان برق اتلاف شده در بخش ساختمان‌های کشور را با قیمت های جهانی محاسبه کنیم، سالانه 6 میلیارد دلار اتلاف برق و 3 میلیارد دلار اتلاف گاز فقط در ساختمان‌ها داریم.

حکیم‌پور راهکار حل ناترازی و رفع کسری‌های انرژی در ایران را بهینه سازی مصرف و جلوگیری از اتلاف و هدرروی انرژی دانست و گفت: این مسئله آنقدر بزرگ است که توسط یک نهاد قابل انجام نیست، بلکه عزمی ملی و کار گروهی و همگانی را در کشور طلب می‌کند.

در ادامه این نشست، رضا حاجی کریم، عضو دیگر هیات مدیره سندیکای شرکت‌های تاسیساتی و صنعتی ایران با بیان اینکه “تاسیسات، گلوگاه ناترازی انرژی است که باید برای نوسازی آنها اقدام کرد”، گفت: رتبه ایران در مصرف محصولات هیدروکربوری ششم جهان است و روزانه نزدیک به هفت میلیون معادل بشکه نفت، مصرف انرژی در کشور داریم.

وی افزود: ششمین مصرف‌کننده هیدروکربن جهان هستیم و این در حالی است که رتبه تولید ناخالص داخلی کشور بیست‌وششم جهان است و این موضوع نشان‌دهنده تباه‌ شدن انرژی در کشور است

حاجی‌کریم با بیان اینکه “در عمان بابت هر مترمکعب آبی که مصرف می‌شود، 87 دلار ثروت‌آفرینی می‌شود”، گفت: این رقم در آمریکا 57.5 دلار ثروت‌آفرینی و در چین 30 دلار به‌ازای هر مترمکعب مصرف آب است، ترکیه به‌ازای مترمکعب آب مصرفی 15.5 دلار ثروت‌آفرینی دارد و این در حالی است که کشورمان به‌ازای هر مترمکعب مصرف آب 4.2 دلار ثروت‌آفرینی می‌کند که باتوجه‌به امکانات کشور ناچیز است.

وی ادامه داد: در سال حدود 300 میلیارد مترمکعب گاز و نزدیک به 170 میلیارد دلار انرژی در کشور مصرف می‌شود که رقم بسیار بالایی است و می‌توان با افزایش بهره‌وری، آن را به‌طور قابل توجهی کاهش داد.

در ادامه این نشست، محمد هاشمی، عضو هیئت مدیره سندیکای شرکت‌های تاسیساتی و صنعتی ایران با بیان اینکه 70 درصد مصرف انرژی مربوط به ساختمان و تاسیسات است، گفت: استفاده از تجهیزات و وسایل سرمایشی و گرمایشی با راندمان بالاست، هوشمندسازی و اتوماسیون مواردی است که می‌تواند مصرف انرژی را کاهش دهد.

وی افزود: پنجره 48 درصد، درها 24 درصد، کانال کولر 13 درصد و شومینه و بخاری 10 درصد منجر به اتلاف انرژی می شوند.

هاشمی با بیان اینکه “کاهش سالانه 5 درصد هدررفت انرژی برای ساختمان‌ها اجباری است”، گفت: اگر تمام لوله‌های آب گرم ساختمان‌های تهران عایق شوند، از این طریق  حدود 500 میلیون دلار صرفه‌جویی مصرف انرژی رقم می‌خورد که اینکار کمتر از دو سال نیز بازگشت سرمایه دارد.

وی ادامه داد: با استفاده از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تسهیل‌گری دولت برای این گونه سرمایه‌گذاری‌ها، می‌توان در بخش‌های مختلف به رفع ناترازی انرژی به اصلاح روند مصرف و جلوگیری از هدررفت انرژی اقدام کرد.

عضو هیئت مدیره سندیکای شرکت‌های تاسیساتی و صنعتی ایران خاطرنشان کرد: اولین “همایش ملی تأسیسات، گلوگاه ناترازی انرژی” 25 آذرماه امسال در تهران برگزار خواهد شد تا بتوانیم راهکارهای مختلف را برای کاهش کسری انرژی در کشور با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی که فشاری به منابع دولتی وارد نمی‌کند، شناسایی و معرفی کنیم.