برچسب: آثار تاریخی

به گزارش اقتصادران، جنگ همواره ویران‌ترین چهره را بر یک کشور چیره کرده است. طی ۴۰روز جنگ اسفندماه، نه بیمارستان نه منزل مسکونی نه مدرسه، هیچ‌کدام در امان نبودند. یکی از تاسف‌بارترین اتفاقی که در این دوران به وقوع پیوست، هدف قرار دادن میراث تاریخی کشور بود. از تهران گرفته تا اصفهان،  از کاخ گلستان گرفته تا عمارت چهلستون، سنگرشکن‌ها و موشک‌ها آسیب جدی به میراث تاریخی ایران‌زمین وارد کردند. طبق پروتکل‌های بین‌المللی، طرفین درگیری باید نسبت‌به رعایت و موازین جنگ  از هدف قرار دادن آثار تاریخی، مدرسه، بیمارستان و…. پرهیز کنند. میراث فرهنگی، شناسنامه هر تمدنی است، گواه هویت، تاریخ و فرهنگی که نسل به نسل منتقل شده است. حال تخریب این آثار در خلال جنگ، سبب قطع ریشه‌های هویتی یک ملت و زدودن خاطرات مشترک جمعی می‌شود.

جغرافیای زخمی

براساس آخرین برآوردهای وزارت میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از نخستین روز جنگ اسفندماه تاکنون در ۲۰‌استان کشور خساراتی به ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی وارد شده است. در این میان، استان‌های تهران، اصفهان و کردستان به‌ترتیب با ۷۰، ۲۷ و ۱۳اثر، بیشترین تعداد آثار تاریخی آسیب‌دیده را داشته‌اند. خوزستان، کرمانشاه، لرستان و قم به‌ترتیب با ۱۲، ۵، ۴ و ۳ اثر از دیگر استان‌های بوده‌اند که متحمل بیشترین آسیب‌های ناشی از جنگ شده‌اند. طبق اعلام وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، ۷۴ اثر در اثر موج انفجار، ۴۲ اثر در نتیجه اصابت به حریم و ۳۳ اثر به دلیل اصابت عرصه، آسیب دیده‌اند.

ریشه‌ها؛ از خاک تا آوار

این مساله جدای از بحث‌‌های معماری و فرهنگی و… تبعات اجتماعی بسیاری را نیز به همراه دارد. مصطفی آب‌روشن، جامعه‌شناس در این باره به «جهان‌صنعت» می‌گوید: به‌طور کلی جنگ به‌عنوان یک بحران شدید، ساختارهای اجتماعی و فرهنگی جامعه را استحاله می‌کند و میراث فرهنگی را در معرض خطرات جدی قرار می‌دهد. یکی از مهم‌ترین عوامل، فروپاشی نهادهای حاکمیتی و امنیتی است که معمولا از اماکن تاریخی محافظت می‌کنند؛ وقتی نظم عمومی از بین می‌رود، غارت و تخریب عمدی یا تصادفی میراث‌ها افزایش می‌یابد. همچنین جابه‌جایی اجباری جمعیت و آوارگی مردم باعث می‌شود که حافظان سنت‌ها و دانش بومی دیگر نتوانند از میراث‌های محلی مراقبت کنند زیرا در این شرایط اولویت جامعه از حفظ فرهنگ به بقای فیزیکی تغییر می‌کند به طوری که  توجهات به سمت نیازهای اولیه معطوف می‌شود.

علاوه بر این جنگ‌ها اغلب با تخریب زیرساخت‌ها همراه هستند که می‌تواند به بناهای تاریخی نیز آسیب بزند یا دسترسی به آنها را غیرممکن کند. نا گفته نماند تخریب هویت فرهنگی به‌عنوان یک استراتژی جنگی برای تضعیف روحیه دشمن عموما انجام می‌شود که پیامدهای آن برای نسل‌های آینده بسیار سنگین خواهد بود. وی افزود: در جنگ‌های اخیر و حتی در سطح تهدیدات، اگر فرض را بر عامدانه بودن حملات به نمادهای فرهنگی بگذاریم، باید آن را بخشی از دکترین فشار حداکثری روانی دانست. انتخاب آگاهانه مکان‌های تاریخی یا فرهنگی به‌عنوان هدف، پیامی روشن دارد؛ ضربه به گذشته برای تضعیف حال و آینده. چنین اقداماتی از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، کوششی برای بی‌ثبات‌سازی هویت ملی و ایجاد شکاف در انسجام اجتماعی است.

تخریب عامدانه نمادهای فرهنگی، جامعه را با نوعی تحقیر تاریخی مواجه می‌کند؛ احساسی که می‌تواند به خشم جمعی، بی‌اعتمادی گسترده و رادیکالیزه‌شدن گفتمان‌ها بینجامد. افزون بر آن، این حملات هزینه‌های اقتصادی و گردشگری را افزایش می‌دهد و بازسازی را به فرآیندی طولانی و پرهزینه تبدیل می‌کند. بنابراین مساله فقط نابودی یک بنا نیست بلکه حمله‌ای چندلایه به روان جمعی، اقتصاد فرهنگی و سرمایه اجتماعی کشور است. در چنین شرایطی هر سنگ فروریخته، حامل پیامی سیاسی است و هر ترک در دیوار یک بنای تاریخی، شکافی در حافظه مشترک تلقی می‌شود.

او گفت: آسیب‌دیدگی میراث فرهنگی در مناطق جنگ‌زده، تاثیرات روانی عمیقی بر ساکنان بر جای می‌گذارد زیرا بناها، محوطه‌ها و آثار تاریخی صرفا ساختارهای مادی نیستند بلکه حامل معنا و حافظه جمعی‌ هستند. با تخریب آنها مردم احساس می‌کنند بخشی از گذشته و هویتشان نابود شده است؛ این آسیب روانی به‌ویژه در نسل جوان به‌صورت احساس بی‌ریشگی، بی‌اعتمادی تاریخی و ازخودبیگانگی فرهنگی بروز می‌کند. از منظر روان‌شناسی اجتماعی، نابودی میراث فرهنگی موجب گسست پیوند میان فضا، خاطره و تعلق می‌شود و افراد دیگر نمی‌توانند هویت خویش را در موقعیت مکانی بازنمایی کنند.

وی توضیح داد: تخریب میراث فرهنگی در جنگ به‌صورت همزمان آثار کوتاه‌مدت و بلندمدتی بر روان، اجتماع و هویت جامعه ایرانی دارد. در کوتاه‌مدت شوک روانی ناشی از نابودی میراث ملی احساس ناامنی و خشم اجتماعی را تقویت می‌کند. افکار عمومی این اقدام را نوعی توهین به تاریخ مشترک تعبیر می‌کند و گاه در قالب ملی‌گرایی احساسی یا تسلیم‌پذیری فرهنگی بروز می‌یابد. از نظر اجتماعی، کاهش گردشگری، مهاجرت نخبگان محلی و افت سرمایه اجتماعی از پیامدهای فوری است. اما در بلندمدت خطر اصلی در فراموشی تدریجی و عادی‌سازی تخریب نهفته است زیرا نسل‌های بعدی بدون آشنایی مستقیم با آثار از بین‌رفته، ارتباط عاطفی با گذشته را از دست می‌دهند. این وضعیت زمینه‌ساز بحران هویت فرهنگی می‌شود یعنی جامعه خود را صرفا از طریق گفتمان‌های سیاسی یا اقتصادی تعریف می‌کند نه تاریخی و تمدنی. بنابراین پیامد نهایی چنین خسارت‌هایی فروکاهی حافظه تاریخی و تضعیف انسجام ملی‌ است که در صورت نبود سیاست‌های فرهنگی ترمیمی، می‌تواند به شکاف بین نسل‌ها و کاهش اعتماد به نهادهای میراثی بینجامد.

صدای بی‌صدای بناها

آب‌روشن اضافه کرد: نابودی یا آسیب دیدن یک اثر تاریخی مستقیما ساختار احساس تعلق و همبستگی اجتماعی را متزلزل می‌کند زیرا آن اثر معمولا نقطه ثقل حافظه جمعی است. در جامعه‌شناسی مکان، بناهای تاریخی را تبلور هویت فضایی می‌داند؛ جایی که انسان از طریق آن احساس می کند به تاریخی طولانی‌تر از عمر خود پیوند خورده. وقتی این پیوند گسسته می‌شود، افراد نه‌تنها ریشه‌ تاریخی که احساس تعلق مکانی را از دست می‌دهند. در سطح جمعی از میان رفتن آثار نمادین باعث افت همبستگی ملی می‌شود زیرا جامعه دیگر نشانه‌های ملموس وحدت فرهنگی خود را نمی‌یابد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در جوامع پساجنگ، بازسازی فیزیکی میراث تنها زمانی موثر است که همزمان بازسازی عاطفی آن صورت گیرد یعنی مردم دوباره بتوانند آن مکان را بخشی از خود بدانند. اگر چنین بازشناسی عاطفی انجام نشود، نتیجه نوعی گسست فرهنگی است که به بی‌هویتی، فردگرایی شدید و ضعف همدلی اجتماعی منجر می‌شود بنابراین حفظ آثار تاریخی در اصل حفظ رمزگان تعلق و اعتماد جمعی است.

تاریخ؛ قربانی سیاست

آب روشن گفت: میزان پیوند عاطفی جامعه امروز با آثار باستانی ایران پیچیده و دوگانه است. از یک‌سو در ناخودآگاه جمعی، نوعی احترام و شور هویتی نسبت به میراث کهن وجود دارد. نمود آن را در واکنش مردم به تهدید یا تخریب آثار می‌توان دید اما از سوی دیگر در زندگی روزمره و آموزش عمومی، این آثار اغلب به‌صورت مفاهیمی انتزاعی و جدا از زیست اجتماعی معاصر معرفی می‌شوند. نتیجه آن شده که برای بخشی از جامعه، میراث باستانی بیشتر به‌عنوان دارایی تاریخی دولت تلقی می‌شود تا بخشی از زندگی ملموس مردم. این گسست عاطفی ریشه در ضعف آموزش فرهنگی، تمرکزگرایی نهادی و اقتصادی‌شدن نگاه به میراث دارد. با این حال پژوهش‌های میدانی نشان می‌دهد هرگاه مردم احساس کنند در حفاظت مشارکت دارند مثلا در پروژه‌های مرمت محلی یا فعالیت‌های گردشگری جامعه‌محور‌، پیوند عاطفی به‌سرعت احیا می‌شود. بنابراین میراث تاریخی تنها زمانی از بیگانگی خارج می‌شود که به عنصر زنده در فرهنگ معاصر بدل گردد، نه یادگاری صرف از گذشته.

روزی روزگاری ایران

این جامعه‌شناس در پایان با ارزشمند دانستن آثار تاریخی ایران، این میراث را اینگونه توصیف کرد: میراث و تاریخ کهن ایران‌ زمین را می‌توان به‌مثابه شبکه‌ای زنده از روایت‌ها، هنرها و اندیشه‌ها توصیف کرد که لایه‌های مختلف تمدن انسانی را در خود تنیده است. از نخستین شهرهای ایلامی تا شکوه هخامنشی، از معماری ساسانی و ادبیات اسلامی تا هنر قاجار و معاصر، مجموعه‌ای از استمرار و سازگاری فرهنگی شکل گرفته که نشان می‌دهد هویت ایرانی حاصل تضادها و تعامل‌هاست نه تقابل‌ها.

این میراث فقط در بناها و اشیا خلاصه نمی‌شود بلکه در زبان، آئین، موسیقی و شیوه‌های زیستن تداوم دارد. جامعه‌شناسان از آن به‌عنوان «سرمایه فرهنگی تاریخی» یاد می‌کنند که کارکردی دوگانه دارد: هم حافظه‌ مشترک را بازتولید می‌کند و هم امکان گفت‌وگو با آینده را فراهم می‌سازد. حفاظت از این میراث در اصل پاسداری از بنیان‌های معنا در جامعه است زیرا هر ملتی که حافظه تاریخی خود را از دست دهد، محکوم به بازسازی سطحی هویت خویش خواهد بود. تاریخ ایران، داستان تداوم معنا در برابر انقطاع و فراموشی است.

به‌گزارش اقتصادران، چندین برگ از نسخ خطی متعلق به دوره قاجار که از آن‌ها تحت‌عنوان مصالحه‌نامه‌های قاجاری نام برده می‌شود با عناوین سوپر کلکسیونی و مناسب دکور و گالری، به صورت عمده در یکی از پیج‌های اینستاگرام به فروش گذاشته شد.

این آگهی فروش درحالی توسط پیج اینستاگرام یک کتابفروشی در میدان انقلاب با هدف جذب مشتری به فروش گذاشته شد که کارشناسان میراث‌فرهنگی هیچ اطلاعی نسبت به اینکه این نسخ خطی از موزه‌ای خارج شده یا اینکه مربوط به مجموعه‌ای شخصی است، ندارند. برخی از کارشناسان با رصد این پیج اینستاگرام در طی سالهای اخیر گفته‌اند که این صفحه در چند سال اخیر اسناد قاجاری و عکس‌های قدیمی زیادی را برای فروش گذاشته است.

«علی شکاری» نگارگر، مرمتگر و کارشناس نسخ خطی است. او  در رابطه با وضعیت پیچیده فروش نسخ خطی، کتاب‌ها و قرآن‌های خطی در شبکه‌های مجازی  اینطور می‌گوید: با توجه به اینکه کتاب‌های قدیمی و نسخ‌ خطی جزو آثار زیر‌خاکی محسوب نمی‌شود، بسیاری از این آثار عموما خانوادگی و به‌صورت ارثیه نسل به نسل منتقل شده‌اند که فروش آنها هم قانونی بوده است. هر چند که آثار بیش از صدسال به‌لحاظ قانونی ممنوع است اما باید توجه داشت که برخی دیگر از این آثار نیز متعلق به دوره تیموری و سلجوقی و حتی قدیمی‌تر از ۴۰۰ سال  است که جزو میراث‌ملی کشور محسوب می‌شود و باید از خرید و فروش آنها جلوگیری کرد.

او گفت: در حال‌حاضر نسخ خطی قاجاری که در فضای مجازی به‌فروش گذاشته شده و از آن به‌عنوان مصالحه‌نامه نام برده شده بسیار زیاد است. تعداد این مصالحه‌نامه‌ها به‌قدری زیاد است که نمی‌توان این آثار را جمع‌آوری کرد. تا جایی که اطلاع دارم حتی جایی هم برای نگهداری از این آثار پیش‌بینی نشده است.

او در خصوص اینکه آیا فضایی برای خرید و فروش نسخ خطی به‌صورت قانونی وجود دارد تا مشخص شود فروشنده و خریدار چه کسانی هستند و نسخ‌‌خطی توسط چه کسانی نگهداری می‌شود ادامه داد: خیر چنین ساز و کاری وجود ندارد چراکه این فضا تاحدودی مافیایی است و از یک سو خریدار نمی‌خواهد کسی متوجه شود که به چه طریقی و چگونه این آثار را خریداری کرده است و با وجود آنکه این آثار در فضای مجازی آگهی می‌شود اما خریدار و فروشنده گمنام هستند و به‌صورت شفاف مشخص نیست چه کسانی هستند.

متخلفان و سودجویان آثار تاریخی سالهاست با درج آگهی اقدام به فروش آثار تاریخی کرده‌اند از قرآن قدیمی و تاریخی گرفته تا انگشتر و سکه‌ و کاشی‌های دوره زندیه و سنگ قبرها و کوبه‌های خانه‌های تاریخی!

کارشناسان میراث‌فرهنگی بارها از وضعیت افسارگسیخته خرید و فروش آثار تاریخی ایران و صفحات باز خرید و فروش اشیاء عتیقه در فضای مجازی انتقاد کرده‌اند اما تا این لحظه هیچ اقدام موثری در این رابطه صورت نگرفته است.

قرآن‌های تیموری و سلجوقی برگ برگ می‌شد تا فروش بهتری پیدا کند

درحال‌حاضر هیچ آمار روشنی از تعداد قرآن‌ها، کتاب‌های تاریخی و نسخ خطی در ایران وجود ندارد. متخصصان این حوزه نیز بر این باورند که بازار خرید و فروش این آثار نابسامان و به‌هم ریخته است. در غیر اینصورت افرادی که در زمینه خرید و فروش نسخ خطی فعالیت می‌کنند به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسند.

شکاری می‌گوید: نسخ‌خطی باید توسط کسانی نگهداری و حفاظت شود که حداقل مکانی برای نگهداری از این آثار داشته‌ باشند. لازم است که این افراد که علاقمند به جمع‌آوری کتاب‌‌های تاریخی و نسخ‌‌خطی هستند به‌لحاظ مالی برخوردار باشند تا مشکلی برای حفاظت و نگهداری از این گنجینه‌های ارزشمند نداشته باشند طبیعتا این آثار اگر در دست افرادی بیفتد که دارای دغدغه‌های مالی هستند و قصد خرید و فروش و سودجویی دارند اصلا صلاح نیست و باید جلوی این روند گرفته شود.

این کارشناس نسخ خطی ادامه داد: بازار کتاب‌های تاریخی و نسخ خطی ایران نابسامان و بهم‌ریخته است چراکه اگر بازار خرید و فروش این آثار مناسب بود کسی در فضای مجازی و در پیج‌های اینستاگرام اقدام به خرید و فروش نسخ خطی نمی‌کرد. از آنجایی که چرخه اقتصادی کشور به‌هم ریخته است این افراد با این روش درصدد یافتن خریداران تازه با قیمت‌های بالاتر هستند چراکه خریدارهای این نوع اجناس کاملا مشخص هستند و اصلا افراد گُم و ناشناسی نیستند.

شکاری می‌گوید: افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند به تعداد انگشتان دست نمی‌رسند. من یادم است سالهایی که مجموعه‌دارهای شخصی در این چرخه وارد نشده بودند و بگیر و ببند زیاد بود و کسی نمی‌توانست معامله کند، قرآن‌های دوره تیموری و سلجوقی و کتاب‌های قدیمی متعلق به شعرای نامدار ایران برگ برگ  می‌شدند تا فروشندگان با تک برگی کردن آنها بهتر بتوانند این آثار را بفروشند. تعدادی از این کتاب‌ها نیز در انبارها از بین می‌رفت و کسی آنها را نمی‌خرید بعد از مدتی افرادی چون دکتر محفوظی وارد این چرخه شدند و شروع به خرید کتاب‌ها و نسخ خطی و قرآن‌هایی کردند که تقاضایی برای آنها وجود نداشت، در انباری‌ها مانده بود و ورقه ورقه شده بود. آنها را جمع‌آوری و بازسازی کرد و یک مقداری را وقف کرد و برخی را حفاظت و نگهداری کرد و این آثار را با حفظ شان و منزلت‌شان نگه‌ داشت.

او می‌گوید: اگر دکتر محفوظی نبود بالغ بر ۴۰ هزار جلد کتاب قدیمی از بین رفته بود. اما او کتاب‌ها را خریداری، مرمت و بازسازی کرد و اکنون این نسخ خطی ارزشمند در مکانی مشخص درحال حفاظت است و گروه‌های مطالعاتی مختلف درحال مطالعه و بررسی آن‌ها هستند. در واقع ما شاهد این داستان‌ها بودیم و می‌دیدیم این کتاب‌ها به‌دلیل ممنوعیت خرید و فروش چگونه نابود می شد.

علی شکاری تاکید کرد: تا قبل از سال ۷۹ که دکتر محفوظی به جمع‌آوری کتاب‌ها و نسخه‌های خطی بپردازد، این آثار در خیابان منوچهری تهران برگ برگ شده و به خریداران فروخته می‌شد. فروشندگان آثار تاریخی در این منطقه حتی برخی برگ های نسخ خطی و ارزشمند را تابلو می‌کردند تا بتوانند از آن‌ها پولسازی کنند. چون هیچکس آنزمان به این آثار حتی نگاه هم نمی کرد.